گفتوگوی «شرق» با «اسدالله سعادتی»، نماینده ولایت «دایکندی» افغانستان:
افغانستان بر سر دوراهی غرب و شرق
فریبا پژوه
از ساعت سهبعدازظهر به بعد چراغهای ادارات دولتی افغانستان خاموش میشود. تقریبا همه اتاقها و راهروهای ادارات سرد است و اگر قرار باشد جلسهای در بخشی از اداره دولتی برگزار شود، تنها بخاری آن اتاق روشن میشود. گفتوگو با اسدالله سعادتی، نماینده ولایت تازهتاسیس دایکُندی در مرکز افغانستان در جاده دارالامان و نزدیکی پارلمان انجام شد. او مساله تامین انرژی را یکی از مشکلات زیرساختی افغانستان میداند. دایکندی یکی از ۳۴ولایت افغانستان است که با ولایات بامیان، غور، غزنی، ارزگان و هلمند همجواری دارد و گاهی از آن بهعنوان قلب آسیا یاد میشود. سعادتی، نماینده این استان عضو شورای مرکزی حزب وحدت اسلامی افغانستان است و سالها سردبیری نشریات «مشارکت ملی» و «دانشجو» را برعهده داشته است. به گفته این نماینده مجلس، افغانستان و ایران باید منافع مشترک یکدیگر را به رسمیت بشناسند. او بر این باور است که روابط افغانستان و غرب یک ضرورت است، ولی این روابط هرگز به معنای آسیبدیدن رابطه حسنه بین ایران و افغانستان نیست، بلکه میتواند ضامن ایجاد صلح و ثبات و امنیت در منطقه نیز باشد.
من از ایران آمدهام و به طور طبیعی سوال نخست من درباره رابطه ایران و افغانستان است. به نظر شما بهعنوان یکی از نمایندگان موثر در مجلس افغانستان روابط تهران و کابل در چه حوزههایی تعریف میشود و این روابط را امروز چگونه ارزیابی میکنید؟ در دوران رییسجمهور «حامد کرزای» روابط ایران و افغانستان عادی و حسنه بود و سطح همکاریها بین دو کشور بالا بود. در بعد سیاسی و فرهنگی به دلیل مشترک بودن زبان و فرهنگ و دین و حوزه فرهنگی مشترک بین هر دو کشور در دولت جدید نمیتوان این روابط را کاملا بررسی کرد. هنوز کابینه افغانستان تشکیل نشده، بنابراین در بعد سیاسی نمیتوان گفت که سطح روابط چگونه است اما مسایل فرهنگی میان دو کشور از دید بسیاری مغفول مانده است. ایرانیها هم این مساله را تا به حال جدی نگرفتهاند. البته منظور من فقط توجه به مسایل مذهبی نیست. میتوان به روابط فرهنگی از بعد کلان نیز توجه کرد. ایران و افغانستان حوزه مشترک زبانی و تمدنی بزرگی دارند و همکاریهای فرهنگی ایران و افغانستان میتواند در این زمینههای مشترک گسترش یابد. برخی تلاشهایی میکنند که زبان افغانستان را «دری» و زبان ایران را «فارسی» یاد کنند و در نتیجه بگویند که زبان دو کشور، دو زبان متفاوت است. این در حالی است که واقعیت این نیست. در این بخش ظرفیتها و زمینههای بزرگی وجود دارد که دو کشور بتوانند فرای سطح روابط سیاسی، همکاریهای فراوانی داشته باشند. کارهایی که در این بخش انجام شده رنگ مذهبی یا ملی- نژادی بیشتری داشته است. ایرانیها با فارسیزبانهای تاجیک روابطی نزدیکتر داشتند و روابط آنها با هزارهها - بیشتر در حوزه مذهب بوده است. یعنی روابط مذهبی ایران با هزارهها بیشتر بوده است؟ از دید من این مساله و توجه ایران تنها به یک قومیت در افغانستان نمیتواند آینده خوبی را برای دو کشور رقم بزند. برخی فعالیتهای ایران در افغانستان باعث ایجاد حساسیت برخی سنی مذهبها میشود و این باعث شده مثلا این روزها عربستان به این مساله حساس شود و فعالیتهای مذهبی را نیز در افغانستان آغاز کرده است. عربستان قصد دارد یک مکان بزرگ را در اینجا به نام مرکز فرهنگی به نام «ملک عبدالله» راهاندازی کند. این مکان 118هزارهکتار زیربنا دارد و ممکن است تا 200میلیوندلار در این مکان سرمایهگذاری شود. نگرانی این است که این حرکت عربستان در واکنش به برخی رفتارهای مذهبی ایران در افغانستان باشد. نگرانیای که به این ترتیب رقابتی مذهبی بین عربستان و ایران در افغانستان ایجاد شود و این بسیار مساله مهمی است چون میتواند باعث ایجاد برخی افراطگراییها در منطقه شود. ممکن است مرکز فرهنگی ملک عبدالله یکی از مراکزی باشد که به تربیت نیروهای افراطی و مذهبی بپردازد. این به نفع افغانستان و البته به نفع ایران نخواهد بود. به هر حال باید توجه داشت جغرافیا قابل تغییر نیست. ایران و افغانستان روابط مشترک دارند و منافع و امنیت ملی هر دو کشور با هم نزدیک است و در برخی موارد هم ممکن است منافع ملی هر دو کشور از هم جدا باشد. منافع مشترک را باید با همکاری تقویت کرد و وقتی منافع مشترک با هم همسویی ندارند باید مسایل فیمابین را مدیریت کرد و منافع یکدیگر را به رسمیت شناخت. یکی از مسایل رابطه افغانستان و آمریکاست. حالا که قرار است پیمان امنیتی بین دو کشور امضا و اجرا شود میتوان مسایل و روابط بین ایران و افغانستان را مدیریت کرد. پیمان امنیتی افغانستان با آمریکا یکی از مسایلی است که ممکن است با منافع همسایه غربی افغانستان همسو نباشد. اجرای قرارداد امنیتی با ایالات متحده چه تاثیری بر روابط ایران و افغانستان خواهد داشت؟ یکی از مسایلی که باید مدیریت شود مسایلی از این دست در روابط ایران و افغانستان است. هر دو کشور در این مساله محق هستند. ایرانیها با پررنگشدن حضور آمریکاییها در منطقه مخالف هستند و احساس میکنند حضور آمریکاییها در مرزها و در منطقه با منافعشان همسو نیست، افغانستان باید این حق و حساسیت ایران را به رسمیت بشناسد ولی در مقابل واقعبینی سیاسی ایجاب میکند که ایرانیها هم منافع ملی افغانستان را به رسمیت بشناسند. افغانستان بر سر یک دوراهی قرار دارد. احساس میکنیم اگر رابطه ما با کشورهای غربی، آمریکا و ناتو رابطهای دوستانه نباشد و یک تعامل مثبت بین ما و این کشورها برقرار نباشد، افغانستان ظرفیت کلی و جدی خواهد داشت تا به یک کانون فعالیتهای افراطی مذهبی- از نوع سنیمذهب- تبدیل شود و گروههایی شبیه داعش یا القاعده با توجه به بسترهای مناسبی هم که برای رشد آنها وجود دارد، بار دیگر افغانستان را به کانون جنگ و ناامنی تبدیل کنند که در آن صورت منافع همه کشورهای منطقه بهویژه ایران نیز با خطر مواجه میشود. بنابراین فکر میکنیم رابطه ما با غرب و ایالاتمتحده یک ضرورت است ولی این هرگز به آن معنی نیست که ما رابطهای با ایران نداشته باشیم یا رابطه ما با ایران تحتتاثیر رابطه ما با آمریکا قرار گیرد. این مساله میتواند مدیریت شود و اگر دو کشور منافع یکدیگر را به رسمیت بشناسند، مسالهایپیش نخواهد آمد. افغانستان تلاش خواهد کرد که از خاک این کشور علیه منافع ایران استفاده نشود و بهعنوان دوست با ایران رابطه حسنهای با ایران داشته باشد. ما از ایران نیز توقع داریم که از ثبات و امنیت و صلح در افغانستان حمایت کند. ثبات و امنیت و صلح در افغانستان ثبات و صلح و امنیت در منطقه را بهدنبال دارد. در یکسال گذشته در ایران دولت جدیدی آغاز به کار کرده است و به نظر میرسد در پی برگزاری انتخابات طولانی در افغانستان بهزودی دولت جدید در این کشور نیز فعالیت خود را آغاز میکند. روابط این دو دولت را در چندسال آینده چگونه ارزیابی میکنید؟ تا جایی که به افغانستان مربوط است، رییسجمهور افغانستان سیاست خارجی خود را در پنج حلقه توضیح دادهاند. یکی از موضوعاتی که ایشان به آن اشاره داشتند، نوع رابطه با کشورهای همسایه بوده است. او سعی دارد روابط افغانستان با کشورهای همسایه، دوستانه و برمبنای درک منافع یکدیگر و احترام متقابل باشد. همچنین ما احساس میکنیم دولت آقای «حسن روحانی» در ایران نیز در مناسبات و روابط بینالمللی خود نسبت به دولت گذشته واقعبینانهتر عمل میکند و این واقعبینی سیاسی میتواند به بهبود و گسترش رابطه ایران و افغانستان کمک کند. یکی از مسایل مهم در افغانستان که بیش از هر چیزی مورد آسیب بیثباتی و جنگهای طولانی قرار گرفته، وضعیت زنان است. شما نماینده مردم در مجلس افغانستان هستید. برای بهبود وضعیت زنان در ولایت دایکندی و سایر نقاط افغانستان چه برنامهای دارید و فکر میکنید آیا ارادهای عملی مبنی بر تغییر وضعیت زنان در افغانستان وجود دارد؟ وضعیت اجتماعی که ریشه در سنت و فرهنگ یک جامعه دارد به آهستگی تغییر میکند. در جوامع شرقی و جوامعی مثل افغانستان- که زنان بهصورت سنتی وضعیت خوبی نداشتهاند- بهعنوان مثال سطح سواد در جامعه زنان نسبت به مردان همیشه پایینتر بوده است. هنوز در روستاهای افغانستان نگاهها به زنان متفاوت و مردسالارانه است و به این دلیل نباید توقع داشته باشیم که وضعیت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی زنان بهطور معجزهآسا در افغانستان بهتر شود. اما باید توجه داشت که بستر حقوقی برای بهترشدن وضعیت زنان آماده شده است و در این زمینه ارادهای قوی وجود دارد و بسترسازی لازم در حال شکلگیری است. در قانون اساسی افغانستان برای زنان تبعیض مثبت در نظر گرفته شده است و در بسیاری از قوانین عادی که در مجلس هم وضع میشود تدابیری اتخاذ شده است که وضعیت زنان بهتر شود. این مسایل در قوانین احوال شخصی مثل قوانین طلاق یا خشونت علیه زنان در نظر گرفته شده است. بهلحاظ عملی هم حضور زنان در چند عرصه امیدوارکننده است. زنان افغانستان در عرصه تعلیم و تربیت و آموزش ابتدایی و عالی بسیار فعالیت دارند و حضور زنان در این زمینه بسیار امیدوارکننده است. همچنین در حوزه رسانهها، حضور زنان بسیار چشمگیر بوده است. در حکومت اعم از وزارتخانهها و در پارلمان هم زنان فعال هستند. گاهی به نظر میآید حضور زنان در فعالیتهای سیاسی از سوی جامعه مردسالارانه جدی گرفته نمیشود و این حضور تزیینی است. کموبیش ممکن است یک مقدار این حضور کمتر جدی گرفته شود. گاهی هم بهخاطر اینکه تنها ترکیب جنسیتی رعایت شود، حضور زنان تنها تزیینی باشد اما در مجموع به اینهمه نیز میتوان بهعنوان یک فرصت نگاه کرد تا به این ترتیب زنان بتوانند در آینده به جایگاه واقعی خود در عرصه تصمیمگیری افغانستان دست یابند. تبعیض مثبت در مجلس نمایندگان افغانستان باعث شده است که از 249نفر نماینده بهطور الزامی 69نفر زنان باشند. همه این مسایل به نظر من به وضعیت عمومی کشور بستگی دارد. ثبات در افغانستان و سیاستهایی که رژیم سیاسی در این کشور در پیش میگیرد بهطور مستقیم بر وضعیت فرهنگی و مسایل زنان در این کشور موثر است. بههرحال امروز صدای کسانی که با حضور زنان در عرصههای مختلف مخالف هستند، شنیده نمیشود. به نظر من حضور زنان در رسانههای نوشتاری و دیداری افغانستان بسیار زیاد بوده و نشان دادن سیمای زنان و فعالیت آنها در رسانههای تصویری خود میتواند بر ذهنیت و فرهنگ عمومی سنتی غالب تاثیرگذار باشد و حضور زنان در عرصههای مختلف را جامعهپذیر میکند. اینروزها سایه فساد مالی در افغانستان بیش از هر مساله دیگری مورد توجه قرار دارد و مسوولان جدید حکومتی هم بارها بر مبارزه با فساد مالی در بخشهای مختلف افغانستان تاکید کردهاند. وجود فساد مالی در لایههای مختلف حکومت در افغانستان تا چه حد به واقعیت نزدیک است و پارلمان افغانستان چه برنامهای برای برخورد با این مساله دارد؟ در کشورهایی، پس از جنگ و منازعه مانند افغانستان این پدیده غیرطبیعی نیست. حضور موسسات غیردولتی مختلف از یکسو و سرازیرشدن کمکها و پولهای کلان خارجی از سوی دیگر باعث رشد فساد مالی در افغانستان میشود. فساد در افغانستان بیش از اندازه که تصور میشد رشد کرد و این فساد تنها یک فساد بوروکراتیک و اداری نیست. این مساله متاسفانه در سطوح بالاتری پدید آمده است. در قراردادهای بزرگ فسادهای مالی بزرگ دیده شده است. باید اعتراف کنم که در 13سال گذشته فساد مالی سازمانیافته با پیمانههای کلان در افغانستان با جهش بزرگی مواجه شده است. دولت حامد کرزای بههیچوجه در مبارزه با فساد مالی موفق عمل نکرده است. دولت جدید نیز در اینباره شعارهایی را داده است ولی ما هنوز نمیتوانیم عملکرد این دولت را در زمینه مبارزه با فساد بررسی کنیم. مبارزه با فساد کلان مالی در همهجای دنیا سخت است و این مبارزه در افغانستان پس از جنگهای طولانی دشوارتر به نظر میرسد. رسانهها در افغانستان بهصورت کمی رشد داشتهاند ولی هنوز به رشد کافی کیفی نرسیدهاند و گاهی به وظایف ذاتی خود در نظارت بر امور کشور و قدرت بیتوجه هستند و نتوانستهاند با فساد مالی در لایههای بالای حکومتی در افغانستان مبارزه کنند. پارلمان افغانستان در مبارزه علیه فساد چه نقشی ایفا میکند؟ بههرحال نام برخی از نمایندگان مجلس هم در میان کسانی که در فساد مالی کلان در افغانستان دست دارند، دیده میشود. بههرحال مجلس هم بخشی از جامعه است. وقتی میگوییم در یک جامعه، فرهنگ رشوهستانی و فساد مالی وجود دارد، بیشک اینهم شامل حال مجلس هم میشود ولی ویژگی و خصوصیت کاری پارلمان متفاوت است. نمایندگان مجلس با بودجههای کلان و موافقتنامههای مالی بزرگ سروکار ندارند. وظیفه مجلس قانونگذاری است و این مساله باعث میشود نمایندگان نتوانند در زمینههای مالی دخالت داشته باشند. البته مسایلی هم در مجلس اتفاق افتاده که قابل چشمپوشی نیست؛ مثلا دیده شده در جریان عقد قراردادهای کلان ممکن است یک وزارتخانه یا یکی از ادارات حکومتی به پشتیبانی رای مجلس نیاز داشته باشد و در این حالت تبانی بین یکی از نمایندگان مجلس با طرف دولتی انجام شود و به این ترتیب بخشی از فساد به درون پارلمان وارد شود. در کل موارد فساد در مجلس افغانستان زیاد نیست. شرایط امنیتی در افغانستان در ماههای گذشته بهخصوص در پایتخت نابسامان بوده است. علت انفجارهای انتحاری در کابل و سایر شهرهای افغانستان چیست و وضعیت امنیت شهری را در آینده چطور ارزیابی میکنید؟ وضعیت افغانستان بسیار پیچیده است. دولت افغانستان با یک جنگ متعارف روبهرو نیست. دولت و مردم افغانستان در یک جبهه با این دشمن شناختهشده و با یک سنگر آشکار و پیدا نمیجنگند. ما با کسانی مواجه هستیم که از راههای غیرعادی در لباس و پوشش مردم عادی و شخصی در محافل عمومی دست به اقدامات تروریستی میزنند. این پیچیدگی این کار است. وضعیت امنیتی در افغانستان عوامل مختلفی دارد که برخی از آنها را در افغانستان و برخی دیگر را باید در خارج از این کشور، در منطقهای در جهان جست. سازمان القاعده بهعنوان یک سازمان تروریستی پیچیده روابط ارگانیک و زیادی با طالبان در افغانستان دارد، سازمانی جهانی است؛ فعالیت آنها در پاکستان است، ولی محل جنگ آنها فعلا در افغانستان است. دولتهای منطقه بهخصوص پاکستان و ISI پاکستان در این ناامنیها دست دارند. برخی تضادها و مشکلات داخلی و اختلافات سیاسی هم بر این ناامنیها تاثیرگذار است. بههرحال هنوز کابینهای در افغانستان معرفی نشده و شکل نگرفته، بنابراین نمیتوان درباره عملکرد دولت جدید که با وزرای سابق کار میکنند، اظهارنظری کرد. باید توجه داشت که در یکسال گذشته افغانستان درگیر برگزاری انتخابات بوده و این مساله نیز بر تضعیف امنیت در کشور تاثیر گذاشته است. برخی گروهها مانند طالبان میخواهند با ایجاد ناامنی در افغانستان به نوعی باجگیری کنند و به این ترتیب بتوانند بر تعاملات سیاسی آینده کشور دست بگذارند. من باز هم بر نقش پاکستان در ایجاد ناامنی در افغانستان تاکید میکنم. همه این عوامل وضعیت امنیتی در افغانستان را غیرقابل پیشبینی کرده است و بهآسانی قابل کنترل نیست. تاکید شما بر دخالت پاکستان در مسایل امنیتی افغانستان در حالی است که دومین سفر خارجی رییسجمهور جدید، دکتر اشرف غنی به پاکستان بوده است. هر دو رییسجمهور یکدیگر را برادر خطاب کردند؛ نظر شما درباره دستاوردهای سفر رییسجمهور افغانستان به پاکستان چیست؟ هنوز چیزی معلوم نیست و ما در انتظار مشاهده نتایج عملی این سفر هستیم. مشکل تاریخی اصلی بین افغانستان و پاکستان جدالهای مرزی و ارضی است. این کشمکشها همیشه باعث ایجاد بحران در روابط دو کشور بوده است. استخبارات پاکستان هنوز هم به اردوی طالبان بهعنوان یک سرمایه نگاه میکند هر چند شاید در پی ترورهای اخیر در پیشاور و کشتهشدن 200دانشآموز، سیاست کلی این کشور نسبت به فعالیت طالبان تغییر کوچکی کرده باشد. در مجموع پاکستانیها همواره از طالبان بهعنوان اهرم فشار خود بر هند، افغانستان، منطقه و جهان استفاده کردهاند. من هنوز باور ندارم که پاکستان به صورت عملی به این نتیجه رسیده باشد که صمیمانه به افغانستان کمک کند یا مبارزهای جدی را با طالبان و تروریسم آغاز کند. در نهایت باید منتظر تغییر روش عملی پاکستان در مواجهه با تروریسم منطقهای و بینالمللی بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.