انواع سرطان زنان و روشهای تشخیص زودرس آنها
خودمراقبتی، موثرتر از مراقبت پزشکان
ناهید خداکرمی . دکترای مدیریت کنترل سرطان ،رییس انجمن علمی مامایی ایران
تحقیقات نشان داده است سرطانها، تهدیدی جدی برای بروز عوارض، کاهش کیفیت زندگی و مرگومیر زنان محسوب میشوند. با اینهمه برخی از سرطانهای زنان را میتوان با روشهای غربالگری قبل از بروز علایم پیشرفت، تشخیص داد. یکی از مهمترین سرطانهایی که با برنامههای غربالگری کنترل شده و تعداد مبتلایان به آن در کشورهای پیشرفته رو به کاهش است، سرطان دهانه رحم است. خوشبختانه سرطان دهانه رحم در کشور ما نسبت به سایر کشورهای جهان کمتر گزارش شده که علت آن را میتوان تکهمسری، تعهد و پایبندی به خانواده و اجتناب از رفتارهای پرخطر ذکر کرد. عامل اصلی این سرطان «پاپیلوما ویروس انسانی» یا «HPV» است که راه اصلی انتقال آن تماس جنسی است. به همین دلیل با گسترش روابطجنسی خارج از ازدواج و داشتن شریکهای جنسی متعدد، احتمال آلودگی به این ویروس و در نتیجه خطر ابتلا به سرطان دهانه رحم افزایش مییابد. این ویروس عامل زگیلهای تناسلی نیز است. همچنین سرطانهای حلق، دهان، پروستات و مثانه در مردان را نیز با این ویروس مرتبط شناختهاند. بنابراین یکی از راههای پیشگیری از سرطان دهانه رحم و زگیلهای تناسلی، اجتناب از رفتارهای پرخطر، پایبندی به اخلاق، وفاداری به همسر و ازدواج بهموقع است. گرچه خوشبختانه واکسنی علیه چهارنوع از گونههای پرخطر و کمخطر این ویروس در دسترس است، ولی آموزش مراقبت از خود به نوجوانان و جوانان و اجتناب از رفتارهای پرخطر و برقراری روابطجنسی خارج از چارچوب ازدواج و زناشویی، روش بسیار مهمی برای پیشگیری از ابتلا به این عفونت خطرناک است زیرا 40گونه این ویروس با ابتلا به سرطانهای فوق مرتبط است و واکسن تنها قادر به پیشگیری از ابتلا به چهارنوع شایع و خطرناکتر آن است. در برخی از کشورهای جهان واکسیناسیون علیه ویروس «HPV» بهطور رایگان برای کلیه دختران دانشآموز انجام میشود و با توجه به اینکه این واکسن در حال حاضر در کشور ما نیز موجود است، بنابراین خانوادهها چنانچه تمایل داشته باشند، میتوانند نوجوانان دختر و حتی پسر خود را علیه این ویروس واکسینه کنند. توجه داشته باشیم که تزریق واکسن در قبل از 13سالگی، ارزانتر تمام خواهد شد زیرا تنها دونوبت نیاز به تزریق است، ولی بعد از 13سالگی سهنوبت تزریق میشود. بهتر است قبل از اقدام به واکسیناسیون با ماما یا پزشک مشورت شود. غربالگری سرطان دهانه رحم یکی دیگر از اقداماتی است که میشود برای پیشگیری از ابتلا به سرطان دهانه رحم بهکار برد که در این روش هدف اصلی، شناسایی زودرس تغییرات سلولهای دهانه رحم و درمان آن است که به روشهای مختلف قابل اجراست. یکی از سادهترین روشها، آزمایش پاپاسمیر است. خوشبختانه به همت محققان مرکز تحقیقات سرطان دانشگاه علومپزشکی شهیدبهشتی، برای اولینبار در کشور برنامه غربالگری سازمانیافته این سرطان بر اساس اطلاعات داخلی و وضعیت فعلی بیماری در ایران و مرور برنامههای کشورهای پیشرفته جهان تدوین شده است. (قبل از این برنامههای غربالگری عمدتا بر مبنای تقلید از الگوهای سایر کشورها بود.) بر اساس این برنامه، برای تشخیص زودرس و پیشگیری از سرطان دهانه رحم پیشنهاد شده است که: - شروع برنامه غربالگری با انجام آزمایش پاپاسمیر برای همه زنان متاهل، مطلقه یا بیوه از 30سالگی انجام شود. (به شرطی که حداقل سهسال از ازدواج آنان گذشته باشد.) - فواصل غربالگری هر پنجسال تکرارشود. (البته به شرطی که رفتار پرخطر یا ازدواج مجدد نداشته باشند.) - اگر خانم طی 15سال، دارای سه نتیجه آزمایش پاپاسمیر طبیعی باشد، ادامه آزمایش هر 10سال خواهد بود. - زنان بالاتر از 69سال که سهآزمایش پاپاسمیر طبیعی دارند، نیاز به ادامه غربالگری ندارند. - زنان حامله و خانمهایی که بهدلیلی غیر از سرطان، هیسترکتومی شده باشند و زنان باردار نیازی به انجام پاپاسمیر ندارند. یکی دیگر از سرطانهای قابل غربالگری و شناسایی زودرس، سرطان پستان است که از شایعترین سرطانهای زنان است بهطوری که از هر 10 یا 12زن یک نفر طی زندگی خود به این بیماری مبتلا میشود. سرطان پستان نیز جزو معدود سرطانهایی است که میتوان با برنامههای غربالگری آن را زودتر تشخیص و درمان کرد. روش غربالگری قابلقبول برای این سرطان ماموگرافی است، ولی انجام معاینههای دورهای بهصورت خودآزمایی یا معاینه بالینی توسط یک فرد ماهر (پزشک یا ماما) نیز میتواند مفید باشد و تودههای پستانی کوچک را قبل از تهاجم تشخیص داد. معاینه بالینی به معنی بررسی و لمس دقیق پستانها در کلینیک توسط ماما یا پزشک است که طی آن ضمن معاینه هر دوپستان و غدد لنفاوی زیر بغل، روش صحیح لمس و خودآزمایی پستانها و همچنین علایم هشدار نیز به زنان آموزش داده میشود. گرچه معاینه بالینی نمیتواند بهتنهایی بهعنوان یک روش غربالگری سبب کاهش مرگومیر ناشی از سرطان باشد، ولی همچنان میتواند بهعنوان یک روش ارزشمند مورد استفاده قرار گیرد. در حال حاضر مراکز مشاوره و خدمات مامایی، آموزش خودآزمایی و انجام معاینههای دورهای پستان را ارایه میکنند. انجام معاینه بالینی برای زنان 40سال و بالاتر بهصورت سالانه پیشنهاد میشود و برای زنان 39-20سال، هر یک تاسهسال توصیه شده است. اهمیت خودآزمایی یا لمس هدفمند پستانها توسط خود زنان از این نظر قابلتوجه است که نتایج تحقیقات نشان داده است که هنوز بیش از نیمی از سرطانهای پستان در زنان سنین 50سال و بالاتر و همچنین 70درصد سرطانهای زیر 50سال، بهدنبال لمس توده توسط خود بیمار تشخیص داده شده است. بنابراین توصیه شده خانمها بهتر است پستانهای خود را بهصورت دورهای و منظم لمس کنند. به جز معاینه و ماموگرافی میتوان با اصلاح شیوه زندگی و توجه به سلامت باروری، تا حدودی از این سرطان پیشگیری کرد. همچنین استفاده از یک رژیم غذایی سرشار از سبزیجات و میوهها، ورزش و همچنین مصرف مواد غذایی حاوی ویتامینD یا مکملهای این ویتامین نیز میتواند اثر محافظتی داشته باشد. سیاستگذاران و برنامهریزان کشور نیز باید از هماکنون که اکثریت جمعیت کشور در سنین جوانی و میانسالی هستند، برای 10سال آینده برنامهریزی دقیقی جهت پیشگیری و تشخیص زودرس سرطانها داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.