ارزیابی دستاوردهای علمی یک ملت
عرصه سیاست از فناوری فضایی جداست
محمدامین آهنگری . کارشناس هوافضا
«حسن روحانی»، رییسجمهور ایران چندی پیش حکمی صادر کرد که بر مبنای آن، قرار است اصلاحات گستردهای در ساختار بخش فضایی کشور صورت گیرد؛ اصلاحاتی که مدتهاست کارشناسان این حوزه انتظار آن را میکشند. در حالی که این تدبیر، امیدهای بسیاری را در دل دلسوزان و متخصصان فضایی کشور برای سامانگرفتن وضعیت آشفته چندسال گذشته ایجاد کرده است، برخی رسانهها به صورت هماهنگ تلاش دارند تا با گرهزدن این موضوع تخصصی و ملی به سیاست خارجی و موضوعات جناحی، از احساسات مردم بهرهبرداری کرده و بدون توجه به تبعات این اقدامات برای منافع ملی، از آن در راستای مقاصد سیاسی خود بهره گیرند. شاید بهتر باشد به گروههای ذینفع از این جریانسازی هشدار داد که متاسفانه زمین مناسبی را برای پیگیری اهداف سیاسی انتخاب نکردهاند و بهتر است پای سیاست را از کفش فناوری فضایی بیرون کنند. آغازی بر پایان بیقانونی حکم اخیر «حسن روحانی» که با استناد به اصول124 و 126 قانوناساسی صادر شده است، مسوولیت ایجاد مرکز ملی فضایی را به معاون علمی و فناوری رییسجمهور، «سورنا ستاری» واگذار کرده و مسوولیت اداره جلسات شورایعالی فضایی کشور را نیز که تاکنون در اختیار رییسجمهور بوده، به وی تفویض کرده است. بهاینترتیب این حکم به منزله آغاز اصلاحات گسترده و بسیار عمیق در ساختار فضایی کشور محسوب میشود که سالهاست جامعه متخصصان فضایی، آنها را طلب میکنند. بنا بر اخبار منتشرشده قرار است تمامی نهادهای اجرایی و تخصصی فضایی کشور که در سال89 با ایده «رحیممشایی» و حکم «محمود احمدینژاد» به صورت غیرقانونی با یکدیگر ادغام شده و ذیل نهاد ریاستجمهوری قرار گرفتند، به جایگاه قبلی خود در وزارتخانههای مربوطه بازگشته و مرکز ملی فضایی به عنوان دبیرخانه شورایعالی فضایی برای ایجاد هماهنگی میان نهادهای اجرایی مختلف، سیاستگذاری، برنامهریزی و نظارت بر اساس قوانین کشور تشکیل شود. بهاینترتیب چنین تغییراتی میتواند پایانی بر چهارسال بحرانزده در بخش فضایی کشور باشد که با وجود تبلیغات پرسروصدا روی دستاوردهای فضایی، موجب ایجاد نارضایتی بسیار میان متخصصانی شد که منشأ اصلی رسیدن به این دستاوردها بودند. اصلاحاتی که بخش فضایی را نجات میدهند مشکل در بخش فضایی کشور از زمان ادغام مجموعهها آغاز شد چرا که با این ادغام، مجموعههای ستادی و اجرایی یکپارچه شدند. علاوه بر این، حواشی دیگری نیز به وجود آمد؛ از جمله ورود پرشمار مدیران غیرمتخصص و سیاسی از خارج مجموعه فضایی کشور به این بخش. یکپارچگی بخش ستادی و اجرایی باعث شد سیاستگذار، ناظر و مجری همه با هم یکی شوند که این امر نهتنها خلاف اصول اولیه مدیریت بود، بلکه غیرقانونی بوده و ظرفیت ایجاد فساد در مجموعهها را فراهم کرد. همچنین ورود مدیران غیرمتخصص سیاسی و ریاست آنها بر جمع متخصصان فضایی باعث ایجاد مانع بر سر راه اجرای پروژهها و سرخوردگی کارشناسان مربوطه شد که این واقعیت با نگاهی دقیق به روند توسعه فضایی ایران بهخوبی آشکار میشود چنانکه به اذعان کارشناسان، اغلب دستاوردهای فضایی کشور به دوران پیش از ادغام مربوط بوده و در سالهای اخیر با وجود صرف بودجههای چندبرابری نسبت به گذشته، بخش فضایی کشور در رکود عمیقی فرو رفته است. کاری که رییسجمهور با حکم خود در نظر دارد انجام دهد، در واقع برگرداندن شرایط به دوران پیش از ادغام برای نجات این کشتی توفانزده است. مضاف بر اینکه «حسن روحانی» با اصلاحات خود و تشکیل مرکز ملی فضایی میخواهد قدرت شورایعالی فضایی را که طی سالهای گذشته بسیار کاهش یافته و عملا در حوزه سیاستگذاری و نظارت بیتاثیر شده بود به آن برگرداند و در یک کلام رییسجمهور میخواهد با تفکیک نهادهای اجرایی و ستادی، روال اصولی را جاری کرده و بخش فضایی کشور را به مدار قانون و منطق بازگرداند. اما در میان اینهمه اصلاحات سنگین و عمیق، مدتی است بهطور سوالبرانگیزی تنها تغییرات ساختاری پژوهشگاه فضایی که یکی از زیرمجموعههای سازمان فضایی محسوب میشود، با هیاهو و جنجال بسیار به صورت هماهنگ مورد انتقاد رسانههای منتسب به یک طیف سیاسی قرار گرفته است. این در حالی است که تغییرات در این پژوهشگاه تنها یک بخش از پازل بزرگ تغییرات ساختاری بخش فضایی است. سیاست و دیگر هیچ خبر حکم رییسجمهور درباره تشکیل مرکز ملی فضایی چندهفته پیش در رسانهها منتشر شد، اما نظر کسی به آن جلب نشد، در حالیکه پس از گذشت حدود یکهفته، هنگامی که خبرگزاری مهر روز جمعه در لابهلای خبری که تغییرات ساختاری بخش فضایی از جمله تشکیل مرکز ملی فضایی، بازگشت پژوهشکدههای ادغامشده و سازمان فضایی به وزارت علوم، وزارت ارتباطات و جهاد دانشگاهی را تشریح میکرد، به انحلال پژوهشگاه فضایی اشاره کوچکی کرد، بلافاصله و در کمتر از چندساعت رسانههای طیف منتقد دولت واکنشهای شدید و هیجانی در این خصوص نشان دادند که این واکنش در هفته بعد به طرز عجیب و هماهنگی تشدید شد که تا امروز نیز از فشار این رسانهها کاسته نشده است. رسانههای منتقد دولت در اقدامی سیاسی، غیرتخصصی و خطرناک برای منافع ملی، موضوع تغییرات ساختاری در بخش فضایی کشور را ناشی از فشارهای خارجی دانستند و درست برخلاف نیت واقعی از اصلاحات ساختار فضایی کشور، اعلام کردند دولت قصد دارد با این تغییرات دستاوردهای فضایی کشور را به باد دهد و به قولی فتیله کار فضایی در کشور را به خواست خارجیها پایین بکشد. ربطدادن پژوهشگاه فضایی به صنعت موشکی ایران و موضوع تحریمها، یکی از فاجعهآمیزترین اقداماتی بود که انجام شد و نهتنها این امر واقعیت ندارد، بلکه تحریمکنندگان ایران مدتهاست تلاش میکنند با هر ترفندی این ارتباط را ثابت و صنعت فضایی صلحآمیز و غیرنظامی ایران را با بخش دفاعی کشور یککاسه کنند؛ کاری که رسانههای داخلی به ظاهر طرفدار نظام بهراحتی برای آنها انجام دادند. جالب آنکه تمامی رسانههای منتقد در میان تمامی اصلاحات بسیار سنگین و مهم بخش فضایی، تنها به موضوع ثانویه انحلال پژوهشگاه فضایی اشاره کردهاند که این روایتگر داستان منافع شخصی و گروهی عدهای است که در پس پرده غرور ملی پنهان شده و متاسفانه این عده بدون توجه به خساراتی که با این کار خود به منافع ملی و بخش فضایی کشور میزنند، همچنان بر طبل سیاست میکوبند و آهنگ تفرقه مینوازند. پژوهشگاه فضایی و ماجرای ادغام نافرجام پیش از سال89 بهطور کلی سهمجموعه اصلی در خارج از وزارت دفاع فعالیت فضایی میکردند: پژوهشکده تحقیقات فضایی، زیرنظر سازمان فضایی در وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات فعالیت میکرد؛ وزارت علوم نیز پژوهشگاه هوافضا را در اختیار داشت که در دوحوزه هوایی و فضایی به تحقیقات میپرداخت. این مجموعهها از فرهنگهای سازمانی متفاوتی برخوردار بودند. گفته میشود مجموعههای زیر نظر وزارت ارتباطات که در حدود 300نفر نیرو داشتند، پیش از این رویکردی عملیاتی را در پیش گرفته بودند و با روحیه مهندسی به دنبال طراحی و ساخت سامانههای ماهوارهای بودند. این در حالی بود که پژوهشگاه هوافضا در فضای پژوهشی وزارت علوم قرار داشت و با حدودا 160نفر نیروی موجود، از منظر علمی و دانشی به فضا نگاه میکرد. این مجموعهها تا سال89 که به موجب مصوبه شورایعالی اداری، سازمان فضایی از وزارت ارتباطات جدا شد و به نهاد ریاستجمهوری رفت، کاملا مستقل از یکدیگر و در راستای برنامهای جامع به نام سند توسعه فضایی کشور فعالیت میکردند. اما پیرو یکمصوبه غیرقانونی توسط دولت «احمدینژاد»، دومجموعه پژوهشکده تحقیقات فضایی و پژوهشگاه هوافضا با یکدیگر ادغام شدند. چنین ادغامی هرچند بخش هوایی پژوهشگاه هوافضای وزارت علوم را از میان برد، اما از آنجا که با هدف یکپارچهسازی فعالیتهای فضایی انجام شد، از دید برخی کارشناسان میتوانست در آینده مفید واقع شود. اما با ورود پژوهشگاه جهاد کشاورزی با حدودا هزارو200نفر نیرو به این مجموعه و ادغام این پژوهشگاه در دومجموعه دیگر، بازیگر جدیدی به بخش فضایی ایران اضافه شد که هیچسنخیتی با سایرین نداشت تا حدی که موجب شد بسیاری از اعضای هیات علمی و کارشناسان سایر مراکز علمی ادغامشده با نارضایتی محل جدید خدمت خود در پژوهشگاه فضایی را ترک کرده و از کشور مهاجرت کنند. بهاینترتیب موجی از مهاجرت نخبگان فضایی در این دوره شکل گرفت که متاسفانه دولت پیشین با بیتفاوتی از کنار آن عبور کرد. بوروکراسی وارد میشود نیروهای پژوهشگاه جهاد کشاورزی از پژوهشگران و مهندسان باسابقه و قدیمی بودند که در ابعاد مختلفی از جمله زمینه کاری، ساختار اجرایی و حتی فرهنگ کاری پرسنل با نسل جوان مجموعههای فضایی کشور کاملا متفاوت بودند که همین تفاوتها منجر به بروز مشکلات عدیدهای پس از ادغام شد. همچنین پژوهشکده تحقیقات فضایی و پژوهشگاه هوافضا که پس از ادغام در قالب پژوهشگاه فضایی در کنار مجموعه پژوهشگاه جهاد کشاورزی قرار گرفته بودند، به دلیل جوانبودن نیروها از سازمانهایی چالاکتر در فضایی کاملا عملیاتی و پروژهمحور به سر میبردند که کمتر تحتتاثیر ساختارها و فضای بوروکراتیک سایر سازمانهای کشور قرار داشتند. اما پژوهشگاه جهاد کشاورزی که از نیروهای آبدیده در فرهنگ سازمانی مجموعههای قدیمی ایران برخوردار بود، کاملا متفاوت به مسایل اداری نگاه میکرد. با وجود تجربه نداشتن نیروهای پژوهشگاه جهاد کشاورزی در کار فضایی به دلیل برتری تعداد و تجربه اداری بالا، این نیروها بهسرعت سمتهای کلیدی پژوهشگاه فضایی را در اختیار گرفته و با تغییر قوانین محیط اداری خود را در پژوهشگاه قالب کردند؛ امری که برای سایر نیروهای متخصص اما جوان ناخوشایند بود زیرا با تغییر قوانین و ساختار مدیریتی همانگونه که ارزشهای سازمانی و کاری تغییر کرده، جایگاه مدیران پروژهها و افراد عملیاتی نیز بهشدت تضعیف شد؛ بهگونهای که این افراد دیگر قادر به انجام وظایف خود نبودند. از سویی دیگر پژوهشکده بزرگ جهاد کشاورزی که نیروهای کارکشته و باسابقهای در زمینههای مختلف مهندسی از جمله صنایع کشاورزی، خودرو و... داشت نیز با پیوستن به بخش فضایی عملا کارآیی خود را از دست داد و با اختصاصدادن سهم بزرگی از بودجه فضایی کشور، تنها باری بر دوش این بخش شد،چرا که نیروهای این مرکز با وجود سابقه بسیار در زمینههای دیگر، تجربهای در کار فضایی نداشتند. در واقع با تصمیم ادغام پژوهشگاه جهاد با بخشهای فضایی کشور، حدود هزارو200نفر غیرمتخصص به مجموعه سازمان فضایی که تا آن زمان با زیرمجموعههای خود بیش از 600نفر پرسنل نداشت، اضافه شد که این نیروها عمدتا در جایگاهی غیرعملیاتی و مدیریتی قرار گرفتند و بهطور خلاصه هزارو200مدیر غیرمتخصص مشغول ریاست بر 600کارشناس فضایی و عملیاتی در پروژهها شدند. کنگر خوردند و لنگر انداختند اوضاع آشفتهای که در سالهای پس از ادغام بر بخش فضایی ایران حاکم شد، رییسجمهور جدید را که گرفتار حل مسایل گوناگون بود سرانجام بر آن داشت کلیدی نیز برای حل مشکلات بخش فضایی بسازد. به همین منظور کمیته مشورتی از خبرگان و پیشکسوتان فضایی را در یک کمیته مشورتی گرد هم آورد تا طرحی را ارائه کند. این کمیته نیز پس از چندی نظر خود را اعلام کرد و درنهایت «حسن روحانی» با تاخیر بسیار، حکم اصلاح را در زمانی که درگیر مذاکرات هستهای بود صادر کرد، اما از آنجا که تقریبا تمامی متخصصان فضایی کشور با چنین اصلاحاتی موافق بودند، هیچگاه فکر نمیکرد این دوموضوع توسط عدهای با یکدیگر پیوند خورده و دردسر بزرگی برای او درست کند. اما به نظر میرسد نهاد ریاستجمهوری برای برخی جذابتر از آن است که بتوانند بهسادگی از آن دل بکنند؛ آنها که چندسالی است بر سر سفره فضایی کشور میهمان بودهاند و آنقدر توان رسانهای و سازماندهی دارند که بتوانند با سیاسیکردن فناوری فضایی و به بازیگرفتن احساسات و عرق ملی مردم، جو رسانهای سنگینی را در کشور علیه اصلاحات جدید ایجاد کنند. کجایند مردان بیادعا فضا عرصهای است که کسب فناوریهای آن نه یک کار لوکس و تبلیغاتی، بلکه یک مساله حیاتی برای آینده کشور است. امروزه کشورهای اطراف ما این واقعیت را بهخوبی فهمیدهاند و با سرعتی شگرف به دنبال ورود به این عرصه هستند. اما متاسفانه با وجود پیشتازی اولیه کشورمان در فضا نسبت به بسیاری از کشورهای منطقه و جهان، امروزه به دلیل اختلافات داخلی در حال از دستدادن فرصتها و عقبافتادن از سایرین در فناوری فضایی هستیم. نسلهای بعد از ما سوال خواهند کرد: پدر، مادر برای ما چه گذاشتید؟ تنها زمانی در برابر فرزندانمان در آینده سربلند خواهیم بود که امروز از منافع شخصی و گروهی خود در برابر منافع ملی بگذریم همانگونه که در دوران دفاع مقدس ارزشمندترین مردمان این سرزمین با گذشتن از خون خود، ایران اسلامی را سربلند کردند. -------------------------------------------------------------------------------- ایجاد مرکز ملی فضایی یک ضرورت است عباس خاراباف: دکتر «مهران میرشمس»، عضو هیاتعلمی و سرپرست آزمایشگاه تحقیقات فضایی دانشکده مهندسی هوافضا دانشگاه خواجهنصیرالدین طوسی در خصوص ابلاغیه رییسجمهور به دکتر «سورنا ستاری»، معاون علمی و فناوری ریاستجمهوری جهت ایجاد مرکز ملی فضایی ابراز خرسندی کرد و گفت: «ایجاد چنین مرکزی در جهت سازماندهی به نهادهای مختلف فضایی کشور میتواند تاثیرگذار باشد، چراکه نهادهای موجود، تقریبا در سکون و بلاتکلیفی هستند.» وی با اشاره به اینکه ایجاد مرکز ملی فضایی ممکن است در ابتدا مشکلاتی نیز جهت هماهنگی نهادها داشته باشد، اظهار کرد: «از آنجایی که اهداف و برنامههایی پیش از این در نهادها و بخشهای مختلف فضایی داخلی تدوین شده و برای اجراییشدن آنها سرمایهگذاری و زیرساختهایی نیز تعیین شده است، مرکز ملی فضایی برای هماهنگی با این سازمانها ممکن است با مشکلاتی مواجه شود.» دکتر «میرشمس» با تاکید بر اینکه حتما باید یک نهاد بالادستی همچون مرکز ملی فضایی برای سیاستگذاری، هماهنگی و همافزایی بازیگران عرصه فضایی کشور وجود داشته باشد، اذعان کرد: «مدیریت بر همه این بازیگران مشکل است به دلیل آنکه نهادهای فعال در زمینه فضایی، مدعی هستند و سیاستگذاری، اجرا و نظارت تاکنون بر عهده خودشان بوده است.» این کارشناس فضایی تشکیل مرکز ملی را یک ضرورت دانست و با اشاره به دشواری سروساماندادن به همه نهادهای کشور در ادامه افزود: «سازماندهی، هماهنگی، تعیین تکلیف و ایجاد انگیزه همه بخشهای فضایی کشور سخت است چرا که در حال حاضر این بخشها را رکودی فراگرفته و نیروها، انگیزه خود را از دست دادهاند و مرکز ملی فضایی میتواند این مشکلات را حل کند.» دکتر «میرشمس» یادآور شد: «باید عالیترین و تنها هدف مرکز ملی فضایی، همانطور که رییسجمهور محترم دستور دادهاند برنامهریزی، هماهنگی، سیاستگذاری و نظارت بر بخشهای فضایی کشور باشد. البته سازمان فضایی هم سالها پیش ابتدا با هدف سیاستگذاری و نظارت شکل گرفت که بعدها توسط مسوولان در دولت قبل به انحراف کشیده شد و با تصدیگری وارد پروسه ساخت و طراحی شد.» دکتر «میرشمس» در ادامه عنوان کرد: «سازمان فضایی در دولت قبل در کارهای بقیه گروهها، سازمانها و نهادها دخالت کرد و به عنوان یک نهاد موازی با نهادهای دیگر فعالیت داشت که منجر به ایجاد رقابتهای مخرب شد و فعالیتهای مفید فضایی کشور را تحتالشعاع قرار داد.» وی در پایان تاکید کرد: «ایجاد یک نهاد به عنوان یک سازمان بالادستی برای نظارت بر همه نهادهای فضایی کشور و هماهنگی بین وزارتخانهها مانند مرکز ملی فضایی یک ضرورت است و میتواند به عنوان یک مرکز مفید فعالیتهایی از قبیل تخصیص صحیح منابع به بخشهای مختلف فضایی در راستای همافزایی برنامهها، نظارت کافی داشته باشد. در این صورت از موازیکاری نیز جلوگیری میشود.»
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.