«مسعود مهرپور» در گفتوگو با «شرق»:
راهاندازی کمپینهای اطلاعرسانی سکته مغزی در کشور ضروری است
بنفشه پورناجی
به هرگونه نقص عملکرد ناگهانی سیستم عصبی مرکزی که بر اثر اختلال خونرسانی ایجاد شود، سکته مغزی اطلاق میشود. سکتههای مغزی در بیشتر از 80درصد موارد در اثر لختگی و گرفتگی رگهای مغزی و درصد کمی در اثر پارگی عروق ایجاد میشود. عوارض و ضایعات سکته مغزی بهدنبال لختگی یا گرفتگی رگهای مغزی در سه تا ششساعت اولیه بعد از بروز سکته، قابل پیشگیری و درمان است و با رساندن سریع بیمار به مراکز درمانی که حداقل سیتیاسکن در اختیار دارند و انجام بهموقع اقدامات پزشکی بهویژه تزریق داروی ضدلختهخون، بیمار میتواند نجات یابد. مهمترین مساله این است که تمام اقدامات اولیه و پیشرفته نیازمند سرعت عمل اطرافیان بیمار، تیم اورژانس و تیم سکته مغزی در بیمارستان است و چون اقدامات پزشکی بهویژه انجام سیتیاسکن نیز زمانگیر است در نتیجه باید از تمام دقایق بهنفع بیمار استفاده کرد، چرا که هرچه سریعتر برای بیمار، درمان مناسب شروع شود، پیشآگهی بهتری خواهد داشت. متاسفانه گاهی بیمار یا اطرافیان متوجه نمیشوند که فرد دچار سکته مغزی شده است، چون سکته مغزی همانند سکته قلبی دردناک نیست یا بیمار تنهاست و به علت ضعفی که دچارش میشود یا اختلال تکلمی که پیدا میکند، قادر نیست به اورژانس اطلاع دهد. در نتیجه فرصت طلایی سه تا ششساعت اولیه درمان بیماران از دست میرود. باید این آگاهی را در جامعه بالا ببریم که در صورتیکه فردی بهطور ناگهانی دچار انحراف صورت، ضعف اندامها یا اختلال تکلم شد، میتواند نشانی از بروز سکته مغزی باشد و با مشاهده آن باید وضعیت فرد جدی گرفته شده و هرچهسریعتر به مراکز درمانی ارجاع شود. یادمان باشد هر سکته مغزی بار سنگینی را بهلحاظ هزینههای مالی و اجتماعی بر بیمار و خانواده وی تحمیل میکند؛ بنابراین، تربیت نیروهای متخصص با توجه به استانداردهای مربوط، راهاندازی بخش مراقبتهای ویژه سکته مغزی در بیمارستانهای دانشگاهی و تامین دارو و تجهیزات لازم برای درمان سکته حاد مغزی در همان ساعات اولیه از ضروریات است. در صورتیکه بیماری دچارسکتهمغزی شد با انجام مراقبتهای اولیه و پیشرفته پزشکی از وضعیت بحرانی خارج شود، میتوان مراحل بازتوانی را برای وی اجرا کرد و درواقع از توانایی بخشهای سالم مغز در جهت جبران کارکرد بخشهای آسیبدیده استفاده کرد تا بیمار بتواند حداقل امور روزمره خود را انجام دهد. متن بالا گزیدهای از سخنان دکتر«مسعود مهرپور» فوقتخصص مغز و اعصاب، عضو هیاتعلمی دانشگاه علوم پزشکی ایران و دبیر علمی هفتمین همایش سکته مغزی است که هفتم و هشتماسفند امسال در دانشگاه شهید بهشتی تهران برگزار میشود. ادامه این گفتوگو در پی میآید.
مهمترین عامل خطر ابتلا به سکته مغزی، فشارخون است. فشارخون باعث چه فرآیندی میشود که سکته مغزی را بهدنبال دارد؟ جدارههای رگ، حساس و از بافتی بسیارظریف برخوردار است. در صورتیکه میزان فشارخون بیش از حد طبیعی باشد و این جدارهها تحت ضربات جریان خون قرار گیرند، آسیب میبینند. این آسیب میتواند باعث ایجاد تنگی عروق و گاهی لختگی و انسداد آن رگ شود. گاهی فشارخون در رگهایی که شکننده شدهاند، باعث پارگی رگ و ورود میزان زیادی خون به بافت مغز میشود. ورود خون به بافت مغز سبب تورم آن شده که این امر عملکرد مغز را تحتالشعاع قرار میدهد و در صورتیکه میزان خونریزی مغز زیاد باشد، میتواند بسیار خطرناک باشد. لختهخون چرا و چگونه تشکیل میشود؟ همانطور که وقتی پوستمان زخم میشود و خونریزی میکند بهدلیل ازبینرفتن جداره رگ و آزادشدن سریع موادی در بدن، پلاکتها و عوامل انعقادی فعال و بلافاصله لخته در محل آسیبدیدگی با هدف ممانعت از خونریزی بیشتر تشکیل میشود، زمانی که در داخل بافت مغز خونریزی رخ میدهد یا بهعبارتی جداره رگها از داخل آسیب میبیند، بدن با تصور ایجاد پارگی در رگ به وظیفه خود که همان بندآوردن خون در آن محل است، عمل کرده و در آن ناحیه لخته ایجاد میشود. بنابراین ایجاد لخته در خون جزو مکانیسمهای جبرانی بدن با هدف ترمیم ناحیه آسیبدیده است. آیا فشار و چربی خون میتوانند به تشکیل لختهخون در رگها منجر شوند؟ بله. فشارخون میتواند باعث ایجاد لختگی در خون شود. همچنین فشارخون سبب نامنظمی جدار رگها شده و میتواند در مرحلهای ایجاد لخته کند. چربیها نیز با نشستن در جدار رگها میتوانند به نامنظمی و زخمیشدن جدار رگها منجر شوند. این فرآیند میتواند سبب تشکیل لخته در آن محل شود. سیگار هم متاسفانه مانند فشار و چربی خون روی جدار رگها تاثیر منفی گذاشته و موجب تشکیل لختهخون میشود. لخته چگونه به سکته مغزی در فرد منجر میشود؟ در مواقعی، لخته از محل دیگری میآید و در رگهای انتهایی مغز که رگهای ریزتری هستند، انسداد ایجاد میکند. شایعترین محلی که لخته از آنجا به مغز میرود، قلب است. به هر علتی که قلب نامنظم بزند یا عملکردی ضعیف داشته باشد، سبب ماندن بیش از حد خون و ایجاد لخته میشود. بهدلیل آنکه مغز فرمانده بدن است و به بیشترین میزان خون نیاز دارد، بیشترین میزان پمپاژ قلب بهسمت مغز صورت میگیرد. بنابراین هنگامی که لختهخونی در قلب تشکیل میشود به بیشترین ارگانی که شانس ورود دارد، مغز است. ورود لخته به مغز به گرفتاری عروق مغز منجر میشود و در هر ناحیهای که این گرفتاری اتفاق بیفتد، عملکرد آن ناحیه دچار اختلال میشود. درمانهای رایج برای برطرفکردن لختهخون چیست؟ مهمترین اقدام در فاز حاد سکته مغزی استفاده از داروهای ضدلخته یا استفاده از آنژیوگرافی برای خارجکردن لخته است. اصلیترین عامل، ارجاع هرچهسریعتر بیمار و انجام اقدامات درمانی بدون فوت وقت است. در صورتیکه اگر این لخته در رگ باقی بماند، فرد بهدلیل فلج اندامها دچار از کارافتادگی شده که بار مالی سنگینی بر خانواده و جامعه تحمیل خواهد کرد. آیا ممکن است لخته تشکیلشده در عروق به کمک مکانیسم طبیعی بدن برطرف شود؟ بله. سیستم جریان خون، دارای سیستم ضدلخته نیز است و وقتی بخش کوچکی از عروق دچار لختهخون شود، بدن سعی میکند لخته را از بین ببرد (این مساله حتی در مورد لختههای بزرگ هم صدق میکند). در مواردی شاهدیم که بیماران دچار گرفتگی گذرای عروق مغزی میشوند و بعد میبینیم که علایم بیمار بهبود یافته است (در اصطلاح عامیانه گفته میشود طرف سکته ناقص داشته یا سکته را رد کرده است). در چنین مواقعی هرچند لختهخون باعث مختلشدن خونرسانی در آن ناحیه میشود، اما بر اثر جریان خون و سیستم ضدانعقادیای که در بدن فعال میشود، آن لخته به میزان زیادی خرد و متلاشی شده و از بین میرود. بنابراین بیمار ممکن است چند دقیقه دچار علایم سکته شود و بعد آنقدر خوششانس باشد که بدنش آن را رد کرده و جریان خون به حالت طبیعی برگردد. آیا امکانات کنونی درمان سکتههای مغزی با گذشته فرق کرده است؟ بله. در گذشته تصورات دیگری در مورد این بیماری وجود داشت. برای مثال تصور میشد سکتههای مغزی قابلدرمان نبوده و اگر فردی دو تا سهبار سکته مغزی میکرد، باید از وی قطع امید کرد. تصور دیگر این بود که سکته مغزی تنها مربوط به افراد پیر است. مساله دیگر در مورد کمبود شیوع این بیماری بود، در حالیکه طی یکدهه اخیر و با پیشرفتهای پزشکی، این بیماری بهخصوص در فاز حاد، البته در صورت اقدام بهموقع قابلدرمان است. همچنین برای از بینبردن لختهخون داروهای جدیدی در دنیا تولید شده است که میتوانند به ازبینبردن لخته کمک کنند. از سوی دیگر تکنولوژی تا اندازهای پیشرفت کرده که با ورود وسایل و تجهیزات جدید پزشکی میتوان لخته را از رگ خارج کرد. باز هم در اینجا به عامل زمان (سه تا ششساعت پس از وقوع سکته) تاکید میکنم؛ چون در صورت تاخیر در ارجاع بیمار به مراکز درمانی به دلیل از میان رفتن سلولهای عصبی مغز نمیتوان انتظار درمانی موفق را داشت. اما با وجود آنکه درمان سکته مغزی طی یکدهه اخیر دچارتحول اساسی شده است، ولی این تغییر در کشور ما متاسفانه هنوز محسوس نیست. هرچند علل متعددی در محققنشدن این تغییر دخیل هستند، ولی شاید مهمترین عامل، فقدان آگاهی جامعه از امکان درمان به شرط ارجاع سریع بیماران به مراکز درمانی است. در صورت ازدسترفتن زمان طلایی درمان و تاخیر در ارجاع بیمار به مراکز درمانی، چه اقدامهای دیگری میتوان برای بیمار دچار سکته مغزی انجام داد؟ برای این بیماران میتوان از فاز سوم درمان که همان بازتوانیها شامل فیزیوتراپی، گفتاردرمانی و کاردرمانی است، استفاده کرد. خوشبختانه پیشرفتهای خوبی در این زمینه صورت گرفته و بازتوانیها کمک زیادی به کارکردهای اندامهای آسیبدیده بر اثر سکته کرده است. در واقع بازتوانیها کمک میکند تا دیگر سلولهای مغز که سالم ماندهاند، بتوانند کارکرد سلولهای ازدسترفته را پیدا کنند. نکته مهم در اینجا شروع سریع بازتوانیها بلافاصله پس از سکته مغزی و پرهیز از تاخیر در انجام آن است. آیا طی سالهای اخیر و با توسعه علم، پیشرفتهایی در زمینه بازیابی سلولهای ازدسترفته مغز بر اثر سکته به دست آمده است؟ بله. یکی از کارهای مهم در این زمینه، تلاش برای برگشت سلولهای ازبینرفته مغز است. یعنی هرچند سلولهایی که از بین رفتهاند، دیگر برنمیگردند، اما دانشمندان در حال شناسایی نقاطی در مغز هستند که هنوز قادرند مولد سلولهای مغز باشند. بهعبارتی این امید وجود دارد که بتوان با تحریک این سلولها، آنها را بهجای سلولهای ازدسترفته به کار گرفت. همچنین امید میرود که به کمک سلولهای بنیادی بتوان جایگزینی برای سلولهای ازدسترفته بر اثر سکته پیدا کرد. (این اقدامات هنوز در حد تحقیقات است.) آیا سن ابتلا به سکتههای مغزی مانند سکتههای قلبی طی سالهای اخیر کاهش یافته است؟ متاسفانه بله. سن ابتلا به سکته یکدهه پایینتر آمده و این تصور که سکته مغزی مربوط به افراد پیر و مسن است، دیگر وجود ندارد و از طرف دیگر به دلیل افزایش امید به زندگی بر تعداد مبتلایان به سکته مغزی نیز افزوده شده است. دلیل کاهش سن سکته چیست؟ تغییر وضعیت زندگی و وضعیت تغذیه مهمترین عامل در این میان است. برای مثال در جامعهای مانند آمریکا که آمار دقیقی از مبتلایان به سکته مغزی دارند، سالانه 800هزار سکته مغزی رخ میدهد که 20 تا 30درصد آن مربوط به افراد زیر 50سال است. پایینترین سن سکته معمولا چند سالگی است؟ ما حتی سکته در دوران جنینی هم داریم. یعنی در موقعی که در دوران جنینی خونرسانی مختل میشود، جنین دچار سکته مغزی و بهعبارتی فلج مغزی میشود. با توجه به اهمیت این موضوع و اهمیت رساندن بهموقع بیمار دچار سکته به مراکز درمانی چه تجربههای موفقی در دنیا برای افزایش آگاهیبخشی به مردم در مورد این بیماری وجود دارد؟ در کشورهای پیشرفته برای آگاهیبخشی به مردم در مورد اهمیت این بیماری، زمان طلایی ارجاع بیمار به مراکز درمانی و معرفی علایم سکته مغزی، کمپینهایی تشکیل شده است. هدف این کمپینها اطلاعرسانی گسترده به گروههای مختلف جامعه در این زمینه و ایجاد حساسیت در مورد اهمیت این بیماری است. به علایم سکته مغزی اشاره کردید. خود بیمار یا اطرافیان بیمار پس از دیدن چه علایمی باید متوجه سکته مغزی شوند؟ اگر فرد (یا اطرافیان او) احساس کرد که صورتش بهطور ناگهانی کج شده یا ناگهانی دچار ضعف در اندامها شده است بهگونهای که قادر بهبالاآوردن دستش نیست (دست در اصطلاح لمس میشود) یا اینکه دچار اختلال در صحبتکردن شده است، باید سریع به اورژانس مراجعه کند. اگرچه ممکن است 70 تا 80درصد این موارد سکته مغزی نباشد، ولی باید برای جلوگیری از خطرات سکته احتمالی و ازدسترفتن زمان طلایی درمان، حتما این اقدامها را انجام داد. مرحله بعد برعهده پزشک اورژانس است که با انجام سوالات دقیقتر میتواند به فرد اطمینان دهد که آیا سکته اتفاق افتاده است یا نه و آیا اقدامهای درمانی خاصی نیاز است یا خیر و در صورتیکه سکته مغزی تشخیص داده شود، با انجام آزمایشهای لازم و سیتیاسکن از وقوع آن اطمینان حاصل میکنند تا بتوانند درمان مناسب را برای او اعمال کنند. آیا سکتههای مغزی با درد همراه است؟ خیر. متاسفانه سکتههای مغزی برعکس سکتههای قلبی با درد همراه نیست. همانطور که میدانیم یکی از عوامل موثر ارجاع فرد به بیمارستان درد است. در واقع درد یک نعمت بزرگ است که فرد را از وقوع خطر آگاه میکند. مشکل دیگر در مورد سکته مغزی آن است که چون خود فرد دچار اختلال حرکت میشود در اکثر مواقع بهتنهایی احتمال مراجعه به مراکز درمانی کمتر است. اطرافیان بیمار در صورت مشاهده علایم سکته تا رسیدن پزشک اورژانس چه اقداماتی را باید انجام دهند؟ بهتر است بیمار در حالت خوابیده باشد و از انجام فعالیت پرهیز کند. از نظر درمانی بسیار مهم است که فشارخون این افراد ناگهان پایین نیاید، بنابراین به اطرافیان این افراد توصیه میشود که برای کاهش فشارخون بیمار در این وضعیت به او قرص کاهش فشار ندهند. درمان سکته مغزی توسط کدامیک از گروههای پزشکی انجام میشود؟ درمان سکته مغزی به همکاری میانتخصصی گروههای درمانی مختلف شامل نورولوژی، اورژانس، رادیولوژی، جراحی اعصاب، طب فیزیکی و قلب نیاز دارد و هماهنگی و همکاری تیمی در این زمینه بسیار حایز اهمیت است. در ایران چه اقدامهایی برای افزایش آگاهیبخشی و اطلاعرسانی تخصصی و عمومی در زمینه آشنایی با علایم سکته مغزی انجام شده است؟ آموزشهای خاص به تعدادی از اورژانسهای کشور در رابطه با شناسایی علایم سکته مغزی از سوی انجمن سکته مغزی داده شده و برنامههایی نیز برای توسعه این آموزشها در دست اقدام است. برگزاری کنگرههای تخصصی از دیگر اقدامات موثر در این زمینه بهمنظور آشنایی پزشکان با راههای جدید درمانی است که در این زمینه «هفتمین کنگره سراسری سکته مغزی» (استروک) با شعار «افزایش آگاهی جامعه و پزشکان» هفتم و هشتماسفند امسال در دانشگاه شهیدبهشتی تهران برگزار میشود. هدف نهایی از تشکیل این کنگره، ارتقای کیفیت درمان و سلامت بیماران از یکسو و آشنایی جامعه با علایم سکته مغزی بهمنظور ارجاع بهموقع بیمار به مراکز درمانی و اقدام بهموقع درمانی از سوی کادر پزشکی است. در این کنگره در نظر است یافتههای جدید علمیدرمانی و راههای جدید بازتوانی این حوزه به متخصصان این رشته ارایه شود. همچنین از اهداف دیگر این کنگره، معرفی سکته مغزی بهعنوان یک بیماری قابلدرمان است. (درمان آن، مراجعه بهموقع بیمار به مراکز درمانی است.) علاوه بر این، «پیشگیری اولیه» (ارایه راههای جلوگیری از سکته مغزی)، «پیشگیری ثانویه» (اقدامات سریع درمانی با هدف کاهش آسیب به بیمار و بهبود فرد سکتهکرده) و «پیشگیری در مرحله سوم» (راههای جلوگیری از ابتلا به سکتههای بعدی در افراد سکتهکرده)، محورهای این کنگره دوروزه را تشکیل میدهند. این کنگره از سوی انجمن سکتههای مغزی ایران، انجمن متخصصان مغز و اعصاب ایران، انجمن علوم اعصاب ایران، دانشگاه علومپزشکی ایران و مرکز تحقیقات علوم اعصاب برگزار میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.