از بحران موشکی تا برقراری رابطه با آمریکا
مالک رضایی
گویی سرافکندگی روسها، تمامی ندارد. امروز، آنها در حالی که عملا در کنترل نزدیکترین مناطق نفوذ خود در اوکراین و گرجستان و لیتوانی ناتوان شدهاند، پناهگرفتن آنهمه هیبت و اقتدار در گوشه کوچکی از شبهجزیره کریمه هم برای غرب و آمریکا خوش نیامده است. کار روسیه در صحنه جهانی به جایی رسیده که عربستانسعودی هم بهتنهایی منافع آن را در صحنه بینالمللی تهدید میکند. «باراک اوباما» رییسجمهور آمریکا در سفری به لهستان در میان رهبران کشورهای اروپای مرکزی و شرقی گفت: «وظیفه خطیر ما بهعنوان متحد، دفاع کامل و تمامعیار از تمامیت ارضی همپیمانانمان است. لهستان هرگز تنها نخواهد بود. نهفقط لهستان، استونی، لتونی، لیتوانی، رومانی و بقیه نیز هرگز تنها نخواهند ماند.» روزگاری تمامی اینها در کنترل مطلق و دایره دوستی کرملین بود و شوروی کوچکترین نگاه غرب به این حوزهها را برنمیتابید. استالین، اعتراض «هری ترومن» رییسجمهور آمریکا را به عملکرد شوروی در لهستان، فریاد پوچ و بیمعنای کابوهای سواحل میسیپی لقب داده بود که ارزش اعتناکردن ندارد. اما اکنون وقتی که پارلمان اوکراین برای پیوستن این کشور به پیمان نظامی آتلانتیک شمالی (ناتو) تحت هدایت آمریکا رای داد، «سرگئی لاوروف» وزیرخارجه روسیه صرفا به چندجمله اعتراضی بیپشتوانه بسنده کرد که بیش از آنکه ضمانت عملی داشته باشد، مصرف داخلی داشت. اما شاید تمامی اینها به دردناکی خاطراتی نباشد که امروز روسها از آغاز رابطه دیپلماتیک کوبا با آمریکا به یاد میآورند. کوبا از نخستین کشورهای آمریکای لاتین بود که آمریکا درصدد تسلط بر آن برآمده بود. ایالاتمتحده، همواره بر این نظر بوده که کشورهای آمریکایلاتین، منطقه نفوذی بیچونوچرای این کشور است. حتی در زمان سیاستهای انزواگرایانه آمریکا نیز که به طور تاریخی موسوم به اصل «مونروئه» است؛ هیچ قدرتی نباید ابتکار عمل دخالت در منطقه نفوذ این کشور را در سر داشته باشد. اما در اوج وابستگی کوبا به آمریکا، انقلاب کوبا به رهبری «فیدل کاسترو» در سال1959 پیروز شد و تمامی روابط هاوانا با واشنگتن به طور مطلق خاتمه یافت. تا آن تاریخ، 80درصد تجارت کوبا و 90درصد معادن، 90درصد مراتع، صددرصد تصفیه نفت، 50درصد خطوط آهن، 40درصد نیشکر و 25درصد ذخایر بانکی آن کشور در اختیار مستقیم آمریکا قرار داشت. بعد از انقلاب و سقوط رژیم «باتیستا» و استقرار رژیم مارکسیسم لنینیسم در کوبا، چرخشی اساسی در سیاستهای آن کشور حاصل شد و کوبا عملا به صورت یکی از اقمار شوروی در نزدیک آمریکا درآمد، منابع، مزارع، تجارت شکر و بانکهای کوبا ملی اعلام و قرارداد سنگین فروش شکر بین شوروی و کوبا امضا شد و آمریکا از سایر کشورهای متحد خود خواست روابط دیپلماتیک خود را با کوبا به طور کامل قطع کنند. این وقایع سبب شد گرایش کوبا به شوروی بیش از پیش نمود پیدا کند. براساس عکسهایی که هواپیماهای تجسسی آمریکا از فراز کوبا گرفتند، اطلاعاتی به دست آمد که روسها مشغول ساختن پایگاههای موشکی در خاک کوبا هستند و به دنبال آن مشخص شد چندینفروند هواپیمای نظامی «ایلوشین28» و «میگ21» که عمدتا جنبه تهاجمی داشتند، از طرف روسها در اختیار کوبا قرار گرفته است. در اکتبر1962 «جاناف کندی» رییسجمهور آمریکا به نیروهای آمریکایی فرمان آمادهباش داد و اعلام کرد هرگونه شلیک از سمت کوبا به هرنقطه از نیمکرهغربی به منزله حمله شوروی به آمریکا تلقی میشود. آمریکا در اطراف کوبا قرنطینه دریایی ایجاد کرد و در حالی که 25فروند کشتی نظامی شوروی به مقصد کوبا در حرکت بود، اولتیماتومی از طرف کندی به «نیکیتا خروشچف» رهبر وقت اتحادشوروی فرستاده شد که اقدامش به منزله شروع جنگ تلقی میشود. پادرمیانی رهبر کاتولیکهای جهان برای حل اختلاف دایناسورها سودی نبخشید و همه دولتها و حتی سازمانملل برای هرگونه دخالت و پادرمیانی در این منازعه و زورآزمایی بزرگ منع شد. خطر یک جنگ ویرانگر در افق بحران موشکی کوبا دیده و آشکار شد دولت آمریکا در شروع جنگ جدی است و توپ در زمین خروشچف قرار دارد. در طول چندروز اوج بحران، 10نامه بین خروشچف و کندی ردوبدل شد و در تمامی نامهها از شوروی خواسته شد برای پایان بحران، پایگاههای موشکی خود را از خاک کوبا جمعآوری کند. خروشچف در نامهای به شرط جمعآوری پایگاههای آمریکا از ترکیه با جمعآوری پایگاههای خود موافقت کرد و متعاقبا خواهان امتیازاتی در مورد آلمان شد. این درخواستها از طرف آمریکا رد شد و نهایتا خروشچف با دریافت تضمین کامل امنیت کوبا که باید از طرف آمریکا تامین میشد، به جمعآوری پایگاههای موشکی خود از آن کشور مبادرت کرد. انتقال موشکها از سومنوامبر1962 آغاز شد و در بیستمنوامبر هم آمریکا به محاصره دریایی کوبا خاتمه داد. اما کوبا کماکان در حوزه نفوذ اتحادجماهیرشوروی باقی ماند و فیدل کاسترو بهعنوان یکی از موثرترین رهبرانی که نفوذ بیچون وچرا بر«پولیت بورو» دارد، کوبا را بهعنوان یکی از قویترین متحدان مسکو در همسایگی دیواربهدیوار آمریکا اداره کرد. اما امروز هاوانا در حالی با آرمانهای فیدل کاسترو وداع میکند که خود او هنوز زنده و نظارهگر به یغمارفتن میراث چندینسالهاش است و در آنسو، از ژستهای استالین نمای «ولادیمیر پوتین» رییسجمهور روسیه کاریکاتوری بیش نمانده زیرا برای برهمزدن بازی آمریکا در کوبا، کاری از پوتین ساخته نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.