شاهین ترازوی اخلاق کج افتاده!
محمدهادی محمدی
لارنس کُلبرک، روانشناس و شناختشناس کودک و نوجوان که ادامهدهنده راه پیاژه در زمینه تفکر و رفتار اخلاقی در این گروه سنی بود، نظریه بسیار مهمی درباره تفاوتهای تفکر اخلاقی و رفتار اخلاقی و پیوند ضروری میان این دو دارد که میتواند درسهای آموزندهای برای امروز جامعه ما داشته باشد. تفکر اخلاقی آن چیزی است که ما از روا و ناروا یا کنش بد و خوب در ذهن داریم و سرشت آن را میشناسیم. اما رفتار اخلاقی، افزون بر این ویژگیها، تعهد به انجام آنهاست. شاید دقیقترین شاهین ترازوی اخلاق در جهان این آموزه باشد «آنچه که بر خود نمیپسندی، بر دیگران مپسند» یا به سخن دیگر «آنچه که بر خود روا نمیداری، بر دیگران روا مدار». با کمال شرمندگی باید گفت که گسل میان تفکر اخلاقی و رفتار اخلاقی در جامعه ما هرروز که میگذرد، ژرفتر از پیش میشود و نشانه آن هم این است که آنچه بر خود روا نمیداریم، بر دیگران روا میداریم. نشانههای آن هم دارد از در و دیوار میبارد. استاد میداند دستبرد به مقالههای علمی دیگران بد و غیراخلاقی است و همواره آن را برای دانشجویانش موعظه کرده، اما اکنون خود انجام میدهد. دانشجو میداند که رونویسی از پایاننامههای دیگران عملی غیراخلاقی است، اما این کار را انجام میدهد. برخی از کارمندان میدانند که رشوهگرفتن نارواست، اما آن را انجام میدهند و بهگفته رییسجمهور کمکم پدیده ناهنجار زیرمیزی دارد رومیزی میشود. این پدیده از فرهنگ شروع میشود و تا اجتماع یا ماستبندی و لبنیاتی میشود ردش را گرفت. کارخانهدار میداند که استفاده از روغن پالم در پرچربکردن ماست یا شیر نارواست. خودش از این شیر و ماست نمیخورد، اما جامعه مصرفکننده را فرامیخواند که با پرداخت پول از آن بخورند. جامعه بهگستردگی درگیر دروغ و از آن نکوهیدهتر سوگند به دروغ شده است. عوارض این رفتارها برای کودکان ما از هر پدیدهای زیانبارتر است. اگر کودکان بفهمند میتوانند میان تفکر اخلاقی و رفتار اخلاقی فاصله بیندازند که تا همینجای کار هم فهمیدهاند، چیزی نخواهد گذشت که سنگ روی سنگ بند نخواهد شد. بهطور طبیعی کودکان از ما میآموزند که انجام کدام کار درست و کدام کار نادرست است. اگر برای نمونه به آنها بگوییم که آلودن شهر یعنی نابودی محیطزیست و بعد هنگامی که نوبت خودمان شد، شهر را با هر افزار و وسیلهای آلوده کنیم، کودکان در اینباره چگونه باید داوری کنند؟ روشن است که کودکان تفکر و رفتار اخلاقی را بیش از همه در دو محیط یعنی خانواده و آموزشگاه میآموزند. در آموزشگاه نیز وضع از این بهتر نیست. آموزشوپرورش در برابر این وضعیت، درمانده است. ممکن است کارگزاران این نهاد بگویند چگونه. باید گفت با ترویج رفتارهای دوگانه، که کودکان و نوجوانان در خانه یا بیرون از مدرسه یکگونه رفتار میکنند و در مدرسه تظاهر به رفتار دیگری میکنند که به آن ایمان ندارند. این دوگانگی در رفتار همان گسل بزرگی است که بنیادهای اخلاقی جامعه را چون موریانه میخورد. بنابراین باید گفت در جامعهای که شاهین ترازوی اخلاق آن کج افتاده، باید نگران سرنوشت و آینده کودکان بود. آیا بزرگترها و کارگزاران این نگرانی را حس یا لمس میکنند؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.