|

جدال افراط و اصلاح در درون اخوان‌المسلمین

تحولات سیاسی مصر طی مدت اخیر چالش‌های فکری و تشکیلاتی جدیدی را درون گروه اخوان‌المسلمین به وجود آورده است. بعد از شکست تجربه دولت اخوانی‌ها، برخی درون این گروه انتقادهای تندی مطرح می‌کنند که در چنین تشکیلاتی بی‌سابقه است؛ از جمله این سوال‌ها که «چگونه می‌توان گروه را از درون اصلاح کرد؟» گروه اخوان‌المسلمین یکی از گروه‌های تشکیلاتی بسیار پیچیده است که روش سختی را در نحوه اداره خود تاکنون داشته؛ روشی که مبتنی بر شنوایی و اطاعت و اجرای دستورات، بدون هرگونه بحث و مشاجره‌ای است. مخالفان در این گروه به سرعت کنار گذاشته می‌شدند. این روش تا آنجا پیش می‌رفت که به رهبران گروه نوعی تقدس دینی می‌بخشید. به نظر تحلیلگران این روش اثر خود را بر عملکرد تشکیلاتی و سیاسی این گروه گذاشته و به همین دلیل قادر به همگامی با تحولات محیط پیرامونش نیست. نزاع بین دو جریان محافظه‌کار و اصلاح‌طلب در این گروه تقریبا نزاعی قدیمی بوده و از زمان افکار سید قطب در آن جریان داشته است. «قطب» نماینده یک جریان فکری محافظه‌کار و جهادی درون این تشکیلات بود. اندیشه قطب مبتنی بر اصولی ثابت و ایدئولوژیک است. این تفکر لزوم مبارزه و جهاد ضدحاکمان کشورهای عرب و اسلامی را تجویز می‌کند و بر اساس همین بود که سید قطب به یکی از رهبران فکری و انقلابی نه‌تنها این گروه که بسیاری دیگر از گروه‌های جهادی تبدیل شد. اصلی‌ترین مساله اختلافی بین دو جریان جهادی و سیاسی (یا تندرو و اصلاح‌طلب) درباره مساله هویت، ترجیح تعلقات دینی بر تعلقات ملی، نرمش‌نداشتن در برخورد با اصول ایدئولوژی و تطبیق آن با شرایط در حال تغییر به خصوص در چارچوب زمانی و سیاسی، همچنین نحوه برخورد با سایر گرایش‌ها و گروه‌ها و ایجاد مشارکت واقعی با برخی گروه‌ها بر مبنای مصالح ملی، عدم توجه به مساله شهروندی و مشارکت ملی و نحوه برخورد با سایر ادیان به‌خصوص مسیحیان است. اخوان‌المسلمین تاکنون به این اصول اولیه و اساسی برای هرگونه اقدام سیاسی به‌خصوص درمصر توجه نداشته و تجربه حکومتی‌شان نیز آن را اثبات کرده است. «صبحی عسیله»، پژوهشگر مرکز مطالعات استراتژیک الاهرام می‌گوید: «نزاع بین دو جناح اخوان یک بحران چندوجهی و پیچیده درون‌گروهی است، زیرا جریان محافظه‌کار، اصلاح‌طلبان را کسانی می‌دانند که گویی از اصول خارج شده و قصد دارند به وحدت گروه لطمه بزنند. در مقابل، اصلاح‌طلبان اندیشه‌های قطبی (وابسته به سید قطب) را رد کرده و آن را تند می‌دانند که موجب افراطی‌گرایی شده و نمی‌تواند با تحولات جاری در کشورها سازگاری داشته باشد. او می‌افزاید: «یک مشکل اصلی وجود دارد که یکی از عیوب ساختاری گروه است و آن اینکه نسبت به مسایل اختلافی داخلی حساسیت زیادی نشان می‌دهد. باوجود اینکه اخوان‌المسلمین تاکنون قادر به کنترل و مدیریت اختلافاتش بوده اما این اختلافات همیشه بین رهبران رده‌بالای گروه نبوده بلکه بیشتر در سطوح پایین مانده و گاه منجر به انشقاق یا شکاف و جدایی افرادی از این گروه شده است.»پژوهشگران تشکل‌هایی مانند گروه اخوان‌المسلمین نیز تاکید دارند که یکی از ویژگی‌های مهم اخوان‌المسلمین به نسبت سایر تشکل‌ها و گروه‌های سیاسی یا مذهبی این بوده که توانسته است اختلافات را درون خودش حل کند؛ از این رو این گروه نرمش کمتری نسبت به مخالفانش داشته است. «سامح عید»، پژوهشگر حوزه گروه‌های اسلامی می‌گوید نزاع بین جناح‌های این جنبش «نزاع با نتیجه صفر» است و پیوسته به نفع گارد قدیم یا همان قطبی‌ها تمام می‌شود. گروه اخوان تاکنون تلاش کرده است بحران‌های داخلی خود را- به‌ویژه آنهایی که در ارتباط با مشکلات داخلی خودش است- به بیرون سوق دهد. در ضمن یک بخش جوان و تاثیرگذار که بتواند بین دو جناح محافظه‌کار و اصلاح‌طلب گروه نقش تعیین‌کننده‌ای داشته باشد وجود ندارد. به هرحال جدایی «جریان کبوتران» در اخوان‌المسلمین اردن و شکاف‌های داخل حرکت جامعه سالم در الجزایر به‌اضافه آنچه داخل این جماعت در مصر می‌گذرد، عمق خلل در کل ساختار سیاسی و زیربنایی این گروه را نشان می‌دهد. سامح عید در این‌باره می‌گوید جریان محافظه‌کار داخل جماعت اخوان‌المسلمین به صورتی جدی تلاش می‌کند سلطه خود را حفظ کند. این جریان اجازه نمی‌دهد اصلاح‌طلبان مشاغل اجرایی یا رهبری را به دست آورند، زیرا در این صورت قادر به تغییر رویکردهای کلی اخوان و تنظیم سیاست‌هایش در آینده خواهند بود. سامح عید تاکید دارد این جماعت تاکنون نتوانسته است از تنوع فکری و ایدئولوژیک درون جریان‌های مختلف خودش استفاده کند و برای همین توان سیاسی زیادی ندارد و نمی‌تواند با مخالفانش در خارج برخوردی شایسته داشته باشد. با این حال او متذکر می‌شود «بحران کنونی به گونه‌ای نیست که بشود به همان روش‌های گذشته حلش کرد زیرا اختلافات از سطح خود خارج شده و به سطوح بالایی این تشکل رسیده است.» در توضیح این مساله می‌توان گفت سخنان ضدونقیضی که از سوی رهبران این گروه پیرامون عدم پذیرش امر واقع و تداوم برخوردها شنیده شده و بعد می‌بینیم که برای مثال یکی دیگر از رهبران این گروه دعوت به مصالحه و آشتی می‌کند، بیانگر نزاعی است که گروه اخوان درون رهبران خود دارد. در همین رابطه باید گفت مطالعه اظهارات افرادی که بر اثر مواضع تند جناح قطب‌گرا از این گروه جدا شده‌اند می‌تواند تا حدود زیادی موضوع را روشن‌تر کند، برای مثال یک مجموعه از جوانان که از این گروه جدا شدند روی خود نام «ائتلاف جوانان جدا شده» گذاشتند. این افراد همه تفکری اصلاح‌طلبانه دارند و مخالف روش‌های خشن و ترور و حتی مقابله با دولت و شهروندان هستند. «عمرو عماره»، یکی از اعضای این تشکل می‌گوید که تصفیه ما در واقع تصفیه یک رویکرد عقلانی در داخل این گروه بود. این تصفیه موجب شد تا به جای توجه به عقلانیت به سیاست‌های خشن توجه شود و همین مساله موجب بروز خونریزی‌ها شد.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.