داستان حراج -۱
بندبازی هنر روی طناب اقتصاد
پرویز براتی
پیوند هنر با دنیای اقتصاد متزلزل است و ناپایدار. لحظهای شیرین و دوستداشتنی و لحظه دیگر تلخ و نگرانکننده. بندبازی هنر روی طناب اقتصاد همواره نشانگر آسیبپذیر بودن ذات هنر یا به بیان دیگر حساس و ظریفبودن شاکلههای آن است. هررویداد، هر کنش و واکنش اقتصادی در جهان بر بازار حساس هنر تأثیر میگذارد. هنرمندان همیشه نگرانیهایی در زمینه استقبال نهادهای مالی که پشتیبان آنان هستند، در دل دارند و گویا به شکلی کلیتر هنر همواره با اضطراب و نگرانی در پیوند است. یکی از نقاط برخورد هنر و اقتصاد موسسات خرید و فروش و حراج آثار هنری است. حراجها مانند پلی هستند که باعث جریانیابی بخشی از سرمایه (در مفهوم کلی) از حوزه اقتصاد به طرف زمین هنر و برعکس میشوند، خواه این سرمایه اثری از پیکاسو یا لئوناردو باشد و خواه میلیونها دلار پول نقد یا اعتبار بانکی. تفاوتی ندارد. هم اثر هنری و هم پول، نوعی سرمایه است. نخستین حراج ثبتشده در کتابخانه سلطنتی بریتانیا متعلق است به سال 1693 در لندن که برگزارکننده آن لرد مل فورد ذکر شده است. حراج دیگری که از آن اسنادی برجای مانده، فروش جالبتوجه یک نقاشی از هنرمند بزرگ هلند، ون دایک به سال 1742 است که توسط ادوارد ارل آکسفورد ترتیب داده شد. این نقاشی به قیمت 165گینی فروخته شده است. البته در سوئد نیز دو حراج گوتبورگ و اوپسالا بین سالهای 1674 تا 1730 فعالیتهایی داشتهاند اما به دلایلی چون دوری این دو شهر از مراکز اقتصادی اروپا مانند لندن و پاریس آنچنان نام و سوابقی در کتاب تاریخی و مرجع از چندوچون این حراجها وجود ندارد. بازمیگردیم به لندن که یک فروشنده مشهور به نام آبراهام لانگ- فورد به بازارهای شهر رونق داد. وی توانست بین سالهای 1754 تا 1786 فروشهای موفقی را به پایان رساند؛ چیزی حدود 16هزارو500پوند که برای آن زمان رقم بسیار بالایی بوده. فروش معروف 38روزه مجموعه نفیس آثار هنری و عتیقهجات دوشس پورتلند در سال1786 نیز از اهمیت بسیاری برخوردار بوده و در حال حاضر بخشی از این مجموعه در گنجینه موزه بریتانیا نگهداری میشود. در قرن هجدهم میلادی و با تغییر نگاه زیباشناختی به هنرهای زیبا و بهخصوص نقاشی و نیز شهرتیافتن نقاشان دوران رنسانس، باروک و سپس کلاسیکها به همان نسبت بازار حراجهای آثار هنری ارزش و قوت بیشتری گرفت؛ دورانی که پایانبخش سلطه مذهب و حکومتهای پادشاهی و حتی ملوکالطوایفی بر حوزه هنر بود. البته هنوز با آزادسازی کامل هنر از چنگ خواص فاصله زیادی باقی مانده بود. بازارهای مالی و در پی آن حراجها جنبوجوش بیشتری گرفت. طبقه اجتماعیای در حال بهوجودآمدن بود که طی زمان به افزایش اندوختههای خود میپرداختند. پروتستانیسم نیز به اشکال مختلف به این وضعیت کمکهای بسیاری کرد. پدیدهای نوظهور در فرهنگ اروپای قرن هجدهم متولد شد: «سرمایه» و به تدریج طبقات نظام سرمایهداری نیز شکل گرفت؛ بورژوازی و خردهبورژوازی. این طبقه جدید به همان اندازه که در فکر مالاندوزی، خرید خانه و زمین و املاک بودند در پی خرید فرهنگ نداشته و هنر نیز بودند و کجا بهتر از حراجهای پاریس، لندن و آمستردام. قرن نوزدهم میلادی همراه بود با انقلاب صنعتی، رشد شدید کارخانجات، اختراع ماشین بخار، خودرو و صدها پدیده بزرگ و کوچک که تا به آن روز کسی به فکر آن نبود. در همین دوران بود که مجموعهداران بزرگ رقابتهای حرفهای و شاید بتوان گفت نوعی مسابقه در خریدن و جمعآوری اشیای عتیقه و آثار هنری را آغاز کردند. قرن نوزدهم دوران زایش رمانتیسیسم و نیز تفکراتی بود که با سه عنصر وطنپرستی، نگاه به گذشته و سنتها و شرقگرایی شکل میگرفتند. این سه مفهوم و تمایل، خواسته یا ناخواسته به بازارهای حراجی رونق بسیار بخشید. در آن زمان یک جوینده مجسمه زئوس میتوانست با کمی صبر و تحمل در یک حراجی معتبر آن را بهدست آورد. یا یک هوادار سرسخت ناپلئون با سرزدن به این یا آن حراج در نهایت موفق به خرید پرترهای از او میشد. بازارهای دو شهر لندن و پاریس عطش تمامی مجموعهداران، وطنپرستان دو آتشه، سنتگرایان متعصب و شرقدوستان کنجکاو را سیراب میکرد. البته بازارهای حراج در هلند نیز بسیار داغ شده بود: 12هزارو500گینی برای یک نقاشی اثر جان تونر، هنرمند برجسته بریتانیا یا هشتهزارو500 گینی برای یک اثر از کنستابل، دیگر نقاش بزرگ بریتانیایی. در کنار این بازارها و حراجهای معتبر، خردهبازارهایی نیز به وجود آمد که به خرید و فروش اشیا و آثار تقلبی میپرداختند. این بازارها به دلیل قیمتهای نه چندان بالای خود همواره میتوانستند مشتریان کنجکاو و اما به لحاظ اقتصادی «میانهحال» را به درون مغازههای تاریک خود بکشانند. شاید بسیاری از خریداران این اجناس میدانستند که احتمال اصلبودن یک اثر هنری یا عتیقه که فروشنده به آنان معرفی میکند دو درصد است اما تجملگرایی، حس رقابت و نامی که روی یک شیء قرار میگرفت همگی دستبهدست هم داده و جیب مشتری را خالی میکردند. چه بسیار صندلیهای ناپلئون که در حراجهای غیرمعتبر به فروش نرفت، چه بسیار ظروف کریستال بدلی که به نام ملکه آنتوانت یا ویکتوریا وارد خانه نوکیسههای فرانسوی یا بریتانیایی نشد. در چنین وضعیتی که جاعلان آثار هنری و آنتیک، بازار خوبی برای اجناس بنجل خود پیدا کرده بودند، باید قطبی متضاد نیز پدید میآمد تا بتواند اعتبار حراجهای اصلی لندن، پاریس و آمستردام را حفظ کند. خانمها، آقایان معرفی میکنم: «کارشناس متخصص اشیای هنری و عتیقهجات...! »
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.