|

وقتی رقیبان تهران «مات» می‌شوند

فرنگیس بیات

ایران به‌مراتب بهتر از رقیبانش در گسترش نفوذ در خاورمیانه بی‌ثبات، عمل کرده است. تلاش‌های غرب و متحدان عربش در مبارزه علیه گروه «داعش» بی‌رمق و بی‌رغبت صورت می‌گیرد. تهران می‌تواند با غرور ادعا کند که کنترل سه پایتخت عربی را در دست دارد: بغداد، دمشق و بیروت.

شاید در همین هفته‌های پیش‌رو پایتخت چهارمی نیز اضافه شود: صنعا در یمن؛ جایی که شیعیان حوثی در بیستم ژانویه، کاخ ریاست‌جمهوری را اشغال کردند. مقام‌های آمریکایی و سعودی بر این باورند که شبه‌نظامیان مورد حمایت ایران هستند. ایران در چشم منتقدانش در حال کنترل منطقه‌ای از دریای مدیترانه تا هلال خصیب و خلیج عدن است. بزرگ‌ترین دستاورد ایران از چشم این منتقدان این است که آمریکایی‌ها بعد از 11سپتامبر2001 رژیم‌های دشمن با تهران را در عراق و افغانستان سرنگون کردند. ایران همچنان در حال گسترش نفوذ خود است؛ بعد از شروع موج انقلاب‌های عربی در کشورهای سنی به نظر می‌رسید که این ناآرامی‌ها درنهایت موقعیت ایران را تضعیف می‌کند، اما این‌چنین نیز نشد. «شیمون شاپیرا» یک نظامی بازنشسته اسراییلی در اندیشکده روابط‌عمومی در بیت‌المقدس معتقد است که ایرانی‌ها کارشناس امتیازگیری در شرایط بحرانی هستند. «داعش» به‌عنوان گروه تروریستی با ادعای وابستگی به باورهای سنی، در حال درنوردیدن عراق و سوریه است و این موجب تقویت متحدان ایران شده است؛ متحدانی که برای نجاتشان، آمریکا و ایران از ماه آگوست وارد جنگ با داعش شده‌اند. اما در این میان ایران بیشتر از این ضربه فنی منتفع شده است. در حالی که آمریکایی‌ها حملات هوایی را پیش می‌بردند، ایرانی‌ها می‌توانند به هدایت عملیات زمینی علیه داعش افتخار کنند. سیاستمداران ایرانی و عراقی - در حالی که بغداد خود اقدام خاصی را انجام نمی‌داد- از حلقه‌های دفاعی مستقرشده در اطراف شهر توسط قاسم سلیمانی - ژنرال ایرانی - در مقام قهرمان قدردانی می‌کردند. سوریه هم به همین منوال یکی از افسون‌شده‌های ایران است. پدر رییس‌جمهوری فعلی سوریه، حافظ اسد همیشه دستانش را برای ایران دراز می‌کرد. اسد پسر نیز عملا سوریه را به همین راه می‌برد. بشار اسد به حمایت‌های مالی، توصیه‌ای و آموزشی ایران وابسته است. در لبنان نیروهای حزب‌الله عملا رقیب ارتش لبنان هستند، ولی در عین حال موازنه نظامی شکننده با اسراییل را نیز برقرار می‌کنند. گسترش نفوذ ایران، دغدغه سعودی‌ها و آمریکایی‌هاست. عربستان‌سعودی ثروتمند اما نه‌چندان موثر است. سعودی‌ها شروع به ساخت دیوار بلند600مایلی در طول مرزهای خود با عراق کرده‌اند. ایران هم در حال تقویت نیروهای شیعی است. با این وجود گسترش نفوذ ایران دارای محدودیت‌هایی است. یکی از انگیزه‌های حمله اخیر اسراییل علیه کاروان نظامی لبنانی، آشکارکردن گستره نفوذ و فعالیت ایران، آن‌هم درست زمانی بود که آمریکایی‌ها به‌دنبال انعقاد قراردادی با ایران بر سر پرونده هسته‌ای هستند. اسراییلی‌ها برای اینکه سروصداها را بخوابانند بعدا اعلام کردند که از حضور ژنرال ایرانی اطلاعی نداشتند. با این حال اعضای حزب‌الله لبنان اسراییل را به گرفتن انتقام این حمله تهدید کردند. رشد داعش در مرزهای ایران و عراق باعث نگرانی است. بشار اسد عمدا با سرکوب نیروهای میانه، آتش نیروهای تندرو را نیرومند‌تر کرد تا جایی که خود به تنها جان‌پناه در برابر جهادگرایان افراطی تبدیل شد. حمایت ایران از سوریه در ابتدا فاصله‌هایی را میان تهران و حماس و دیگر جنبش‌های اسلامی ایجاد کرد. با این حال متحدان شیعی ایران در منطقه در حال افزایش نفوذ خود هستند. دولت عراق برای رویارویی با داعش دست یاری به‌سوی قبایل سنی دراز کرد چراکه حمایت آنها برای مقابله با «داعش» ضروری بود. حزب‌الله لبنان که پیش از این دلیل وجودی خود را مقابله با اسراییل تعریف می‌کرد، امروز به نیروی سرپانگهداشتن بشار اسد تبدیل شده است. بعضی ناظران در غرب بر این باورند که توافق هسته‌ای می‌تواند بخشی از معامله بزرگ برای ایجاد ثبات در منطقه خاورمیانه باشد. اما بیشتر به‌نظر می‌رسد که ایران پس از توافق هسته‌ای نیز سیاست‌های فعلی منطقه‌ای‌اش را همچنان ادامه دهد. ایران در گذشته نشان داده که اینچنین عمل خواهد کرد. بعضی مقام‌های ایرانی فکر می‌کنند عربستان برای تضعیف ایران از کاهش تولید نفت به‌منظور جلوگیری از سقوط قیمت نفت خودداری کرده است. تهران همچنین از آزارواذیت اقلیت شیعی در شرق عربستان صحبت می‌کند. یکی از مقامات ارشد ایران صراحتا گفته است که ما نمی‌خواهیم در عربستان مشکلی درست کنیم. اما پیام فرستاده‌ایم که اگر می‌خواستیم می‌توانستیم مزایای مشابه عراق و افغانستان را در خلیج‌فارس هم داشته باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.