قواعد نظارتبر انتخابات شورایاری
احمد مسجدجامعی . عضو شورایشهر تهران
نظارتبر انتخابات از بحثهای اساسی است و همیشه با نقدها و چالشهایی بهغایت متفاوت همراه بوده است. این موضوع در انتخابات شوراها و شورایاریها نیز خود را نشان میدهد. اکنون که درحال تدوین آییننامههای چهارمیندوره شکلگیری شورایاریها در تهران هستیم، نظارتبر انتخاباتی که درپیش است نیز موردتوجه قرار گرفته است. از یکسو دیدگاهی خواهان نظارت نهادی ملی و سیاسی بر انتخاباتی محلی و اجتماعی شده که بیان آن را در گفتوگوهای برخی از همکاران شورایشهر تهران میخوانیم؛ آنها به تجربه بیشتر مجلس شورای اسلامی در برگزاری انتخابات اشاره داشتهاند و آن را دلیل مناسبی برای سپردن اینکار به دستگاه قانون گذاری دانستهاند. این امر چندان پذیرفته نیست زیرا مجلس اصلا نه بهلحاظ قانونی وظیفه برگزاری انتخابات را دارد و نه بهلحاظ عملی تجربه این کار را. نظارتبر شکلگیری شورایاریها امری محلی و در حوزه عمل اجتماعی است و اصولا با نگاه ملی و سیاسی تفاوت دارد. از سوی دیگر، رویکرد نظارتی حتی از نگاه برخی همکاران نیز گرفتار نوعی سوءتفاهم است که میتواند به تمرگزگرایی و نظارت از بالا به پایین و بدونمشارکت مبنایی شهروندان منجر شود. بحث دیگر آن است که 350ناظر باتجربه که در انتخابات پیشین مجلسملی آزموده شدهاند، از طرف ستاد شورایاریها مستقیما برای «نظارتبر انتخابات محلهها» اعزام شوند. گذشته از اینکه با چه معیاری این ناظران منصوب میشوند. ملاک تایید آنها چیست؟ و از طرف کیست؟
این روال منجر به شکلگیری دبیرخانهای عریض و طویل میشود که حتی بدنه پرسنلی و اجراییات آن از مجموعه شورایشهر تهران گستردهتر است و این فربگی و هزینه تراشی برخلاف روح تشکلها و انجمنهای مردمنهاد است و شورایاریها را از نهادی چابک و مدنی دور میکند. درحالیکه تجربه عملی شورایسوم از مدلی در انتخابات محلی بهره برد که سادهتر، کمهزینهتر، اخلاقیتر، مردمیتر، غیربوروکراتیک و با تکیه و تاکید بر روح شورایی بود و ذیل آن، مشارکت همهجانبه و گستردهای شکل گرفت. برای این کار از امکانات عمومی مانند مدرسه، ورزشگاه، مسجد و سایر فضاهای محلی استفاده شد و به عمقبخشیدن اعتمادسازی بین شهروندان و مجریان و ترویج ادب و ادبیات و نگرش مردمسالاری دینی انجامید. در این شیوه، انتخاب هیاتنظارت و ناظران در محلهها (و نه بر محلهها) صورت میگرفت. روال گزینشها دومرحلهای بود. در وهلهاول نهادهای محلی و مردمی در سطح محلات شناسایی میشدند تا هرکدام از آنها نفراتی را بهعنوان «معتمد» به هیات برگزارکننده انتخابات معرفی کنند. بهاینصورت در هرمحله تعدادی از افراد شناختهشده و «ساکن در محل» (دستکم به مدت سهسال) از طریق انجمن اولیاومربیان مدارس، هیاتامنا و امامجماعت مساجد، مسوولان پایگاههای بسیج و کلانتری محل، شوراهای حلاختلاف و... برگزیده میشدند، در مرحلهدوم از طریق گردهمایی محلی که با حضور تمامی نمایندگان فوق و ناظرانی از ستاد مرکزی و ستاد هر منطقه تشکیل میشد. برگزیدگان از بین خود، با رای مخفی، هفتنفر را بهعنوان ناظران یا هیات نظارت محلی انتخاب میکردند. نکته آنکه این گروه برگزیدگان محلی، خود حق نامزدشدن در انتخابات شورایاریها را نداشتند. برای انجام این کارها در دوره سوم 22نشست و گردهمایی منطقهای در 11روز متوالی تشکیل شد که براساس گزارشهای موجود نزدیک به 30هزار معتمد شهر تهران در آن شرکت داشتند و در نهایت به انتخاب 374هیاتنظارتهفتنفره در همه محلههای شهر انجامید. کارکرد عملی این شیوه انتخاب هیات نظارت اطلاعرسانی محلی و ایجاد شوروشوق و نشاط و جلب مشارکت بیشتر مردم در انتخابات بود و اعتماد بیشتر شهروندان را بهدنبال داشت و عملا خلأ عدم همراهی رسانههای سراسری و صداوسیما را پر میکرد تا جایی که تعداد شرکتکنندگان در انتخابات صددرصد نسبتبه دوره پیش افزایش یافت. از سوی دیگر اهالی محل نیز مستقیما در قبل و حین و بعد از اجرا، ناظر بر روال و روند انتخابات بودند و هرآن میتوانستند از طریق نمایندگان خود چگونگی رفتار مجریان را ارزیابی کنند. تایید افراد، انتخاب محل صندوقهای رای، نظارتبر رای و شمارش آرا، تدوین صورتجلسه نهایی و رسیدگی به شکایات محلی هم در اختیار این هیاتنظارتهای برگزیده معتمدین محلهها بود. یادمان نرود که این نحوه برگزاری با روح قانون بسیار سازگارتر است و حتی بهنحوی با تصریح در این رویکرد روبهرو هستیم. اصل صدم قانون اساسی چنین میگوید: «برای پیشبرد سریع برنامهها... از طریق «همکاری مردم باتوجه به مقتضیات محلی» اداره امور... با نظارت.... شورا صورت میگیرد که «اعضای آن را مردم همان محل انتخاب میکنند.»» اینک که شورای 9نفره نظارتبر انتخابات شورایاریهای دورهچهارم از بین همکاران شورایشهر تهران شکل گرفته و فعال شده است، امید میرود، تجربه گذشته را بهجای پیمودن راههای نرفته در پیش چشم داشته باشد و این، الگوی انتخابات محلی- شهری را تکامل بخشد. یاد مرحوم امام، بنیانگذار تفکر مردمسالاری دینی گرامی باد که در همان ماههای نخستین پیروزی انقلاب اسلامی درباره شکلگیری اینگونه شوراها به صراحت گفتند: «این جزو برنامههای اسلام است و بنای ما هم برهمین است... . همانطور که از اول، قانون هم (براساس) همین معنی بوده است... . انتخابات مال خودتان باشد، خودتان انجام بدهید.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.