|

اشتغال، پارادایم برنامه ششم باشد

فرزانه طهرانی: رییس پیشین سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور این‌روزهای خود را در آمریکا به پژوهش می‌گذراند. حمیدرضا برادران‌شرکاء که در دولت دهم جزو مجموعه استادانی بود که سریالی بازنشسته شدند؛ اکنون به تدریس و پژوهش در فلوریدا می‌پردازد. او به‌همراه محمد ستاری‌فر، رییس سازمان منحل‌شده مدیریت و برنامه‌ریزی، علی صادق‌تهرانی، بهروز هادی‌زنوز، محمود ختایی، رضا عاصی و دکتر جهرمی از اعضای هیات‌علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه از جمله افرادی بودند که در دی‌ماه 88 بازنشسته شدند. این امر البته با اعتراض شدید استادان مزبور همراه شد و کار به مجلس نیز کشیده شد. اما هیچ اتفاقی نیفتاد و با کنارگذاشتن این استادان «گروه توسعه» دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه نیز منحل شد. تماس با شرکاء با چند درخواست کتبی سرانجام محقق شد و وی به گرمی پرسش‌های ما را تلفنی پاسخ داد. صحبت از چگونگی تدوین برنامه ششم آغاز شد اما گریزی نبود از صحبت درباره سازمانی که در سال‌های 1383 تا 1384 او ریاستش را برعهده داشت و در دولت بعد به دستور رییس وقت دولت منحل شد. او می‌گوید: هنوز ماجرای حذف سازمان برای من مبهم است. اینکه بگویند وجود سازمان مدیریت ضرورت نداشته و به این دلیل آن را باید حذف کرد برای من قابل‌پذیرش نیست. به همین دلیل و البته با ذکر دلایل دیگر شرکاء اعتقاد به احیای هرچه‌سریع‌تر این سازمان دارد. به نظر او تابه‌حال نیز دولت تاخیر زیادی داشته است. شرکاء البته تاکید می‌کند سازمان جدید باید کوچک‌تر، کاراتر و فعال‌تر باشد اما برای داشتن چنین سازمانی می‌توان پس از احیا، اصلاحات را در طول زمان انجام داد. اما حضور این سازمان مدیریتی در مراحل تدوین برنامه ششم توسعه کشور را امری الزامی خواند. شرکاء به‌عنوان معاون اقتصادی سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی کشور در سال‌های 1381 تا 1383 در زمان تدوین برنامه‌ای حضور داشت که دولت بعد آن را بلندپروازانه لقب داد و از اجرای آن خودداری کرد. وقتی صحبت به ایرادات واردشده به برنامه چهارم کشید، شرکاء با تاکید بر اینکه اگر برنامه میان‌مدت بلندپروازانه نباشد، توسعه‌یافتگی ایجاد نمی‌کند، به دولت توصیه می‌کند که اهداف برنامه چهارم توسعه، محور اصلی تدوین برنامه پنج‌ساله ششم قرار گیرد. او همچنین اشتغال را پارادایم برنامه ششم دانسته و معتقد است؛ حول محور ایجاد اشتغال، تولید شکل گرفته و توسعه‌یافتگی حاصل می‌شود. مشروح راهکارهای حمیدرضا برادران‌شرکاء رییس سابق سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی را در ادامه می‌خوانید: در اینکه نظام برنامه‌ریزی ما دارای اشکالاتی است در محافل اقتصادی اتفاق‌نظر وجود دارد، اما بحث درباره ایرادات ساختاری اکنون مورد نظر این گفت‌وگو نیست. از برنامه‌چهارم شروع کنیم. اینکه چه عواملی سبب شد این برنامه به اهداف پیش‌بینی‌شده نرسد؟ اگر به خاطر داشته باشید از ابتدای سرکارآمدن دولت‌نهم بحث بر سر این بود که برنامه قابل پیاده‌شدن نیست. البته دولت‌هشتم که این برنامه را تصویب کرده بود، به‌طور جد دنبال اجرایی‌کردن برنامه‌چهارم بود اما اجرا با تغییر دولت، به دولت‌نهم موکول شد. متاسفانه دولت قبلی اساسا اعتقادی به اجرایی‌شدن برنامه نداشت، بنابراین با چنین ذهنیتی حتی اگر قصد به اجرا هم داشته باشید، موفق نخواهید بود. نبودن سازمان هم در آن دوره می‌تواند به عنوان دلیل مکمل عدم توفیق برنامه محسوب شود؛ چرا که نظارت و هماهنگی برعهده سازمان مدیریت بود. با همه اینها این موارد دلیلی بر اجرایی‌نبودن و مشکل‌داربودن برنامه‌چهارم نبود. هم‌اکنون که برنامه‌ششم در دست تدوین است، خوب است مبنا برنامه‌چهارم باشد. برنامه‌چهارم حاصل کار تمام کارشناسانی بود که در آن دوره روی تک‌تک بندهای آن مطالعات و بررسی‌های مفصل داشتند. بنابراین برای صرفه‌جویی در زمان، اساس می‌تواند برنامه‌چهارم باشد. البته این به معنی آن نخواهد بود که این برنامه بدون هر اصلاحی در دستور کار قرار گیرد. می‌توان با توجه به شرایط جدیدی که در داخل و خارج از کشور به‌وجود آمده است، اصلاحاتی را در برنامه اعمال و اهداف را بازتعریف کرد. در سال‌هایی این برنامه اجرا شد که ما بیشترین درآمد نفتی را داشتیم. پس چرا باز هم بین منابع و مصارف فاصله زیادی به‌وجود آمد؟ به‌طورقطع یکی از دلایل این اتفاق عدم اعتقاد دولت به برنامه تدوین شده چهارم بود. پیش از اینکه پرسش شما را پاسخ دهم باید بگویم اگر سازمان برنامه‌ریزی برای خیلی از کشورها ضرورت نداشته باشد برای ایران که کشوری نفت‌خیز است و عمده درآمدهای سالانه خود را از این منبع خدادادی تامین می‌کند؛ وجود سازمان برنامه یک الزام است. برای آنکه استفاده از این منابع مساله‌ساز نشود باید سازمانی به نام برنامه‌ریزی این خرج و دخل‌ها را مدیریت کند. در سال‌های گذشته یعنی در طول 50 تا 60سال قبل نیز اگر این سازمان وجود نداشت، نمی‌توانستیم شاهد اجرای طرح‌های توسعه‌ای که طی دوره مورد اشاره انجام شد، باشیم. دولت نهم و دهم همواره ایراداتی به برنامه‌چهارم وارد می‌دانست و آن را غیرقابل اجرا می‌خواند. چقدر ایرادات وارد شده به این برنامه که لقب بلندپروازانه را از سوی دولت قبلی دریافت کرده بود، قبول دارید؟ اساسا برنامه‌ و برنامه‌ریزی باید بلندپروازانه باشد؛ چراکه قدم‌های بلندی را برای توسعه کشور باید برداشت. اگر بنا باشد که با اهداف نزدیک و سهل‌الوصول پیش رود قطعا توسعه‌ای اتفاق نخواهد افتاد. برنامه می‌خواهد شما را با یک سرعت بیشتر به سمت توسعه حرکت دهد؛ بنابراین باید با برنامه‌های کوتاه مدت تفاوت‌هایی داشته باشد. فرض کنید 10 هدف در برنامه میان مدت پیش‌بینی می‌شود. اگر در برنامه به هفت هدف دست‌ یافتیم و منابع برای باقی اهداف کفایت نکرد، سه هدف باقیمانده را می‌توان در برنامه بعد دنبال کرد. اما به‌دلیل آنکه، این اهداف بلندپروازانه است از اجرای آن صرف‌نظر کنیم؛ اقدامی منطقی نخواهد بود. کاری که البته دولت نهم انجام داد. نکته بعد درباره برنامه‌چهارم آن بود که منطبق بر اهداف سند چشم‌انداز 20ساله کشور بود. در سند چشم‌انداز اهدافی آرمانی پیش‌بینی شده است. اینکه رشد اقتصاد کشور به هشت‌درصد برسد به‌عنوان نخستین قدرت منطقه شناخته شده و دارای اقتصادی مولد و رقابتی شود، همه اهدافی آرمانی به شمار می‌روند. بنابراین برای دستیابی به این اهداف باید قدری در برنامه‌های پنج‌ساله و میان‌مدت بلندپروازی وجود داشته باشد تا به هدف غایی سند دست یابیم. اما اینکه در برنامه‌چهارم منابع به دست آمده به صورت بهینه استفاده شده است یا خیر را باید با یک بررسی کامل نظر دهیم. شناسایی خطاها نیاز به انجام کاری نظارتی دارد که البته نمی‌دانم این کار صورت گرفته است یا نه، ولی اگر صورت گرفته باید دید کدام‌یک از بخش‌ها قابلیت اجرا نداشته و کدام‌یک را به‌طور کل اجرا نکرده‌ایم. این نکات را باید در گزارش‌های کارشناسی دید. در برنامه سوم گزارش مفصلی داشتیم که نقاط قوت و ضعف برنامه را مشخص کرده‌ بودیم. بنابراین بهترین راه برای قضاوت درباره برنامه‌چهارم نیز بررسی و تهیه چنین گزارش کارشناسی خواهد بود. برنامه‌چهارم در شرایطی تدوین شد که نهادی به عنوان سازمان مدیریت در تدوین آن ایفای نقش کرد اما در برنامه پنجم از این نهاد هم خبری نبود. پنجمین برنامه توسعه‌ای را از نظر ساختاری چگونه ارزیابی می‌کنید؟ همان‌طور که اشاره کردم اظهارنظر درباره برنامه نیازمند یک کار کارشناسی است؛ یعنی سازمان مدیریت باید بررسی کند و سپس گزارشی تهیه شود. از این رو گمان می‌کنم اظهارنظر کلی درباره برنامه پنجم نمی‌تواند منطقی و اصولی باشد بنابراین درحال‌حاضر و بدون تهیه گزارش کارشناسی نمی‌توانم ارزیابی درباره برنامه پنجم داشته باشم. در هر حال در دو گام از چهار گام برنامه چشم‌انداز 20 ساله کشور ناموفق بوده‌ایم. به نظر شما برنامه ششم با چه ویژگی‌هایی می‌تواند ما را به اهداف چشم‌انداز نزدیک کند. آیا با توجه به شرایط داخلی و بین‌المللی کشور توان رسیدن به این اهداف طی دو برنامه وجود خواهد داشت؟ ما در برنامه‌چهارم 12 محور اصلی از سند چشم‌انداز 20ساله را استخراج کرده و آن را مبنای تدوین برنامه قرار دادیم. به نظر می‌رسد برای برنامه ششم نیز باید چنین کاری صورت گیرد. به همین دلیل هم معتقدم برنامه‌چهارم می‌تواند پایه خوبی برای تدوین برنامه ششم باشد. مشکل اصلی در اقتصاد ایران، بیکاری است. به نظر می‌رسد اگر نگوییم اشتغال پارادایم برنامه ششم باید باشد؛ یکی از اهداف اصلی این برنامه خواهد بود. وقتی از اشتغال صحبت می‌کنیم باید برای دستیابی به اهداف آن زیربنای لازم جهت انجام فعالیت‌های مولد در وهله اول فراهم شود. در نتیجه اینجا رشد اقتصادی به عنوان برنامه محوری مدنظر قرار می‌گیرد و برای تحقق آن سیاست‌های پولی، مالی، ارزی و... باید حول این محور اتخاذ شود تا نهایتا به ایجاد اشتغال بیشتر بینجامد. درحال‌حاضر بستر مناسب برای این توسعه وجود دارد و تنها نیازمند مدیریتی سریع هستیم تا اقتصاد موجود را به اقتصاد مدرن تبدیل کنیم. برای حصول این مهم نیز باید روابط بخش‌های مختلف اقتصاد را در سطح بین‌الملل ارتقا دهیم و برای این منظور هم بهبود روابط با جهان اولویت نخست خواهد بود. رفته‌رفته باید امنیت‌ سرمایه‌گذاری را برقرار کنیم تا شاهد رشد سرمایه‌گذاری‌های داخلی و خارجی در کشور باشیم. ما تنها نیازمند جذب سرمایه نیستیم باید مدیریت، تکنولوژی و تجربیات دیگر اقتصادهای دنیا را نیز وارد کنیم و برای دسترسی بیشتر به بازارهای بین‌المللی برنامه‌ریزی کنیم. بنابراین باید فعالیت‌های جوینت ونچر (venture joint) را به سرعت گسترش دهیم که این مستلزم بهبود روابط بین‌المللی، به‌کارگیری سرمایه انسانی و استفاده از سرمایه‌گذاری‌های صورت گرفته در راستای تربیت نیروی متخصص است. پس تمام فعالیت‌ها اگر حول محور اشتغال صورت گیرد می‌توان اقتصاد را به سمت قابل قبول رهنمون کرد و به این ترتیب هم سرمایه‌گذاری‌ها افزایش یافته، هم اقتصاد توسعه‌یافته‌تر شده و هم سطح زندگی ارتقا خواهد یافت. از این رو برنامه ششم باید متکی به مسایل اساسی باشد. چندان مهم نیست که وارد جزییات شویم. کافی است اصول اساسی و کلی در برنامه میان‌مدت تعریف شده و جزییات در برنامه‌های کوتاه‌مدت و مرحله اجرا دیده شود. برخی کارشناسان اما نقطه ضعف برنامه‌های توسعه‌ای پیشین را جامع بودن آن عنوان می‌کنند. این دسته از تحلیلگران معتقدند برنامه باید جزئی‌تر و قایل به برنامه‌های هسته‌ای خط‌دهنده باشد. پرسش این است که چرا برنامه‌ریزی می‌کنیم؟ برنامه بر اساس یک سری اهداف تنظیم می‌شود. این برنامه باید قابلیت اجرایی پیدا کند. ما در بخش اجرا نیاز به هسته‌ها پیدا می‌کنیم. به‌عنوان مثال در برنامه‌چهارم گفتیم باید برنامه‌ریزی منطقه‌ای داشته باشیم. در هر استان برنامه مشخصی برای استان موردنظر بنا بود تعریف شود. به عبارت ساده‌تر سند چشم‌انداز 20ساله را با یک سری اهداف کلی تعریف می‌کنیم. سپس اهداف این سند جامع را در چهار برنامه پنج‌ساله توسعه‌ای به صورت ریز‌تر دنبال کرده و در برنامه‌های یک‌ساله و در اجرا آن را به صورت کاملا جزئی‌نگر عملیاتی می‌کنیم. اگر تجربه سایر کشورها را نگاهی بیندازیم هم مشاهده خواهیم کرد که در برنامه‌های میان‌مدت وارد جزییات نمی‌شوند. بسیاری از کشورها برنامه‌های‌شان را در شورایعالی برنامه‌ریزی یا شورای اقتصاد تدوین می‌کنند. اهداف را بنا به شرایط روز و منابع موجود بازتعریف می‌کنند. به عبارت دیگر هسته‌های برنامه‌ریزی می‌تواند در مجموعه سازمان مدیریت و همچنین در نحوه اجرای برنامه‌ها توسط دستگاه‌های اجرایی وجود داشته باشد اما در اهداف کلان به این جزییات پرداخته نشود. برنامه سوم را طرفداران بازار تدوین کردند و برنامه‌چهارم را نهادگرایان، با توجه به تجربیات برنامه سوم و چهارم، برنامه ششم توسعه با چه دیدگاه علمی باید تدوین شود؟ من تصور می‌کنم باید بر اساس همان دیدگاهی که برنامه‌چهارم تدوین شد برای برنامه ششم نیز اقدام شود. بنابراین باید بخشی از برنامه‌ ششم در جهت اصلاح نهادهای لازم برای توسعه کشور در نظر گرفته شود. برای اینکه بتوانیم برنامه‌هایمان را اجرایی کنیم مستلزم ایجاد نهادهای لازم برای توسعه‌یافتگی در کشور هستیم. مثلا اگر نیازمند این هستیم که فعالیت‌های اقتصادی را پشتیبانی کنیم و از سرمایه‌گذاری افراد حمایت کنیم باید نهاد مالکیت را تعریف دقیق کنیم و نهادهای پولی و مالی مدرن را در ایران ایجاد کنیم یا برای ارتباط با اقتصاد جهانی و دعوت از سرمایه‌گذاران خارجی نیز نیاز به برنامه‌های نهادی داریم. آیا بر اساس الگوی موفقی این نوع از برنامه را پیشنهاد می‌دهید؟ اگر بخواهیم الگوی موفقی را در نظر بگیریم به نظرم کره جنوبی می‌تواند الگوی مناسبی باشد و استفاده از تجربیات آنها بسیار می‌تواند ما را در پیمودن راه توسعه‌ای یاری رساند. این کشور آسیایی تجربیات بسیار خوبی در تربیت نیروی انسانی، فعالیت‌های صنعتی و پیشبرد اقتصاد خود دارد که می‌تواند الگوبرداری از آن به کمک اقتصاد ایران‌ آید.

دولت یازدهم پس از یک سال سرانجام احیای سازمان مدیریت را به تصویب رساند. به نظر شما در این مدت کوتاه که برای برنامه ششم زمان باقی است امکان احیا و نظارت این سازمان بر تدوین برنامه وجود خواهد داشت؟ قطعا تا همین حالا نیز تاخیر زیادی داشته‌ایم. به دلیل ماهیت درآمدهای نفتی حتما نیازمند داشتن سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی هستیم. اینکه چه تحولاتی در سازمان برنامه جدید باید صورت گیرد، بحث دیگری است که به نظر می‌رسد سازمانی کوچک‌تر، کارآمدتر و فعال‌تر باید ایجاد شود، اما این احیا باید به سرعت انجام شود. این سازمان که پیشینه 60ساله را پشت سر دارد در تدوین برنامه ششم نیز می‌تواند نقش مهمی داشته باشد بنابراین باید هر چه سریع‌تر احیای آن در دستور کار قرار گیرد. نقش سازمان مدیریت در برنامه ششم چگونه باید باشد تا رییس‌جمهور بعد درصدد حذف سازمان برنیاید؟ هنوز ماجرای حذف سازمان برای من مبهم است. به نظرم این تصمیم منطق و استدلال قابل قبولی نداشته است. اینکه بگویند وجود سازمان مدیریت ضرورت نداشته و به این دلیل آن را باید حذف کرد برای من قابل پذیرش نیست. بنابراین اگر امروز بدنه دولت با این صحبت من که وجود سازمان مدیریت برای کشور ضروری است؛ موافق هستند، باید نسبت به احیای هرچه سریع‌تر آن اقدام کنند. اگر سازمانی ایراداتی دارد باید آن ایرادات را اصلاح کرد. تا مادامی‌که وجود یک سازمان ضرورت داشته باشد باید نقایص را برطرف کرد نه اینکه درصدد حذف برآمد. البته این یک اصل درباره تمام سازمان‌هاست. ممکن است زمانی نیاز به ادغام دو سازمان یا وزارتخانه احساس شود یا در برهه‌ای از زمان بخواهیم دو نهاد ادغام‌شده را منفک کنیم اما حذف یک سازمان تنها زمانی صورت خواهد گرفت که به طور کل به وجود آن سازمان هیچ نیازی وجود نداشته باشد. به طور مثال در فرانسه سازمان برنامه‌ریزی در طول زمان دایما تغییر کرده است. سازمان برنامه‌ریزی بسیار کوچک و به 200 تا 300 کارشناس محدود شده است. در طول زمان تشخیص دادند که بسیاری از فعالیت‌ها را برون‌سپاری کنند. در مجموعه‌های تخصصی خارج از سازمان برنامه‌ریزی مطالعات صورت می‌گیرد و درنهایت نتایج به سازمان برنامه ارجاع ‌شود. یعنی در طول سال‌های گذشته احساس کردند این سازمان باید کوچک و سبک شود. اگر در ایران نیز احساس کرده‌اند که به سازمانی عریض و طویل نیاز نداریم باید کوچک‌سازی داشته باشیم. بنابراین مدیریت خود باعث می‌شود که ضرورت وجودی را برای یک مجموعه اثبات کند و مشکل در سطح مدیریت عالی باید حل شود. کمی درباره خود سازمان مدیریت صحبت کنیم. آنچه باعث انحلال سازمان در دوره دولت قبلی شد؛ دخالت‌های اجرایی و غرب‌زدگی این سازمان عنوان شد. اما از سوی کارشناسان نیز نقدهایی به سازمان مدیریت گذشته وارد می‌شود. برخی معتقدند خود سازمان نیز درگیر فسادهایی شده بود به همین دلیل هم تدوین برنامه‌ای برای مبارزه ملی با فساد را بر احیای سازمان مدیریت ارجح می‌دانند. چقدر این نقدها را قبول دارید؟ سازمان مدیریت هم یک مجموعه اداری از کل سیستم اداری کشور است. اگر این سازمان مشکلاتی داشته باشد؛ ابتدا باید دید این ایرادات منحصرا به خود این سازمان مربوط بوده یا سازمان درگیر مشکلاتی است که کل سیستم اداری ایران دچار آن است. البته من این ایرادات را وارد نمی‌دانم و تصور نمی‌کنم دامنه مشکلات آنقدر توسعه یافته بوده که منجر به حذف سازمان شود. اینکه این سازمان باید فعال‌تر می‌شد مورد تایید ما نیز بود. در برنامه‌چهارم ماده‌ای را قرار دادیم مبنی بر اینکه مطالعات کاملی درباره تغییراتی در سازمان انجام شود تا سازمان نهایتا به شکل کارآتری فعالیت کند. از آنجا که این سازمان زیر نظر رییس‌جمهور بوده و ارتباط ریاست‌جمهوری با این سازمان حتی بیش از وزارتخانه‌ها بود اگر این سازمان مشکلاتی هم داشت باید مطالعه، شناسایی و رفع می‌شد، ضمن اینکه ایراداتی در تمام سیستم اداری ما وجود دارد و تمام سیستم‌های اداری کشور باید متحول شوند. این سازمان نیازمند آن است که کارآمدتر شده تا بتواند شرایط توسعه‌یافتگی کشور را به وجود آورد. ایرادات خاص هم اگر کارشناسی شده است باید در اختیار کسانی قرار بگیرد که این سازمان را می‌خواهند احیا کنند. در مجموع در مورد کوچک شدن و کارآمدتر شدن آن به این نتیجه رسیده بودیم و برای آن برنامه‌هایی نیز تدارک دیده شده بود ولی اینکه ادعاها چقدر مبتنی بر ایرادهای منطقی بوده را باید از منتقدان پرسید. به نظر شما در سازمان جدید چه تغییراتی باید صورت گیرد؟ همان‌طور که اشاره شد، در تشکیلات جدید سازمان که مبتنی بر اهداف جدید است باید تغییرات اساسی صورت گرفته و این سازمان با به‌کارگیری بهترین کارشناسان کشور بتواند متولی امور مهم برنامه‌ریزی، بودجه ریزی، تدوین تشکیلات دولتی و نظارت و هماهنگی بر برنامه‌ها و سیستم اداری کشور باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.