خسرو نورمحمدی، محقق برنامهریزی توسعه در گفتوگو با «شرق» بررسی کرد
برنامه ششم با جامعیت به اهداف نمیرسد
فرزانه طهرانی : برنامه پنجم کشور با وجود درآمدهای نفتی قابلملاحظه موفقیتی کسب نکرد. علت را نورمحمدی محقق برنامهریزی توسعه در نگاه کلان، جامعبودن و در نگاه خرد، عدمحضور سازمان برنامه میداند. برایناساس او میگوید: در چارچوب برنامهریزی جامع، این برنامه قابلیت تحقق اهداف را نداشت کمااینکه اگر سازمان برنامه هم این برنامه را میریخت، میزان توفیق صددرصد نبود. بنابراین این اقتصاددان برای تدوین برنامهششم علاوه بر تاکید بر حضور سازمان برنامه، معتقد است باید برنامهای محدودتر و تخصصی به نام برنامهریزی هستههای کلیدی ایجاد شود که هدفهایی محدودتر ولی اثربخشتر و قابل اجراتر را مشخص کند که بتوانند به عنوان موتور محرک بخشها و زیربخشها عمل کرده و مانند ستونفقرات یک موجود زنده باعث بلندشدن کشور از مدارهای توسعهنیافتگی و ایجاد رشد و توسعه پیشرفت شوند. از طرف دیگر سازمان برنامه مسوول برنامهریزی و مسوول توسعه کشور است. حتی اگر شما چنین سازمانی را نخواهید، بازهم باید مجددا سازمانی مانند همین سازمان برنامه ایجاد کنید تا مسوولیت برنامهریزی توسعه را برعهده داشته باشد. قطعا نبود سازمان برنامه یا ضعف آن بر برنامهششم اثر میگذارد ولی من فکر میکنم عوامل دیگر نیز بسیار مهم هستند. نورمحمدی در این گفتوگو سعی در بررسی اجمالی برنامههای توسعهای از ابتدا تاکنون را دارد و میگوید: «تحقیقات برنامهریزی ایران از ضعفی تاریخی رنج میبرد. برنامههای اول و دوم قبل از انقلاب بدون تحقیق انجام شدهاند. برنامههای سوم و چهارم عمرانی با تحقیقات عمدتا آمریکاییها شکل گرفتند و تحقیقات بعدی ایرانیها نتوانست چندان تفکر منسجمی ایجاد کند و بنابراین برنامهریزی به بدنه اجتماعی، اداری و سیاسی جامعه ایران پیوند نخورد. در برنامههای بعدی نیز تحقیقات منسجم و مستمر علمی در مراکز تحقیقاتی انجام نشد. بنابراین مفاهیم بسیاری در برنامهریزی ایران وجود دارد که حتی در میان متخصصان به اجماعی نرسیده است.» مشروح گفتوگوی «شرق» با خسرو نورمحمدی محقق اقتصاد و برنامهریزی توسعه را در ادامه میخوانید: دوگام از چهارگام چشمانداز 20ساله کشور گذشت. اعداد و ارقام اعلام میکند پیشرفتی دستکم در ابعاد اقتصادی حاصل نشده است. حال ششمین برنامه میتواند عهدهدار وظایف خطیری باشد که دوبرنامه قبل از تحقق آن عاجز ماندهاند. بهنظر شما این برنامه میتواند اهدافی که امروز دیگر بلندپروازانه بهنظر میرسد را محقق کند؟ بهتر است از سابقه برنامهریزی ایران استفاده کنیم. در وهلهاول باید گفت برنامه در ایران عمدتا با این هدف ایجاد شد که پول نفت صرف امور جاری کشور نشود، بلکه مستقیما و صددرصد صرف توسعه که اوایل هنوز مصطلح نشده بود و به جای آن کلمه عمران و آبادانی را استفاده میکردند، شود. برنامههایاول و دوم عمرانی قبل از انقلاب به روش برنامهریزی پروژههای منفک و بدون روش علمی طراحی شده بودند. آنها تعدادی از پروژهها را بدون ارتباط با هم انتخاب کرده بودند اگرچه مشکلات سیاسیاقتصادی فراوانی مانند بحرانهای سیاسی، تحریم نفت توسط انگلیس، کودتا و... باعث شد برنامهها موفق نشوند. برنامههایسوم و چهارم با تحقق رشد اقتصادی نزدیک به 10درصد و تورمهای حدود سهدرصد موفقترین برنامههای ایران بودند. البته علاوهبر مسایل انسانی، استثمار و مواردی از این دست باید توجه داشت این برنامهها بیشتر با نکات فنی و سرمایهگذاری فیزیکی پیش رفت. از سال1351 با پیوستن بودجه به سازمان برنامه، روش برنامهریزی جامع در پیش گرفته شد و از آن پس برنامههای ایران در تحقق اهداف خود موفق نبودند. بنابراین بهنظرم دیگر بحث بلندپروازی مطرح نیست. نوع برنامهریزی جامع چه در ایران و چه در سایر کشورهای جهان در تحقق اهداف خود موفق نبوده و نخواهد شد. برنامهششم نیز همانطور که مرحومدکترحسین عظیمی برای برنامههای چهارم پیشبینی کرده بود، در صورت جامعبودن به اهداف خود نخواهد رسید. بنابراین بدون تغییر در ماهیت و روش برنامههای جامع کنونی، برنامهها به اهداف خود بهویژه چنانچه بلندپروازانه باشند، نمیرسد. یعنی معتقدید برای توفیق دقیقا لازم است چه تغییراتی در برنامه ایجاد شود؟ باید توجه داشت برنامهریزی جامع میخواهد همهمسایل و مشکلات کشور اعم از روزمره، میانمدت و بلندمدت، مهم و توسعهای را حل کند، ولی عملا نهتنها هیچگاه نمیتواند به چنین هدفی نایل آید، بلکه بهدلیل اینکه اهمیت نسبی یکسانی به همهعوامل مهم و غیرمهم میدهد، کمکم نهتنها نمیتواند بسیاری از مشکلات را حلوفصل کند، بلکه باعث افزایش مشکلات کشور میشود؛ یعنی برنامهریزی جامع در صورت طولانیشدن، اثرات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی میگذارد که به یک سیستم تبدیل شده و خلاقیت و نوآوری را از جامعه حذف کند. نمونه افراطی آن اتحادجماهیرشوروی بود که عملا در هیچعرصهای جز چندمورد، که دولت پشتیبان آن بود و در رقابت میان دوابرقدرت آن روز شامل موارد نظامی، موشکی، هستهای و فضایی شکل گرفته بود، مطرح نبود. بنابراین در کنار برنامهریزی جامع که برای حلوفصل مسایل روزمره، جاری و کوتاهمدت مناسب است، برنامهای محدودتر و تخصصیای به نام برنامهریزی هستههای کلیدی ایجاد شده تا هدفهایی محدودتر ولی اثربخشتر و قابل اجرا را مشخص کند که بتوانند بهعنوان موتور محرک بخشها و زیربخشها عمل کرده و مانند ستونفقرات موجودی زنده باعث بلندشدن کشور از مدارهای توسعه نیافتگی و ایجاد رشد، توسعه و پیشرفت شوند. مثال عملی این نوع برنامهریزی، انتخاب استراتژیهای توسعه توسط برخی کشورهای جهان در حدود سه الی چهاردهه پیش بود که کمکم به سمت انتخاب زیربخشهایی منتخب در بخشهای مختلف رسید. به عبارت روشنتر دولت با کمک دانش موجود جهان و متخصصان کشور با یکبرنامه محدود (مثلا بهلحاظ منابع در حد 20درصد منابع برنامهریزی جامع) زیربخشهایی را که بتوانند یک قطب توسعه قدرتمند ایجاد کنند یا یک قطب و مانع توسعه را درهم بشکنند، مانند موتور محرک توسعه بخشها انتخاب میکند. سپس برنامهای اجرایی شامل تشکیلات، سازماندهی، مدیریت، بودجه و... بهطور ویژه برای آن تنظیم میکند که مانعی سبب عدمتحقق اهداف آن نشود. در کنارش نیز برنامهریزی جامع را برای حل مسایل جاری اجرا میکند. ولی امیدش به توسعه یا تمدنسازی باید بر برنامهریزی هستههای خطدهنده باشد. در سالهای گذشته در نبود سازمان برنامه، برنامههای توسعهای تدوین شد. امسال هم باوجود اعلام دیرهنگام دولت به احیای سازمان مدیریت، بازهم برنامهششم بدون حضور این نهاد تدوین خواهد شد. فقدان حضور سازمان برنامه چه اثراتی در تدوین برنامههای توسعه کشور داشته است؟ اجازه دهید در مورد مفهوم توسعه کمی توضیح دهیم که ببینیم آیا برنامههای ما توسعهای بودهاند یا خیر؟ در حقیقت توسعه تحولی است که سوای اختلافنظرهای ممکن در مورد تعریف و اثرات آن، در بخشی از جهان اتفاق افتاده و بهلحاظ واقعیت تجربی قابلبررسی است. هرچند این توسعه آثاری نیز داشته که موردنظر و مطلوب جامعه اسلامی ما نیست، ولی سوای این مساله مشکل اساسی ما این است که به تفاهمی اساسی در زمینه توسعه دست نیافتهایم و بنابراین سوای نوع برنامههایمان، حتی همین برنامههای جامع توسعهای نیز با هم متفاوت هستند. بنابراین در این شرایط دیگر دقیقا معلوم نیست توسعه چیست، برنامهریزی توسعه کدام است و سازمان مناسب برنامهریزی چگونه سازمانی است. بحث را میتوان اینگونه پیش برد که توسعه تحولی اساسی است که تمامی بنیانهای اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی جامعه را متحول میکند و بنابراین توسعه با تمدنسازی و ورود همهجانبه کشور به یک دوران تاریخی جدید هماهنگ است. بنابراین ما اول باید به مفهوم مشترکی در مورد تمدن اسلامی یا توسعه موردنظر برسیم و آنگاه بتوانیم راحتتر برنامهریزی مناسب برای آن تمدنسازی موردنظر را پیدا کنیم. در ضعف چنین توجهی و نیز با توجه به ضعف تحقیقات برنامهریزی در ایران، بازهم عمدتا، تصور از برنامهریزی، ایجاد سرمایه فیزیکی یا تربیت نیروی انسانی متخصص است. از طرف دیگر، سازمان برنامه مسوول برنامهریزی و مسوول توسعه کشور است. حتی اگر شما چنین سازمانی را نخواهید، بازهم باید مجددا سازمانی عین همین سازمان برنامه ایجاد کنید تا مسوولیت برنامهریزی توسعه را برعهده داشته باشد. قطعا نبود سازمان برنامه یا ضعف آن بر برنامهششم اثر میگذارد ولی من فکر میکنم عوامل دیگر نیز بسیار مهم هستند. یعنی عواملی که بر برنامهریزی اثر میگذارند؟ بله. در بررسی تاریخ برنامهریزی ایران میتوان عوامل علمی، سیاسی، مشارکت، نوع برنامه و سازمان برنامه را بهعنوان مهمترین عوامل موثر بر برنامهریزی ایران نام برد. مجموع اینها توان و کارآیی برنامهریزی ایران را رقم میزنند و سازمان برنامه تحتتاثیر این عوامل است. در وهلهاول باید گفت تحقیقات برنامهریزی ایران از ضعفی تاریخی رنج میبرد. برنامههایاول و دوم قبل از انقلاب بدون تحقیق انجام شدهاند. برنامههایسوم و چهارم عمرانی با تحقیقات عمدتا آمریکاییها شکل گرفتند و تحقیقات بعدی ایرانیها نتوانست چندان تفکر منسجمی ایجاد کند و بنابراین برنامهریزی به بدنه اجتماعی، اداری و سیاسی جامعه ایران پیوند نخورد. در برنامههای بعدی نیز تحقیقات منسجم و مستمر علمی در مراکز تحقیقاتی انجام نشد. بنابراین مفاهیم بسیاری در برنامهریزی ایران وجود دارد که حتی در میان متخصصان به اجماعی نرسیده است. برای مثال هنوز برنامههایسوم و چهارم عمرانی به عنوان برنامههای جامع شناخته میشوند در حالیکه بودجه جامع از سال1351 به سازمان برنامه پیوند میخورد. از طرف دیگر، سازمان برنامه نیز مانند سایر سازمانهای کشور تحت نظر سیاست است و سازمانی مستقل نیست. هرگاه ساختار سیاسی در نظر داشته به تقویت این سازمان بپردازد، در شرایط دیگر مانند افزایش قیمت شدید نفت، آن را مانع دیده است. همچنین برنامه نیاز به مشارکت مجلس، گروههای سیاسی، دستگاههای اجرایی، متخصصان و مردم در اجرا دارد. واقعیت آن است که این مشارکت در صورت وجود مفهوم و تعریفی که اکثریت جامعه بر آن اتفاقنظر داشته باشند، محقق میشود. نوع برنامه نیز به علت جامعبودن تاثیرات مثبت و عمدتا منفی خود را گذاشته است. ساختار برنامههای توسعهای با حضور سازمان مدیریت و بدون حضور آن چه تفاوتهایی باهم داشته است؟ سازمان برنامه مسوول تدوین و اجرای برنامه است و بدون حضور آن تدوین، اجرا و نظارت پراکنده و غیرمنسجم و با کارایی پایین انجام میشود. اینکه اهداف پیشبینیشده در برنامهچهارم و پنجم به تحقق نزدیک نشد را اشکال برنامهریزیها میدانید؟ بله، از برنامهپنجم قبل از انقلاب به بعد، برنامههای ما جامع شدند و هیچکدام نیز به هدف نرسیدند. البته همانطور که عرض کردم، نوع برنامه یکی از عوامل مهم است. اینطور که شما بیان کردید، یکی از اشکالات برنامهریزی ما جامعبودن آن است، بنابراین آیا با تغییر روش آن میتوان به اهداف توسعه رسید؟ همانطور که عرض کردم، تاریخ برنامهریزی نشان میدهد عوامل دیگری نیز بر برنامهریزی ایران موثر بوده است. ولی برنامهریزی جامع بیش از چهاردهه است که در کشورهای جهان کنار گذاشته شده. علت آن است که کشورهای جهان از برنامهریزی پروژههای قابلاجرا و موفق شروع کردند و کمکم به کارهای بزرگ و غیرقابلاجرا رسیدند. بنابراین برنامههایی را انتخاب کردند که بهلحاظ هدف جامع بوده، ولی بهلحاظ اجرا روی پروژههای مشخص و قابلاجرا متمرکز شده بود. بهطور خاص درباره برنامهچهارم بگویید. این برنامه چقدر اجرایی بود؟ دولتنهم اساسا برنامهچهارم را غیرقابل اجرا میدانست. هنوز دیدگاه مشترکی در میان دولتمردان در مورد توسعه و برنامهریزی توسعه وجود ندارد. بنابراین با آمدن هر دولت جدید، نگرش جدیدی نسبت به برنامهریزی و قاعدتا سازمان آن وجود خواهد داشت. تجربه دیگر اینکه هرموقع درآمدهای نفتی افزایش زیادی داشته و دولتها میخواستهاند این درآمد اضافی را سریعا خرج کنند، ضوابط سازمان برنامه اجازه خرج دستوری و بدون ضوابط را بهراحتی نمیداد. بنابراین این سازمان در شرایط وفور درآمدهای نفتی به معاونت رییسجمهوری تبدیل شد تا با ضوابط محدودتر و شخصیتری کار کند. نتیجه نیز نشان داد غیرکارشناسی و غیرقابلاجرابودن برنامهچهارم بحثی علمی نبوده است. بحث عدم اعتقاد ساختار سیاسی به مفهوم توسعه و تمدنسازی است. آیا برنامهپنجم که توسط احمدینژاد تدوین شد، قابلیت اجرا داشت؟ همانطور که دیدیم، باوجود درآمدهای فراوان نفتی اهداف آن محقق نشد. در چارچوب برنامهریزی جامع عرض میکنم که قابلیت تحقق اهداف را نداشت کمااینکه اگر سازمان برنامه هم این برنامه را میریخت، میزان توفیق صددرصد نبود. به هرحال برنامهریزی جامع چندان موفق نیست و لااقل تجربه ایران نشان داده در شرایط وفور سرمایهگذاری ناموفقتر است. چه باید کرد تا برنامه توسعهششم به سرنوشت دوبرنامه قبل دچار نشود؟ برنامهریزی جامع تلاش میکند به تمام مسایل و مشکلات کوچک بپردازد. بنابراین عملا هزارانمساله و متغیر و هزارانهزار رابطه میان این متغیرها را باید در نظر بگیرد که عملا در هیچکشور جهان حل آن ممکن نیست. بنابراین در چنددهه قبل انتخاب استراتژیهای بخش توسعه مانند استراتژی کشاورزی، صنایع سنگین، صنایع مصرفی برای صادرات و امثال آن انتخاب شد و بعدا نیز هستههای کلیدی خطدهنده در هربخش و زیربخش انتخاب شد تا بتوانند تحولات اساسی در بخش و نهایتا کشور ایجاد کنند. برنامهریزی جامع سوای محاسن خود، دارای اشکالات متعددی است که نهتنها نهایتا به نتیجه نمیرسد، بلکه باعث کاهش شدید خلاقیت و نوآوری در جامعه شده و عملا مشکلات کشور را در حوزههایی افزایش داده و مسوولیتپذیری را کاهش میدهد و در صورت استمرار، خود به یکمانع بزرگ توسعه تبدیل میشود. برنامهریزی جامع بهلحاظ تدوین، اجرا و نظارت مشکلات اساسیای دارد که بررسی آن را باید به فرصت دیگری موکول کرد. از اینرو در برنامهششم با استفاده از تجارب پنجبرنامه بعد از انقلاب و همچنین برنامههای قبل از انقلاب، باید اشکالات نظام برنامهریزی استخراج شود و به تفاهمی عمومی در سطح استراتژیستها و مسوولان نظام برسد. به قول مرحومدکترحسین عظیمی، هنوز متخصصان و مدیران کشور قبول ندارند که برنامهریزی توسعه نیز مانند قانوناساسی نیاز به یکقانوناساسی تفاهمشده دارد. در وهله بعد باید روش برنامهریزی هستههای کلیدی خطدهنده در کنار و برای رفع اشکالات برنامهریزی جامع استفاده شود. برنامهریزی هستهای پروژههای اصلی یکبخش یا زیربخش را تشخیص میدهد و شرایط توفیق این پروژهها را مشخص میکند. این پروژهها برای برنامه مانند ستونفقرات یک موجود زنده، خواهند توانست برنامه را تقویت و بلند کرده و به اهداف خود برسانند. تفاهم علمی میان متخصصان نیز برای تنوع برنامه مهم است. مشارکت و سازماندهی سازمان برنامهریزی نیز اهمیت دارد. سازمان برنامه میتواند با تشکیل یک معاونت توسعه که برای تدوین، اجرا و نظارت بر برنامه هستهای مناسب است، کارکرد اصلی و مشروعیت علمی خود را بیاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.