|

رییس اداره سرطان وزارت بهداشت در گفت‌وگو با «شرق» تاکید کرد

مشارکت سه ضلعی برای مهار «سرطان»

گروه علم، زینب همتی: 70درصد از افزایش مرگ‌ومیر ناشی از سرطان‌ها، در کشورهای در حال توسعه رخ خواهد داد که براساس آمار، حدود 17میلیون‌نفر در سال2030 خواهد بود. سهم کشور ما از این تعداد، سالانه به بیش از 30هزار مورد می‌رسد و پیش‌بینی می‌شود ظرف 10سال آینده به دوبرابر میزان کنونی افزایش یابد؛ رشد فزاینده‌ای که برخی از کارشناسان از آن به‌عنوان «سونامی سرطان» یاد می‌کنند. آیا «سونامی سرطان» واقعیت دارد؟ چرا این بیماری در ایران به سومین علت مرگ‌ومیر بعد از بیماری‌های قلبی-عروقی و سوانح تبدیل شده است؟ آیا سرطان قابل‌پیشگیری است؟ چه روش‌هایی برای تشخیص زودرس این بیماری وجود دارد؟ آیا هم‌اکنون برنامه‌های تشخیصی و درمانی موجود در کشور در کنترل این بیماری موثر است؟ برای پاسخ به این پرسش‌ها و پرسش‌های دیگری که در زمینه سرطان مطرح است، سراغ دکتر «علی مطلق» رفتیم. دکتر «مطلق» انکولوژیست و استاد دانشگاه علوم‌پزشکی شهیدبهشتی است. او درحال حاضر رییس اداره سرطان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است. ‌‌‌ ‌ برخی متخصصان سرطان و دست‌اندرکاران حوزه سلامت معتقدند کشور دچار «سونامی سرطان» شده است. این در حالی است که مسوولان ارشد وزارت بهداشت می‌گویند که چنین اتفاقی رخ نداده و آنچه از وضعیت بیماری‌های سرطانی در کشور مشاهده می‌شود، تنها یک روند رو‌به‌افزایش است. نظر شما در این‌باره چیست؟ دانش بشری در حوزه‌های مختلف دارای واژگانی است که گاهی اوقات فقط در همان حوزه معنا پیدا می‌کنند. گاهی نیز واژه‌های یک‌حوزه از دانش در حوزه دیگر به‌صورت بجا یا بیجا وارد می‌شوند. واژه سونامی چیزی نیست که ما در ادبیات دانش پزشکی، علوم سلامت و همه‌گیرشناسی شنیده باشیم. لازم است همه حرف‌های ما مبتنی‌بر شواهد (Evidence Base) باشد. به همین دلیل مستندات من برای پاسخگویی به سوالات شما مبتنی بر شواهد متقن ملی و بین‌المللی است، فقط می‌ماند تفسیر درست اطلاعات. در عین حال بهتر است از شاخص‌ها به‌صورت درست استفاده کنیم مثلا وقتی می‌گوییم «بروز» (Incidence) منظور تعداد موارد جدید یک بیماری طی یک زمان مشخص (مثلا طی یک‌سال) است. میزان بروز استانداردشده سنی (ASR)، به تعداد موارد جدید بیماری در صدهزارنفر جمعیت گفته می‌شود که براساس هرم سنی جمعیت اصلاح شده باشد. درواقع تنها با ASR می‌توانیم جمعیت‌های مختلف را از نظر بروز یک بیماری مقایسه کنیم. اگر نگاهی به نقشه ارایه‌شده توسط سازمان بهداشت جهانی برای بروز سرطان بیندازید، ملاحظه می‌کنید که با تقسیم کشورها به پنج‌دسته از نظر ASR و به ترتیب نزولی، ایران در رده چهار قرار می‌گیرد، یعنی پایین‌تر از متوسط جهانی. در عین حال میزان بروز استانداردشده سنی، در مردان و زنان ایرانی به‌ترتیب 134 و 128 است در حالی‌که متوسط جهانی آن به‌ترتیب 205 و 165 است. ‌ تخمین‌ها نشان می‌دهد شمار مبتلایان به سرطان تا 16سال دیگر دوبرابر می‌شود و دوسوم این مبتلایان در کشورهای درحال‌توسعه از جمله ایران تشخیص داده خواهند شد. علت‌های افزایش وقوع سرطان را در ایران چه چیزهایی می‌دانید؟ سازمان جهانی بهداشت پیش‌بینی می‌کند که بروز خام سرطان از 14میلیون‌نفر در سال2012 به 27میلیون‌نفر در سال2030 خواهد رسید که 70درصد از این افزایش در کشورهای درحال‌توسعه خواهد بود که ایران هم در زمره این کشورهاست. سازمان جهانی بهداشت همچنین برآوردی در مورد بروز سرطان طی سال‌های آینده در کشورهای مختلف از جمله ایران ارایه داده است، به این صورت که اگر در سال1381 بروز سرطان، 85هزارنفر باشد، در سال1409 خورشیدی به 155هزارنفر خواهد رسید. دست‌کم بخشی از این افزایش به افزایش جمعیت و بخشی نیز به افزایش سن جمعیت مرتبط است اما اینکه دقیقا شیب رشد در ایران در مقایسه با متوسط جهانی چه خواهد بود، چنین مقایسه‌ای را در دست نداریم. سه دلیل عمده برای افزایش بروز سرطان در ایران وجود دارد. اولین و مهم‌ترین دلیل، افزایش امید به زندگی و تعداد سالمندان است. مستحضرید که با افزایش سن، بروز سرطان افزایش می‌یابد. میزان امید به زندگی در ایران از 58/3سال در سال1979 به 73/8سال در سال2012 رسیده است در حالی‌که متوسط جهانی امید به زندگی 70/8سال است. دومین دلیل مهم، تغییر در شیوه زندگی است. به‌عنوان مثال، بیش از 10درصد افراد جامعه سیگار می‌کشند، نزدیک به 90درصد افراد جامعه کمتر از پنج‌وعده در روز میوه و سبزیجات مصرف می‌کنند، بیش از 35درصد از افراد جامعه فعالیت بدنی کم دارند، بیش از 50درصد از افراد جامعه کلسترول خون بالا دارند. سومین دلیل عمده، عوامل محیطی هستند. میزان مصرف انرژی به‌ازای هرنفر جمعیت در ایران، دوهزارو812کیلوگرم از نفت و ترکیبات معادل است درحالی‌که متوسط جهانی آن هزارو890کیلوگرم است. سرانه تولید گاز دی‌اکسیدکربن در ایران به‌ازای هرنفر جمعیت هفت‌تن است در حالی‌که متوسط جهانی 4/6تن است یا میزان ذرات معلق در هر مترمکعب هوای شهرهای بالای صدهزارنفر جمعیت، 115میکروگرم است، درحالی‌که متوسط جهانی آن 61میکروگرم است. ‌ برخی از متخصصان حوزه سرطان معتقدند که سرطان، بیماری‌ای است که در بیشتر از 80درصد مواقع در سنین بالا اتفاق می‌افتد و در حقیقت یکی از عوارض مسن‌شدن است اما اخیرا یکی از متخصصان حوزه سلامت گفته است که سن ابتلا به سرطان نیز در کشورمان پایین آمده است. نظر شما در این‌باره چیست؟ افزایش بروز سرطان براساس افزایش سن، یک الگوی ثابت جهانی است و به‌هرحال بیشتر سرطان‌ها بالای 50سالگی رخ می‌دهند. هرچه نسبت افراد زیر 50سال در جامعه‌ای (مثلا ایران) نسبت به یک جامعه دیگر (مثلا ایالات‌متحده) بالاتر باشد، نسبت افرادی که در سن زیر 50سال مبتلا می‌شوند، افزایش می‌یابد. در ایران نیز بروز سرطان عمدتا مرتبط به سنین بالاست و اگر هرم جمعیتی خود را با کشورهای غربی تعدیل کنیم، متوسط سن بروز سرطان پایین‌تر نخواهد بود یا به عبارتی نسبت افراد جوان مبتلا بالاتر محاسبه نخواهد شد. ‌ آخرین آمار از تعداد مبتلایان به سرطان و میزان مرگ‌ومیر ناشی از آن در ایران چه می‌گوید؟ اگر سرطان‌های پوستی را کنار بگذاریم، در ایران سالانه 85هزارنفر به سرطان مبتلا می‌شوند که بیش از 30هزارنفر از آنها در اثر این بیماری جان خود را از دست می‌دهند. ‌ این آمار را در مقایسه با کشورهای دیگر، چگونه تفسیر می‌کنید؟ همان‌طور که پیش از این گفتم، برای اینکه بتوانیم کشورهای مختلف با هرم‌های جمعیتی متفاوت را از نظر بروز و مرگ‌ومیر مقایسه کنیم، از شاخص ASR استفاده می‌کنیم. این شاخص برای بروز سالانه سرطان در ایران برای هردو جنس، 128نفر در هر صدهزارنفر، برای عربستان91، عراق135، مصر152 و ترکیه 205 است. بنابراین ملاحظه می‌کنید که بروز سرطان در ایران از اکثر کشورهای منطقه کمتر است و تفاوت زیادی با کشورهای غربی دارد، مثلا این عدد برای انگلستان 273 و آمریکا318 است. درخصوص مرگ‌ومیر، این شاخص برای ایران 82نفر از هر صدهزارنفر، برای عربستان54، عراق97، مصر103 و ترکیه129 است. بنابراین مرگ‌ومیر ناشی از سرطان نیز در ایران از اکثر کشورهای منطقه کمتر است و تفاوت زیادی با کشورهای غربی دارد، مثلا این عدد برای انگلستان110 و آمریکا106 است. اما یک نکته مهم این است که با وجود اینکه بروز سرطان در کشورهایی مثل انگلستان و آمریکا بیش از ترکیه است، اما مرگ‌ومیر در این کشورها کمتر از ترکیه است که حاکی از دونکته است: اول اینکه سرطان در این کشورها در مراحل پایین‌تر تشخیص داده می‌شود، دوم اینکه اثربخشی مداخلات درمانی بیشتر است. ‌ چگونه می‌توان از سیر صعودی سرطان در کشور جلوگیری کرد؟ نقش خودمراقبتی و توجه مردم به توصیه‌های بهداشتی را در پیشگیری از ابتلا به سرطان تا چه اندازه مفید می‌دانید؟ پیش از هر چیز به یاد داشته باشیم که 40درصد سرطان‌ها قابل‌پیشگیری هستند. به‌طور کلی دوراهکار مهم برای کاهش بروز سرطان وجود دارد: اول کنترل عوامل خطر مرتبط با شیوه زندگی ناسالم و دوم کنترل عوامل خطر مرتبط با محیط. در هرکدام از این دومورد هر سه‌ضلع مردم، سیاستگذار خارج حوزه سلامت و سیاستگذار حوزه سلامت نقش ایفا می‌کنند. اما در حوزه کنترل عوامل خطر مرتبط با شیوه زندگی، نقش مردم مهم‌تر و در حوزه کنترل عوامل خطر محیطی، سیاستگذاران خارج حوزه سلامت نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کنند. در هردو مورد سیاستگذار حوزه سلامت یعنی وزارت بهداشت، عمدتا نقش واسط را بازی می‌کند. ابتدا بگذارید به کنترل عوامل خطر مرتبط با شیوه زندگی ناسالم بپردازیم. سازمان جهانی بهداشت در این بعد، به اصول شیوه زندگی برای چهار عامل خطر الکل، سیگار، رژیم غذایی ناسالم و فعالیت بدنی ناکافی تاکید دارد. اصلاح شیوه زندگی برای این چهار عامل نه‌تنها بروز سرطان را کم می‌کند بلکه همزمان میزان بیماری‌های قلبی‌-عروقی، بیماری‌های مزمن تنفسی و دیابت را کم می‌کند که در مجموع عامل 60درصد مرگ‌ومیرها در جهان و 72درصد در ایران هستند. واضح است که مهم‌ترین راهبرد برای کنترل این چهارعامل خطر، خودمراقبتی است. ‌ وزارت بهداشت چه راهکاری را در این زمینه می‌تواند انتخاب کند؟ پاسخ این است که وزارت بهداشت باید در دوزمینه برای اصلاح شیوه زندگی اقدام کند. یکی آموزش مردم در مورد خودمراقبتی است که مثلا می‌توان از طریق کمپین‌های فصلی در این زمینه اقدام کرد؛ مانند کمپینی که ما برای مبارزه با سرطان طراحی کرده‌ایم و از 15دی تا 15بهمن اجرایی می‌شود، ولی باید آموزش خودمراقبتی به‌ویژه در سطح شبکه‌های بهداشتی‌-‌درمانی به‌صورت شخصی و در سطح محیط‌های آموزشی به‌صورت عمومی و مستمر ادامه یابد. اما به‌هرحال عده‌ای از مردم دچار آسیب‌های ناشی از عوامل خطر بیماری‌های غیرواگیر می‌شوند بنابراین نقش دوم وزارت بهداشت برای کنترل عوامل خطر مرتبط با شیوه زندگی، ارایه خدمت به مردم در سطح مراکز بهداشتی‌-درمانی است، مانند ارایه مراقبت‌های لازم برای کاهش وزن، ارایه رژیم‌های غذایی فردی، ارایه راهکارهای ترک سیگار و... . تاکنون چنین مراقبت‌هایی به‌صورت نظام‌مند در سطح شبکه بهداشتی -درمانی ما ارایه نشده است، چراکه شبکه ما عمدتا برای کنترل بیماری‌های واگیر آماده شده است، ولی به‌تازگی ما در مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر برای ارایه این خدمات برنامه‌ریزی کرده‌ایم و مرکز مدیریت شبکه نیز آن را عملیاتی خواهد کرد. ‌ آیا سیاستگذار خارج حوزه سلامت در زمینه کنترل عوامل خطر مرتبط با شیوه زندگی نقشی ندارد؟ در پاسخ به این سوال باید بگویم که نه‌تنها نقش دارد، بلکه نقشش هم بسیار مهم است. به‌عنوان مثال اگر ما مردم را به ترک سیگار توصیه کنیم ولی سیگار ارزان و در دسترس باشد، چندان در کاهش مصرف سیگار موفق نخواهیم بود. تجربه کشورهای دیگر نیز نشان داده است که اتفاقا افزایش مالیات بر خرده‌فروشی سیگار، هم قاچاق سیگار را کم می‌کند و هم قشر کم‌درآمد را بیشتر محافظت می‌کند. پس انتظار این است که سیاستگذار خارج حوزه سلامت، به نقش مهم خود در این زمینه عمل کند. نقش وزارت بهداشت به‌عنوان متولی سلامت مردم، نظارت بر سیاستگذار خارج حوزه سلامت، برای انجام وظیفه درخصوص کنترل عوامل خطر از طریق شورایعالی سلامت و امنیت غذایی است. ‌ اگر ما همه اقدامات کنترل عوامل خطر شیوه زندگی را انجام دهیم چقدر در کاهش بروز سرطان موثر است؟ به عبارتی مردم چقدر در کاهش بروز سرطان نقش دارند؟ اگر به نقش عوامل مختلف در بروز سرطان، به‌ویژه در کشورهای درحال‌توسعه نگاهی بیندازیم، می‌بینیم که دست‌کم علت 10درصد سرطان‌ها سیگار و 20درصد تغذیه نامناسب و 25درصد عوامل عفونی است. اگر به سهم عوامل مختلف در مرگ‌های قابل پیشگیری سرطان دقت کنیم، می‌بینیم که 25درصد مرگ‌های قابل‌پیشگیری سرطان ناشی از سیگار، 25درصد ناشی از عوامل عفونی و 25درصد به مجموع چهارعامل الکل، چاقی، کمی مصرف میوه و سبزیجات و کم‌تحرکی مربوط است. پس به‌طور خلاصه مردم دست‌کم در کاهش نصف تا سه‌چهارم از مرگ‌های ناشی از سرطان نقش دارند. ‌ درخصوص کنترل عوامل خطر مرتبط با محیط، کدامیک از سه ضلع مردم، سیاستگذار خارج حوزه سلامت و سیاستگذار حوزه سلامت نقش پررنگ‌تری ایفا می‌کند؟ در کنترل عوامل خطر محیطی نقش سیاستگذاران خارج حوزه سلامت بیش از سایر ذی‌نفعان است و می‌تواند از طریق ایفای نقش فعال برای تولید محصولاتی که برای سلامتی مردم زیان کمتری دارند (مثلا تولید سوخت سالم، تولید خودروی سالم، توسعه حمل‌ونقل عمومی سالم و در دسترس)، اجرایی شود. درست است که عوامل محیطی نقش کمتری در ایجاد سرطان دارند اما به‌دلیل نقش پررنگ‌تر سیاستگذاران در کنترل آنها، جلب اعتماد مردم برای مشارکت در کنترل عوامل خطر و تنظیم ارتباط مردم و دولت نقش مهمی دارند. از طرفی درست است که مردم به اندازه سیاستگذاران در کنترل این عوامل نقش ایفا نمی‌کنند، ولی با رعایت اصول خودمراقبتی، کاهش تولید مواد خطرزای محیطی مانند کاهش استفاده از خودروی شخصی و شاید مهم‌تر از همه، مطالبه‌گری برای کنترل عوامل خطر محیطی، بی‌تاثیر هم نیستند. در این حوزه نیز وزارت بهداشت باز هم نقش نظارت بر سیاستگذار خارج حوزه سلامت برای انجام وظیفه درخصوص کنترل عوامل خطر محیطی از طریق شورایعالی سلامت و امنیت غذایی را بر عهده دارد. به هر حال درست است که وزارت بهداشت متولی اصلی سلامت است، اما بدون مشارکت سه‌ضلعی که گفتم این امر هیچ‌گاه محقق نخواهد شد. ما در این زمینه بیش از همه باید به مسوولیت اجتماعی این سه تاکید کنیم تا کنترل سرطان اتفاق بیفتد. ‌ گفته می‌شود شناسایی بیماران مبتلا به سرطان در کشورمان، یکی از دغدغه‌های اصلی وزارت بهداشت است زیرا مبتلایان به سرطان، زمانی به پزشک مراجعه می‌کنند که بیماری مزمن شده و روند درمان با مشکل مواجه می‌شود. انجام «چک‌آپ» سالانه تا چه اندازه می‌تواند تضمینی برای تشخیص به‌موقع و کنترل این بیماری باشد؟ جایگاه غربالگری در تشخیص زودهنگام و پیشگیری از سرطان‌ها کجاست؟ شاید مهم‌ترین اقدام برای بهبود بقای بیماران، شناسایی بیماران علامت‌دار در مراحل اولیه است. به این اقدام تشخیص زودهنگام گفته می‌شود و با غربالگری‌ (که انجام اقداماتی برای تشخیص بیماری در افراد بی‌علامت است)، تفاوت دارد. هر وقت صحبت از این می‌شود که چرا بسیاری از بیماران ما در مراحل بالا شناسایی می‌شوند، صحبت از غربالگری می‌شود، درحالی‌که اصولا تنها برای سه‌سرطان پستان، روده بزرگ و دهانه رحم روش غربالگری وجود دارد و در عین حال، نه‌تنها هزینه اثربخشی بلکه اثربخشی اقدامات غربالگری در جمعیت با خطر متوسط برای این سرطان‌ها نیز مورد تردید است. اما مهم‌تر از غربالگری، تشخیص زودهنگام افراد با علایم مشکوک و ارجاع به‌هنگام آنها به سطوح بالاتر است. اما چرا چنین خدمتی تاکنون در کشور طراحی نشده است؟ علت این است که شبکه بهداشتی -درمانی ما متناسب با تغییر چهره بیماری‌ها از واگیر به غیرواگیر طی سه‌دهه گذشته، نه در سطح برنامه‌ریزی و نه اجرا خود را آماده نکرده است. همچنین برای ارایه این خدمات هم از نظر نیروی انسانی و هم فضای فیزیکی و تجهیزات، کمبودهایی داریم. اما ما طی چندماه اخیر با بهره‌گیری از نظر خبرگان، برنامه تشخیص زودهنگام سه‌سرطان نامبرده و نظام ارجاع آنها را آماده کرده‌ایم و امیدواریم با اجرای این برنامه‌ها، مرحله تشخیص بیماری کاهش و پیش‌آگهی سرطان بهبود یابد. برای غربالگری نیز تمهیداتی اندیشیده‌ایم که انجام این برنامه‌ها عملی شود. به‌عنوان مثال در سرطان پستان، غربالگری را به بیماران پرخطر محدود می‌کنیم، در مورد سرطان روده بزرگ، از روش ساده‌تر و عملی‌تر تست خون مخفی در مدفوع به روش ایمونولوژیک بهره می‌بریم و در مورد سرطان دهانه رحم، با افزایش فواصل تست پاپ‌اسمیر، اثربخشی برنامه‌ها را بیشتر می‌کنیم. ‌ مهم‌ترین یا شاخص‌ترین علایمی که افراد باید مد نظر قرار دهند، چیست؟ توصیه‌هایی که به‌طورکلی می‌توانیم به مردم برای مراجعه به‌موقع داشته باشیم این است که به این نشانه‌ها توجه کنند: سابقه ابتلای به سرطان در اقوام درجه یک، تغییر در خال‌های پوستی، زخم‌های بدون بهبود، توده در هر جای بدن، سرفه یا گرفتگی صدای طولانی، اختلال بلع یا سوءهاضمه طولانی، استفراغ یا سرفه خونی، اسهال و یبوست متناوب یا بروز یبوست جدید، خونریزی غیرطبیعی ادرار، مدفوع، واژن، نوک پستان و بی‌اشتهایی یا کاهش وزن بی‌دلیل. البته نکته مهم این است که بیشتر افرادی که چنین علایمی دارند، سرطان ندارند ولی باید این علایم را شناخت تا همان احتمال کم را پیدا و به‌موقع درمان کرد. ‌ در حال حاضر وضعیت پیش‌آگهی سرطان در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ چه موانع و محدودیت‌هایی برای رسیدن به شرایط پیش‌آگهی مطلوب سرطان در کشور وجود دارد؟ شواهد نشان می‌دهد که پیش‌آگهی سرطان در ایران بهبود نسبی یافته است و از مهم‌ترین دلایل آن، گسترش اقدامات تشخیصی و درمانی در شهرهای مختلف است. به‌عنوان مثال، دسترسی به متخصصان پزشکی حوزه سرطان، چه جراح و چه غیرجراح، نسبت به دو دهه گذشته وضع بهتری پیدا کرده یا در زمینه در دسترس‌بودن انواع داروهای انکولوژی، اوضاع ما خوب است. حتی در خصوص تجهیزات، تکنیک‌ها و دانش رادیوتراپی نیز پیشرفت‌های زیادی کرده‌ایم، اما در همین زمینه، بد نیست بدانیم که حدود 65درصد بیماران ما به رادیوتراپی نیاز دارند، در نتیجه ما نیازمند وجود دست‌کم 80دستگاه شتاب‌دهنده خطی و 40دستگاه براکی‌تراپی در کشور هستیم که با توجه به تعداد دستگاه‌های موجود در کشور، فاصله زیادی تا این عدد داریم. بنابراین بیماران ناگزیرند در نوبت طولانی رادیوتراپی بمانند و اثربخشی درمان‌ها و پیش‌آگهی بیماران کاهش یابد. در عین حال توزیع دستگاه‌ها نیز در کشور متناسب نیست. در مورد نیروی انسانی حتی در سطوح غیرتخصصی نیز کمبود داریم، از پرستار آموزش‌دیده شیمی‌درمانی گرفته تا پرسنل رادیوتراپی و پزشک عمومی آموزش‌دیده در زمینه مراقبت‌های تسکینی. در سطح تخصصی، بگذریم از اینکه در کشور داروساز انکولوژیست و متخصص پالیاتیو، تقریبا نداریم، حتی برای تخصص‌های جراحی و غیرجراحی سرطان نیز کمبود داریم. متخصصان جراحی آموزش‌دیده ‌اندک هستند، در نتیجه در مواردی، درمان‌های استاندارد انجام نمی‌شود و بقا به مخاطره می‌افتد یا عوارض، زیاد می‌شود. به ‌جز کمبود تجهیزات و منابع انسانی، عدم‌نظام ارجاع مناسب موارد مشکوک، عدم‌درمان سرطان براساس راهنماهای بالینی، عدم‌تصمیم‌گیری متمرکز در کلینیک‌های چندتخصصی یا مراکز جامع سرطان می‌توانند مواردی باشند که با اصلاح آنها بتوان به هدف پیش‌آگهی مطلوب سرطان در ایران دست یافت. ‌ با این حساب می‌توان گفت که مهم‌ترین اقدامات در این سطح، ارتقای کیفیت خدمت به بیماران است. با چه اقداماتی می‌توان این کیفیت را در بیمار مبتلا به سرطان تضمین کرد؟ تلاش در جهت استقرار نظام ارجاع بیماران و گسترش دسترسی عادلانه به خدمات تشخیصی و درمانی، از مهم‌ترین گام‌هاست. یعنی ما باید بیمار با علایم مشکوک را در سطح مراکز بهداشتی -درمانی اولیه شناسایی و در اولین فرصت، به سطح بالاتر ارجاع دهیم. آنگاه برای بیمار مشکوک در سطح دو خدمات، اقدامات تشخیصی قطعی انجام می‌شود و در گام بعدی به سطح سه که سطح تخصصی برای اقدامات درمانی است، ارجاع می‌شود. اگر ما به‌درستی در سطح یک و دو، افراد مشکوک را پیدا کنیم و تشخیص دهیم و مشخص باشد که بیمار باید به کدام مرکز در سطح سه‌ ارجاع شود، دیگر نیاز نیست در هر شهر کوچک و حتی بزرگ، مرکز تخصصی داشته باشیم و می‌توانیم قطب‌های تشخیص درمانی استانی ایجاد کنیم. در همین سطح سه نیز، ایده‌آل این است که خدمات را در مراکز جامع سرطان ارایه دهیم. ‌ چه برنامه‌ای برای حمایت‌های هزینه‌ای از بیماران مبتلا به سرطان در نظر دارید؟ به‌ویژه در طرح تحول سلامت چه تمهیداتی برای کاهش هزینه‌های درمان سرطان اندیشیده شده است؟ اکنون بیمه‌ها تا حد زیادی هزینه داروها را تحت پوشش قرار داده‌اند، تا جایی که هزینه داروهای بیماران مبتلا به سرطان، بیش از 80درصد تحت پوشش قرار می‌گیرد چراکه قسمت زیادی از هزینه بیماران مبتلا به سرطان مربوط به داروهای شیمی‌درمانی است. اما بسته کامل حمایتی از این بیماران که شامل خدمات رادیوتراپی و... می‌شود، فقط در بیمارستان دولتی تا 90درصد و حتی بیش از آن تحت پوشش بیمه قرار می‌گیرد که البته با حمایت وزارت بهداشت، سطح پاسخگویی و پذیرش بیماران در بیمارستان‌های دولتی باید افزایش پیدا کند. همچنین قرار است داروهای شیمی‌درمانی در مراکز تشخیصی-درمانی دولتی در اختیار بیماران قرار گیرد و بیمار در جست‌وجوی دارو نباشد. این قضیه نه‌تنها بخشی از بار روانی و مالی بیماران را کم می‌کند، بلکه مصرف دارو را نیز کاهش می‌دهد. ‌ مراقبت‌های حمایتی و تسکینی هم مقوله بسیار مهمی در مورد بیماران مبتلا به سرطان و خانواده آنهاست که متاسفانه در کشور ما به آن کمتر توجه می‌شود. در این زمینه وزارت بهداشت در بسته حمایتی‌اش چه جایگاهی در نظر گرفته است؟ حدود دو سال پیش، درخواستی از معاونت بهداشت و درمان وزارتخانه ارایه شد که بسته مراقبت‌های حمایتی‌-تسکینی را تدوین کنیم که در بخشی از مراکز تشخیصی - درمانی به صورت اجرایی درخواهد آمد که ارایه خدمات، ابتدا در بیمارستان و بعد از آن در منزل صورت می‌گیرد. این خدمات قرار است با هدف کاهش عوارض جسمی، روانی و اجتماعی بیماران مبتلا به سرطان صورت بگیرد که مراحل عملیاتی‌شدن آن در حال آماده‌شدن است. مراقبت‌های حمایتی و تسکینی برای افزایش کیفیت و کمیت زندگی ارایه می‌شود. این مراقبت‌ها اتفاقا منحصر به مراحل پایانی زندگی نیستند بلکه از زمان تشخیص بیماری و برای بهبود عوارض جسمی‌روانی بیماری ارایه می‌شود. ‌ چه توصیه‌ای برای دست‌اندرکاران و تهیه‌کنندگان برنامه‌های صداوسیما دارید تا بتوانند برنامه‌های آموزشی مناسبی تهیه کنند؟ سازمان صداوسیما، نقش مهمی در فرهنگ‌سازی سلامت در چندین بعد دارد: یکی از این نقش‌ها، آموزش مردم به منظور خودمراقبتی است. خودمراقبتی نباید در حد مراقبت‌های جسمی فروکاسته شود بلکه این رسانه باید نقش مهمی در آموزش مردم برای حفظ سلامت روانی، معنوی و اجتماعی از راه حفظ حقوق یکدیگر ایفا کند. همچنین این رسانه می‌تواند چشم بینای مردم باشد؛ به این معنا که باید رصدگر سازمان‌ها و نهادهای دولتی و غیردولتی باشد تا به وظیفه خود در خصوص حفظ سلامتی مردم عمل کنند و از تهدید سلامتی مردم به هر قصد و نیتی بپرهیزند. صداوسیما در همین بعد، می‌تواند فرهنگ مطالبه‌گری سلامت را در مردم، نهادینه و راه ایفای این نقش به‌صورت منطقی و از مجاری قانونی (و نه به‌صورت احساسی) را نیز آموزش دهد. در عین حال تعادلی منطقی بین تاکید بر تشخیص و درمان مناسب از یک طرف و پیشگیری و تشخیص زودهنگام و مراقبت‌های حمایتی و تسکینی از طرف دیگر برقرار شود. همچنین صداوسیما می‌تواند در اصلاح باورهای نادرست مردم، از جمله غیرقابل پیشگیری‌بودن سرطان، غیرقابل درمان‌بودن سرطان، اینکه درد، جزیی از سرطان است و... نقش موثری ایفا کند. در نهایت اینکه ورای برنامه‌های سلامت‌محور، در همه برنامه‌ها، دیدگاه‌ها باید مبتنی‌بر سلامت و شیوه زندگی سالم در همه ابعاد آن باشد. ‌ در پایان اگر نکته‌ای هست، بفرمایید. در سال‌های نه‌چندان‌دور ما «سازمان ملی مبارزه با سرطان» داشتیم که زیرنظر وزارت بهداشت اداره می‌شد، اما بنا به مقتضیات زمان، آن را به یک اداره کوچک در زیرمجموعه وزارت بهداشت تبدیل کردیم. فرآیند سیاستگذاری، نظارت و اجرای برنامه ملی کنترل سرطان در همه ابعاد آن، کاری بسیار سخت و پیچیده است و در گنجایش چنین اداره‌ای نیست و ما نیازمند عزم سیاستگذار سلامت برای ایجاد دست‌کم یک «انستیتو ملی سرطان» با اهداف گفته‌شده هستیم و امیدواریم با چنین عزمی که در وزارت بهداشت پیدا شده، که شاید دیگر آرزوی دوری نباشد، در 15بهمن امسال و همزمان با روز جهانی سرطان شاهد گشایش چنین انستیتویی باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.