«فابریس بالونش» کارشناس امور سوریه در گفتوگو با سایت «کارنگی»:
منازعه سوریه فرقهای، اجتماعی و سیاسی بود
ترجمه: آزاد حاجیآقایی
«فابریس بالونش»، کارشناس امور سوریه تمرکزی غیرمعمول بر دمشق دارد. حوزه مطالعه او جغرافیای سیاسی است. او بهعنوان استادیار جغرافیا در دانشگاه لیون و مدیر مطالعات مدیترانه و آسیایمیانه مکررا در رسانههای فرانسه درباره سوریه صحبت میکند. او بر این باور است که سوریه میتواند از دوره کنونی به صورت صلحآمیزی خارج شود. بالونش در گفتوگو با وبسایت «کارنجی» به تفصیل به جغرافیایی سیاسی سوریه و آینده این کشور پرداخته است:
چگونه بر مطالعه درباره سوریه متمرکز شدید؟ از سال1990 یعنی زمانی که مشغول نوشتن رساله کارشناسیارشدم شدم، سوریه و مسایل پیرامونی آن برایم جالب شد. بین سالهای 1992 و 2000 بر مناسبات بین علویان و قدرت در سوریه متمرکز شدم و بهعنوان بخشی از رساله دکتری درباره جغرافیای سیاسی دمشق مطالعه گستردهای را انجام دادم که در سال2006 با عنوان «منطقه علوی و دولت سوریه» منتشر شد. طی این مدت ششسال را در سوریه سپری کردم. در این مطالعه روابط مبتنیبر فرقهگرایی را که به ساختار جامعه سوریه تبدیل شده بود تشریح کردم و نتیجه گرفتم در زمان مرگ «حافظ اسد» در ژوئن2000، سوریه در موقعیتی همسان با یوگسلاوی در زمان مرگ «مارشال تیتو» قرار داشت و از اینرو سرنوشتی مانند یوگسلاوی این کشور را تهدید میکند. در دسامبر سال2011 شما در مجله ژئوپلیتیک فرانسه مقالهای را تحت عنوان جغرافیای شورش سوریه نوشتید. در این مقاله به ناآرامیهای سوریه بهعنوان منازعهای نگریسته شده که از سویی عوامل اجتماعی و فرقهای آن را تشدید میکند و از سوی دیگر، ریشه در نارضایتی اکثریت سنی-عرب و گروههای اجتماعی مانند روستاییهای فقیر دارد؛ این در حالی است که طبقات بالا و متوسط باقیمانده فعالانه از رییسجمهور حمایت میکنند. درست زمانی که طرفین این منازعه کاملا مشکلات فرقهای در سوریه را نفی میکردند، چگونه به این نتیجه رسیدید؟ من از وقوع بحران در سوریه تعجب نکردم. در عوض، با توجه به اینکه شاخصهای اجتماعی- اقتصادی سوریه در وضعیت هشدار قرار داشتند، از این نکته در شگفت بودم که این کشور چرا چندسال قبل دچار بحران نشد؟ تنشهای اجتماعی مرتبط به فقر، تنشهای منطقهای بین مرکز و تنشهای فرقهای. سال1991 با انفتاح-گشایش اقتصادی- و سرعتبخشیدن به اصلاحات آزادسازی تحت ریاست بشار اسد، نابرابری اجتماعی تشدید شد که این امر ثابت کرد اجرای بوروکراسی سفت و سخت در سوریه ناممکن است. درحالیکه همزمان سرخوردگی فرقهای بهویژه در میان علویها نیز افزایش یافت. سیستم قدیم بعثی دچار فرسودگی شده بود. اقتصاد سوریه نیاز مبرمی به فضای تنفس داشت، اما رییسجمهور جوان سوریه قادر نبود سوریه را به دوران طلایی اقتصاد بازگرداند. این مساله سیستمی که از سوی حافظ اسد به شیوهای نظاممند ایجاد شده بود را به چالش کشید. بنابراین سوریه به درون جنگی داخلی کشیده شد که بهسرعت همزیستی فرقهای را که در سالهای پیش از آن بیشتر متکی بر سرکوب کمتر بود و بر بازتوزیع ثروت ملی تاکید میکرد را از بین برد. پس چرا رسانهها در اینباره گزارشهایی را منتشر نکردند؟ رسانهها در آن زمان شوروشوق حول بهارعربی را سپری کرده بودند و تمایل نداشتند تا این قیام را چیزی بیش از تداوم انقلابهای تونس و مصر ببینند. روزنامهنگاران پیچیدگیهای فرقهای در سوریه را درک نمیکردند یا نمیخواستند آن را درک کنند و من چندبار سانسور شدم. روشنفکران سوری مخالف که بسیاری از آنها طی دههها در تبعید بودند، گفتمانی شبیه به روشنفکران مخالف عراقی در جریان حمله آمریکا به عراق داشتند. برخی از آنها صادقانه امید داشتند یک جامعه غیرفرقهای تشکیل میشود اما برخی دیگر، مانند -اخوانالمسلمین- سعی کردند برای بهدستآوردن حمایت کشورهای غربی واقعیت را مبهم جلوه دهند. در سال 2012-2011 ما دچار گونهای از مککارتیسم روشنفکری در مساله سوریه شدیم. اگر شما در آن زمان بر این باور بودید که اسد طی سهماه سقوط نمیکند، شخص مشکوکی به شمار میآمدید. اعضای شورای ملی مخالفان سوریه یکی پس از دیگری برای مجابکردن ما که تمامی رویدادهای فرقهای کار سرویس اطلاعاتی اسد است، به تلویزیون میرفتند و میگفتند این بحران تحت کنترل است و شورای ملی مخالفان سوریه دارای طرحی است که هرگونه خطری را برای جنگ داخلی دفع میکند. همانگونه که «جورج مالبرونت» و «کریستیان چسنو» در کتاب جدیدشان «جادههای دمشق» تاکید کردند، بهتر است همه در اشتباه باشند تا یکنفر به تنهایی برحق باشد. منازعه سوریه از ابتدا تحتتاثیر فرقهگرایی بود؟ از ابتدا، عامل منازعه سوریه مباحث فرقهای، اجتماعی و سیاسی بود. این سهعامل به دلیل اینکه در هرنقطه از سوریه دیده میشدند، به یکدیگر متصل بودند. شورش برای رهایی از بوروکراسی دولتی، حزب بعث، سرویس اطلاعات و ستاد مشترک ارتش سوریه بود. میتوان این الگوهای فرقهای را در سرتاسر نقشه این منطقه دید. در نواحی که علویها و سنیها نیز وجود دارند، اعتراضات فقط در نواحی سنینشین انجام میشد. در «لاذقیه»، «بانیاس» و «حمص» تظاهرکنندگان با علویان ضدتظاهرات درگیر شدند. این بسیج حمایت از اسد، از سوی دولت سازماندهی نشده بود، بلکه این امر بخشی از پدیده عصبیت شهری بود که بهخوبی از سوی «مایکل سیورات» به تریپولی توصیف شد. در استان «درعا» عمده جمعیت سنینشین بود و بنابراین تظاهرات بهطور طبیعی گسترش یافت. اما این اعتراضها دقیقا در مرز استان «سویدا» که دروزی بودند و با آنان همراه نبودند، متوقف شدند. در «حلب» شکافها عمدتا اجتماعی بودند. اما عوامل فرقهای در حلب با مسیحیان باقیمانده که قاطعانه از دولت اسد حمایت میکردند و کردها که بهنفع خود بازی میکنند، بیشتر بود. کردها در این میان کانتونهای خودمختاری را در «افرین»، «کوبانی» و «قامیشلو» با رهبری حزب «اتحاد دموکراتیک» و به پیروی از تزهای «عبدالله اوجالان»، رهبر حزب کارگران کردستان عراق تاسیس کردند. در خاتمه میتوان گفت فرقهگرایی سایههای خود را بر دیگر عامل بحران سوریه گستراند. در اکتبر2013 شما در مقالهای با عنوان «قیام و نقشه جنگ سوریه» شکافها در سوریه را بررسی کردید. این تصویر چگونه ترسیم شد؟ از زمانیکه در سوریه به کار مشغول شدم، با عدموجود منابع آماری و کارتوگرافیک مواجه شدم. محققان و کارشناسان از روی پژوهشهای محلی یا دادههای عمومی در سطح استانی، دست به قیاس میزنند. از اینرو من با ایجاد سیستم اطلاعاتی جغرافیایی مبتنیبر سرشماری سوریه و نقشههای توپوگرافیک، شروع بهکار کردم. اکنون من از ششهزار منطقه در سوریه دادههای اصلی و مهم و در سطح محلات نیز از 10شهر اصلی اطلاعات جامعی دارم. این امر به من اجازه میدهد تا درصد جمعیتی که تحت کنترل شورشیان، کردها و حکومت هستند را برآورد کنم. اگرچه این تخمینها بهشدت تقریبی است؛ زیرا ما اطلاعات بسیار کمی از خاستگاه جغرافیایی پناهندگان و افرادی داریم که در درون کشور آواره شدهاند. اطلاعات شما از موقعیت نظامی در سوریه مربوط به تابستان2013 میلادی بود. اکنون نیز میتوانید بگویید که چه مقدار از خاک و جمعیت سوریه، تحتکنترل احزاب مختلف است؟ قبل از همه باید بگوییم افراد زیادی به خارج از سوریه مهاجرت کردند. آژانس پناهندگان سازمانمللمتحد اخیرا شمار این پناهندگان را بیش از 7/3میلیوننفر تخمین زده است. اما میتوان یکمیلیوننفر دیگر را به این فهرست اضافه کرد، زیرا برخی از این مهاجران افراد ثروتمند بودند که به دلیل جنگ مخفیانه از مرز خارج شدند و به همین دلیل در سرشماریها لحاظ نشدند. حدود 18میلیوننفر در سوریه باقیماندهاند؛ این افراد در این درگیریها کشته نشدند و همچنین از کشورشان فرار هم نکردند. اکنون قریب بر سه تا ششمیلیوننفر در نواحی تحت کنترل شورشیها 10 تا 13میلیوننفر در مناطق تحت کنترل دولت و یک تا دومیلیوننفر در کانتونهای کردنشین زندگی میکنند. اختلاف موجود مربوط به آمار و ارقامی است که به آورگان داخلی مربوط میشود؛ اشخاصی که در درون کشور آواره شدهاند. طبق آمار آژانس پناهندگان سازمانمللمتحد، این افراد حدود ششمیلیونو500هزارنفر هستند اگرچه میدانیم در این آمار برای دریافت کمکهای بشردوستانه مبالغه شده است. اینکه بگوییم چندنفر به خارج از سوریه پناهنده شدهاند، بسیار آسان است، زیرا نام آنان توسط آژانس پناهندگان سازمانمللمتحد ثبت شده است. اما نمیتوان درباره تعداد آورگان داخلی بهسادگی سخن گفت. آشکارا مشخص است بیشتر، جمعیت از مناطق بیثبات تحت کنترل شورشیان به مناطق داخلی سوریه رفتهاند که از ثبات بیشتر و عملکرد اقتصادی بهتری برخوردار است؛ مناطقی که تحت کنترل دولت دمشق است. همچنین گفتن اینکه چنددرصد از خاک سوریه تحت کنترل گروههای مخالف است نیز آسان است. اما توجه داشته باشید که این آمار، واقعیتهای نظامی را به تصویر نمیکشد زیرا یک ناحیه روستایی وسیع از اهمیت استراتژیک کمتری بهنسبت شهرهای عمده یا محورهای اصلی مواصلاتی برخوردار است. اخیرا حکومت سوریه کنترل حدودا 50درصد این منطقه را به دست گرفته، اما بین 55 تا 72درصد جمعیت را تحت کنترل دارد. شورشیان کنترل 45درصد خاک و 17تا 34درصد جمعیت را در دست دارند؛ در حالی که کردها کنترل پنجدرصد خاک و پنج تا 10درصد جمعیت را در دست دارند. از آنجا که گزارشهای آژانس پناهندگان سازمانمللمتحد و دادههای دیگر نشان میدهند، اکثریت بزرگی از پناهندگان و آوارگان داخلی از مناطق شورشی میآیند. میتوان این نقشه را اندکی اصلاح و نتیجهگیری کرد که بیش از دوسوم جمعیت سوریه هنوز در مناطق تحتکنترل دولت زندگی میکنند و کمتر از یکچهارم در نواحی شورشی ساکن هستند. اما ارایه اطلاعات دقیق دشوار است. اگر نگاه دقیقتری به 45درصد قلمرو و 17 تا 34درصد جمعیتی داشته باشیم که تحت کنترل شورشیان سنی سوری هستند، درمییابیم هزارانگروه متفاوت دیگر در حال عملیات در این نواحی هستند. برای نمونه داعش در حال نبرد با دیگر شورشیان است و بهعنوان یک نیروی کاملامجزا دیده میشود. واقعا چقدر از سوریه تحتکنترل این گروه است؟ مشکل است که بگویم چه مقدار از مناطق سوریه تحتکنترل گروههای شورشی مانند «احرار الشام»، «جبههالنصره»، «ارتش آزاد سوریه» یا دیگر گروههاست. هرچند بهسادگی میتوان گفت چنددرصد از خاک سوریه در اختیار داعش است؛ زیرا در بسیاری از نواحی، داعش تنها گروه حاضر در صحنه بهشمار میرود. در حال حاضر 30درصد از خاک سوریه تحت کنترل این گروه است؛ اگرچه این منطقه شامل مناطق کویری وسیعی نیز میشود. جمعیت تحت کنترل داعش را میتوان حدود دو تا 3/5میلیوننفر تخمین زد که حدود 10تا 20درصد جمعیت سوریه را شامل میشود. با اضافهکردن گروههایی مانند احرار الشام، جبهه النصره، «ارتش اسلام» و ارتش آزاد سوریه، ما به رقمی بالغ بر یکمیلیون تا دومیلیونو500هزارنفر میرسیم؛ برای نمونه ارتش اسلام منطقه بسیار کوچکی را در شرق «قطه» خارج از دمشق کنترل میکند که کمتر از یکدرصد از سطح خاک سوریه است. اما این منطقه پرجمعیت است و حدود 350 تا500هزارنفر را دربرمیگیرد و این به این معناست که ارتش اسلام دو تا سهدرصد از جمعیت سوریه را تحت کنترل دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.