13سال افتخار برای رسانهها در افغانستان
عبدالصبور سریر . سردبیر روزنامه افغانستانتایمز
افغانستان در برخی عرصهها طی 13سال گذشته پیشرفتهای خوبی داشته است که میتوان رشد رسانهها و آزادی بیان را از دستاوردهای اصلی پنداشت. آزادی بیان و آزادی مطبوعات یکی از دستاوردهایی بوده که افغانستان بعد از سقوط رژیم طالبان به آن دست یافته و از افتخارات آن است. در حالی که پس از سقوط طالبان شمار رسانهها و روزنامهنگارها در افغانستان به اندازهای بوده که قبل از این هیچوقت در تاریخ افغانستان سابقه نداشته است. صدهاروزنامهنگار، دههاشبکه رادیویی و تلویزیونی، روزنامه، هفتهنامه و ماهنامه در افغانستان مشغول به کار هستند. در سال2002میلادی رسانههای افغانستان که به مردم اطلاعرسانی میکردند، انگشتشمار بودند. همه آن رسانهها نیز در ادارات دولتی تهیه میشدند و بیشتر به بولتنهای داخلی شبیه بودند. اما پس از 13سال افغانستان شاهد رشد دور از انتظار رسانههای چاپی، دیداری و شنیداری در این کشور شده است. شمار زیادی از این رسانهها به سطح ملی و بینالمللی منتشر میشوند و میتوان گفت در کشورهای منطقه با توجه به تجربه کوتاهی که دارند، بیمانند هستند. بر اساس آمار، امروز بیش از 150شبکه رادیویی، بیش از 70شبکه تلویزیونی، بیش از صدهاعنوان نشریه و دههاآژانسهای خبری داریم که در تاریخ مطبوعات افغانستان بیسابقه هستند. در این 13سال گذشته، 22ولایت افغانستان تحت پوشش خدمات اینترنتی قرار گرفته که این وضعیت نیز به رسانههای افغانستان کمک کرده تا اطلاعاتشان را از طریق شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک و توییتر به گوش مردم افغانستان و جهان برسانند. نقش رسانههای افغانستان در 13سال گذشته در نهادینهشدن آزادیبیان و فکر نیز قابل درک و یادآوری است. امروز احزاب سیاسی، گروههای مدنی، نهادهای اجتماعی، قومی، مذهبی با حفظ منافع ملی دیدگاهها افکار و انتقادهایشان را ابراز میکنند و این روند با گذشت هرروز به پختگی بیشتری میرسد. اکنون رسانههای افغانستان با قدرت میتوانند روند سیاسی و فرهنگی موجود در افغانستان را نقد و خلأهای نهادهای دولتی و غیردولتی را برای آگاهی مردم منتشر کنند. «حامد کرزای» رییسجمهور پیشین افغانستان نیز بارها از رسانهها خواسته است تا کمبودهای نظام تحت حاکمیتش را با قدرت بیان کنند. کرزای در سخنرانی دیماه سال گذشته خورشیدی در هنگام افتتاح یک رسانه خبری گفت که «رشد رسانهها و آزادی بیان در افغانستان یک پیشرفت و ترقی بزرگ است که خود ما زیربنای آن را گذاشتهایم. بیشک آزادیهای مطبوعات، آزادی تلویزیونها و آزادی روزنامهنگاری افغانستان مثل گذشته به پیش میرود و حکومت آینده نیز به همین راه میرود و باید برود. از این راه، دیگر برگشتپذیر نیست.» اکنون در سایه آزادی بیان و گسترش رسانههای گروهی، اهرم اعتراض و انتقاد در این کشور همیشه در اختیار مردم بوده است، به همین دلیل ارگانهای سیاسی، فرهنگی، قانونگذاری، قضایی، نظامی، احزاب، سازمانها و نهادهای دولتی و غیردولتی که بهنحوی با اجتماع و مردم سروکار دارند، بهدلیل وجود فضای باز موجود انتقادی، تا حد زیادی نمیتوانند گامهای استوار بردارند. همانطور که آبراهام لینکلن در توصیف دموکراسی گفته است: «نمیتوان برای همیشه مردم را فریب داد، دیر یا زود حقیقت خود را نشان میدهد. هنگامیکه هیچصدایی برای مخالفتگویی برنمیخیزد، هنگامیکه حقیقت را نمیتوان شناخت، دروغگویی آسان است.» با این همه میتوان گفت تنها رسانهها میتوانند دموکراسی و آزادی بیان را در افغانستان نهادینه کنند و برای طالبان و کسانی که تا دیروز به فرق مردم میخ میکوبیدند، روشن کنند که دیگر نمیتوانند به این اعمال ادامه دهند. نقش رسانهها افزون بر نهادینهسازی آزادی بیان، اثر مثبتی در رشد فرهنگ اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و اسلامی داشته است. از سوی دیگر، نقش رسانه در تشویق نیروهای امنیتی افغان و جلب حمایت مردم از این نیروها در 13سال گذشته بیمانند بوده که اکنون ما شاهد برنامههای اثرگذار در رسانه برای حمایت مردمی از نیروهای افغان هستیم. و در نهایت نقش رسانهها برای نزدیککردن مردمان کشورهای جهان و منطقه نیز قابل یادآوری است که رسانههای افغانستان نیز در این زمینه مسوولیتهایش را بهخوبی انجام داده است. اما با همه این خشنودیها نمیتوان از کاستیهایی هم در رسانههای افغانستان چشمپوشی کرد. رسانهها و خبرنگاران افغانستان در فضای نامساعدی کار میکنند. تهدیدهای جانی و مالی علیه خبرنگاران، حمله فیزیکی و انواع توهین و تحقیر مسایلی است که خبرنگاران افغانستان با آن، دستوپنجه نرم میکنند. نهادهای امنیتی افغانستان هرکدام بهنوبه خود فشارهایی را بر اصحاب رسانه وارد میکنند. بدرفتاری پلیس، بدرفتاری افراد در وزارتخانهها علیه خبرنگاران، آنها را با چالشهایی روبهرو کرده است. دسترسینداشتن به اطلاعات، ناامنی و تهدیدهای زورگویان محلی و همچنین فشارهایی که طالبان بر رسانهها وارد میکنند، کار رسانهای را در افغانستان تا اندازهای مشکل کرده است. در نتیجه باید گفت رسانههای افغانستان با همه دستاوردها و کاستیهای که دارند هنوز هم با قوت بیشتر از گذشته به سوی نهادینهسازی دموکراسی و آزادی بیان در حرکتند تا فرهنگی را نهادینه کنند که لجامگسیختگیهای موجود در فضای کشور را از میان برداشته و در نهایت این مردم باشند که بر حاکمان حکومت کنند نه حاکمان بر مردم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.