«۱۶آذر» تاوان تحقیر قدرت
روزی که «دسته جانبازان شاه» به دانشگاه حمله کردند
مهسا جزینی
آنها سرباز و ارتشی عادی نبودند؛ «دسته جانبازان شاه» بودند. زیرنظر خود شاه. شاید ردپای این دسته را بعدا بتوان در«گارد جاویدان» دنبال کرد؛ همانهایی که به گفته «حسین فردوست» به درخواست شاه از بین روستاییان و عشایر با قد180 انتخاب شدند. «دسته جانبازان شاه» در تاریخ معاصر اما نهچندان نامآشناست و نهچندان قابل ردیابی. در یک مورد اما حداقل تاریخساز شدند: 16آذر32. چهارماه بعد از کودتا. شکستهشدن حریم دانشگاه برای نخستینبار در تاریخ آموزشعالی ایران، دلیل محکم و خاصی نمیخواست. بهانه نیاز داشت. 16آذر تاوان تحقیر قدرت بود؛ تاوان لحظهای که چند دانشجو، سربازان چکمهپوش را مسخره کردند. 19آذر گزارشی از سوی هیات مامور بررسی ماجرا به دکتر سیاسی، رییس وقت دانشگاه تهران ارایه شد. طنز تلخی بود. حریم دانشگاه مخدوش شده بود، سه دانشجو کشته و تعداد زیادی مجروح شدند، بر سر هیچ. در این گزارش آمده بود: «ساعت نهونیم روز ١۶آذرماه عدهای از دانشجویان دانشکده فنی در کریدور دانشکده ایستاده و مشغول گفتوشنود بودند. در این ضمن دونفر از دانشجویان از پشت پنجره دونفر از ماموران انتظامی را که در بیرون دانشکده فنی مشغول گشت بودند،
تمسخر نمودند. ماموران از این جریان عصبانی شده و بهوسیله سرگروهبان خود درصدد تعقیب دانشجویان برآمده و دانشجویان نیز از موقعیت تشکیل کلاسها استفاده کرده و به کلاس میروند. ماموران هم بهدنبال آنان وارد کلاس شده و خواستار تحویل آنان میشوند. در این موقع وضع کلاس و دانشکده متشنج شده از طرف اولیای دانشگاه زنگ زده میشود و ماموران دونفر دانشجوی موردنظر را دستگیر و مضروب مینمایند. در این هنگام که دانشجویان در کریدور طبقه اول دانشکده اجتماع نموده بودند. یکبار دانشجویان شعار میدهند، چون ماموران درصدد متفرقکردن دانشجویان برمیآیند، دانشجویان به طرف دیگر کریدور فرار میکنند. از آن سمت چند سرباز مسلح به مسلسل دستی با دانشجویان برخورد میکنند و سربازان که دچار وحشت شده بودند شروع به تیراندازی مینمایند که در نتیجه آن سهنفر مقتول و عدهای مجروح میشوند.» این روایت به روایت دکتر چمران هم شبیه است که میگوید: «گروهبان فرمانده لوله را به سینه پیشخدمت کلاس گذاشته گفت: «کی به ما خندید؟ زود بگو وگرنه تو را میکشم.» او مدعی بود که عدهای از دانشجویان به آنها خندیدهاند و به همین علت میخواست انتقام بگیرد. پیشخدمت به
خدا و پیغمبر قسم میخورد که روحم خبر ندارد. میگفت: «من بیرون بودم آخر چطور بفهمم چهکسی به شما خندید؟» ولی بهانه گروهبان به بهانه گرگ خونخواری شبیه بود که از میش مظلومی که در پایین نهر آب میخورد ایراد میگرفت که چرا آب را گلآلود کرده است. سخنان پیشخدمت بیچاره نیز کوچکترین اثری نداشت... در آخرین لحظه پیشخدمت بیچاره از روی لاعلاجی دست خود را به یک طرف کلاس تکان داد. سربازان همچون گرگان گرسنه به شاگردان آن طرف کلاس نزدیک شدند و پس از لحظهای مکث و جستوجو یقه دانشجویان را از پشت میز سه ردیف دورتر گرفته از روی میزها کشانکشان به وسط کلاس کشیدند و با قنداق مسلسل و لگد از کلاس بیرون انداختند و سربازان خارج که چون گرگان گرسنه دیگری به انتظار ایستاده بودند، به جان طعمه افتادند.» روایت «چمران» بسیار متفاوت از روایت رسمی وقت اما بسیار شبیه به گزارشی است که همان زمان به دکتر سیاسی ارایه شده است. در این سالها هیچ روایت میانهای از درون دانشگاه، از هیچ شاهد دیگری ارایه نشده است. تا حدی که هم روایت رسمی وقت را توجیه کند و هم به روایت چمران نزدیک باشد. روایت رسمی میگوید که خرابکاران قصد برهمزدن نظم دانشگاه را
داشتند. میگوید که دانشجویان قصد حمله به سربازان و خلعسلاح آنها را داشتهاند، برای همین آنها درصدد دفاع از خود و در نتیجه حمله به دانشجویان برمیآیند. اما روایت چمران میگوید دانشجویان سر کلاسهای درس خود نشسته بودند که نظامیان وارد دانشگاه شدند. مصطفی چمران دانشجوی دانشکده فنی، در گزارش خود از آن روز که 9سال بعدتر به نگارش درمیآورد، مینویسد: «آن روز ساکتترین روزها بود و چون شواهد و آثار احتمال وقوع حادثهای را نشان میداد، دانشجویان بیاندازه آرام و هوشیار بودند که بههیچوجه بهانهای به دست کودتاچیان حادثهساز ندهند. پس چرا و چگونه دانشگاه گلولهباران شد؟ و چطور سهنفر از بهترین دوستان ما، بزرگنیا، قندچی و رضوی به شهادت رسیدند؟» حکایت روایت بیرونی ماجرا اما میگوید که از پیش اعلام شده بود، دانشگاه و بازار قرار است در این روز دست به اعتصاب بزنند. روزنامه اطلاعات عصر روز ۱۶ آذر ۱۳۳۲ گزارشی درباره «تظاهرات چندتن از دانشجویان» منتشر و پس از آن اعلامیه فرمانداری نظامی را منعکس کرد که به «تحریکات عناصر اخلالگر و افراطی» اشاره کرده بود. در گزارش این روزنامه آمده بود:«... حوالی دانشکده فنی از طرف چندتن
از دانشجویان منتسب به احزاب چپ تظاهراتی انجام شد و چون تظاهرکنندگان با اخطارهای ماموران انتظامی متفرق نشدند و در برابر مامورین مقاومت میکردند بر اثر تیراندازی مامورین سهنفر مجروح شدند و هفدهنفر هم دستگیر گردیدند. گلوله به سینه و ران مجروحشدگان اصابت کرده و جمعا ۳۰نفر در دانشگاه دستگیر شدهاند. یک مقام مسوول فرمانداری نظامی تهران اظهار داشت: عدهای از عناصر اخلالگر که منتسب به حزب منحله توده بودند به دانشگاه رفته و عدهای از دانشجویان را مجبور به تظاهرات نمودند و در حال دستهجمعی به مامورین فرمانداری نظامی محافظ دانشگاه که مسلط بر اوضاع بودند حمله کرده، قصد ربودن اسلحه آنها را داشتند و مامورین نیز اقدام به تیراندازی نمودند.» روایت «چمران» اما اتفاقا سعی دارد نشان دهد دانشجویان هوشمندانه درصدد بودهاند هرگونه بهانه را از نظامیان بگیرند و سعی در حفظ آرامش و مخدوشنشدن حریم دانشگاه داشتهاند. آنها به هر علتی نمیخواستند منازعه به دانشگاه کشیده شود. به روایت چمران، باید گفت که حادثه 16آذر32 و مرگ سهدانشجو، فاجعهای بر سر هیچ بود. درحالی که در اتفاقات مشابه سالهای بعد و بعدتر که دانشگاه هربار به علتی
مورد تعرض قرار گرفت، پیشتر تحرک و اعتراضی میان دانشجویان دیده شده بود. نقش این اعتراضات، هرچند آرام و مسالمتآمیز اما همواره بهانهای بود برای تعرض به حریم دانشگاه و دانشجو؛ اتفاقی که در آن روز خاص و در روایت چمران اصلا دیده نمیشود. روایت دیگری هم این گفته چمران را تایید میکند. اینکه اتفاقا آن روز اصلا تظاهراتی در کار نبود بلکه علت درگیری این بود که بهانه کرده بودند که دانشجویان برای سربازانی که آنجا مستقر بودند، شکلک درآوردهاند. سربازان وارد کلاس درس مهندس «شمسی» استاد نقشهبرداری در دانشکده فنی شده و خواسته بودند چندنفر را دستگیر کنند. سر این قضیه مهندس شمسی عصبانی میشود و کلاس را تعطیل میکند و پیش مهندس خلیلی، رییس دانشکده میرود که خودش از طرفداران دکتر مصدق بود. او هم عصبانی میشود؛ خود ایشان یا معاونش دکتر عابدی، زنگ دانشکده را میزند. دانشجویان میریزند در کریدور دانشکده فنی. در همین حین سربازها وارد صحن دانشکده میشوند. دانشجویان شعارهایی از جمله «مرگ بر شاه» سر میدهند. بعد تیراندازی آغاز میشود. 16آذر 32 را همواره گره میزنند با سفر نیکسون به تهران. میگویند دانشجویان، معترض این سفر
بودهاند. در روزنامههای آن زمان، قبل و بعد از حادثه اما هیچ خبری مبنی بر اینکه قرار بوده اعتراضی به بهانه این سفر در دانشگاه صورت گیرد دیده نمیشود. «چمران» اما در روایتش بر مخالفت دانشجویان با این سفر تاکید دارد: «دانشجویان مبارز دانشگاه نیز تصمیم گرفتند که هنگام ورود نیکسون، ضمن دمونستراسیون عظیمی، نفرت و انزجار خود را به دستگاه کودتا و طرفداری خود را از دکتر مصدق نشان دهند. تظاهرات علیه افتتاح مجدد سفارت[انگلستان] و اظهار تنفر به دادگاه «حکیمفرموده» همهجا به چشم میخورد و وقوع تظاهرات هنگام ورود نیکسون حتمی مینمود.» سفر نیکسون اما بهانه بود. گرچه برخی مانند محمد ترکمان و سیدجواد طباطبایی بهطور کلی معتقدند که قضیه هیچ ربطی به سفر نیکسون نداشت و دانشجویان اصلا از این سفر مطلع نبودند. چهار ماه بعد از کودتا، محاکمات مصدق آغاز شده بود و روزنامهها تقریبا هر روز در یکی، دو صفحه شرح رویدادهای دادگاه را منتشر میکردند. دفاعیات مصدق داغها را تازه کرده بود. در همین روزها خبر از بازگشایی سفارت انگلستان و عادیسازی روابط و بستن قراردادهای جدید نفتی هم میرسد. این هم داغ تازهای است بر تلاشهای
ناکاممانده یک ملت. خبر آمدن نیکسون به ایران هم در همین حولوحوش است که منتشر میشود. اگرچه مثلا محمد ترکمان، تاریخنگار، معتقد است که اصلا این قضیه ربطی به سفر نیکسون نداشت: «محور اعتراضات دانشجویان در روزهای قبل طبق اسناد و مدارک، اعتراض به دادگاه دکتر مصدق و اعتراض به تجدید رابطه با انگلستان بود و هیچ سند و مدرکی برای اینکه در آن زمان به سفر نیکسون اعتراض وسیعی صورت گرفته باشد، در دست نیست. طبق اسناد و مدارک، این واقعه اصولا به سفر نیکسون مربوط نمیشود، این تفسیر از واقعه ۱۶آذر بعدها در ایران تقویت شد و از ابتدا تودهایها بودند که این تاویل را مطرح کردند. متاسفانه گروهی نیز بر آن جعل تاریخی افزودند تا امروز که به این غایت رسیده است و بسیاری از سخنرانها و نویسندگان بدون اطلاع، به تکرار آن جعل تاریخی میپردازند.» به نظر میرسد حکومت میخواسته پیشدستی کند و زهرچشمی بگیرد، تا آخرین سنگرهای دفاع بعد از کودتا را در هم بکوبد. برای همین از پیش، خود را برای برخورد با هرگونه اعتراض احتمالی آماده نشان داد. شاید حتی پیشبینی فاجعه را هم کرده بود. اینکه آیا سربازان تا کجا دستور مقابله داشتند؛ آیا آن رخداد تا
آن حد، فاجعه پیشبینی شده و دستور دادهشده از بالا بود یا تصمیمی که در لحظه از سوی فرمانده سربازان حملهکننده به دانشگاه گرفته شد؟ اینها همگی پاسخهای بیجواب تاریخ است. چمران مینویسد که روز 15آذر یکی از دربانان دانشگاه شنیده بود که تلفنی به یکی از افسران گارد دانشگاه دستور میرسد که باید دانشجویی را شقه کرد و جلوی در بزرگ دانشگاه آویخت که عبرت همه شود و هنگام ورود نیکسون صداها خفه شود و جنبدهای نجنبد. او اضافه میکند که همان روز16 آذر هم مهندس خلیلی رییس دانشکده فنی به رییس دانشگاه (دکتر سیاسی)، رییس گارد دانشگاه و بالاخره مقامات «عالیه» متوسل شد. آنها نیز به علت اینکه این سربازان از دسته «جانباز» هستند و برای ماموریتی بخصوص از طرف «از ما بهتران» آمدهاند، قادر به هیچ اقدام مثبتی نشدند. بنا بر روایت چمران، مهندس «خلیلی»، رییس دانشکده فنی بهمنظور پیشگیری از هرگونه درگیری و خونریزی احتمالی، دستور داد زنگ کلاسها پیشازموعد زده شود. وی به همراه دکتر«عابدی»، معاونش، چند نفر از خدمتگزاران دانشکده را مامور کرد به کلاسهای درس رفته و از طرف آنان به دانشجویان اطلاع دهند که هرچهزودتر، با آرامش و بدون
شعاردادن از دانشکده خارج شوند و متعاقب آن، بیسروصدا محیط دانشگاه را ترک کنند. هنگامی که دانشجویان در حال خروج از دانشکده بودند به یکباره با یورش سربازان مسلح و حمله آنان با سرنیزه مواجه شدند که بر اثر آن، عدهای از دانشجویان مجروح شدند. اقدام سبعانه نیروی نظامی، واکنش برخی از دانشجویان خشمگین را برانگیخت. دانشجویان به هنگام دفاع از خود و عقبنشینی در برابر حمله سربازان مسلح به شعاردادن روی آوردند. افراد «جانباز» که به فرمان تیمسار تیمور بختیار، فرمانده لشکر به دانشگاه آمده بودند به دانشجویان بیدفاع در دانشکده فنی تیراندازی کردند که در نتیجه، پیکر سه دانشجوی دانشکده فنی به نامهای «مهدی شریعترضوی»، «مصطفی بزرگنیا» و «احمد قندچی»، در سرسرای دانشکده فنی به خون آغشته شد و تعداد زیادی از دانشجویان زخمی شدند. کدام اخلالگر؟ اخبار میگفت نیروهای لشکر۲ رزمی، شماری از سربازان دسته «جانباز» لشکر زرهی به همراه عدهای سرباز معمولی به دانشکده فنی یورش بردند و دستاویز آنان برای ورود به دانشکده، شناسایی عدهای از دانشجویان ِبهنظر آنان شورشی و اخلالگر بود که در خلال روزهای گذشته به نظامیان
بیاحترامی کرده بودند. سرلشکر دادستان، فرماندار نظامی تهران، در اعلامیهای که روزنامه اطلاعات منتشر کرد، آورده بود: «چند روزی است که مجددا تحریکاتی بهوسیله عناصر اخلالگر و افراطی و نیز اشخاصی که محیط آرام را برای اجرای مقاصد شوم و خائنانه خود مساعد نمیدانند، شروع شده و بهخصوص با اغفال دانشجویان و دانشآموزان بیگناه دست به تظاهرات و اعمال خلاف قانون و مقررات میزنند. همانطوری که طی اعلامیههای متعدد فرمانداری نظامی به اطلاع عموم اهالی رسانیده است، سوابق فعالیتهای خائنانه و ننگین این قبیل مردمان خائن و بیوطن برای مامورین انتظامی روشن و فرمانداری نظامی به همه جزییات اعمال و رفتار آنها وقوف کامل دارد، چون فرمانداری نظامی نمیتواند شاهد و ناظر لجامگسیختگی این عده اشخاص آشوبگر و بیوطن باشد، لذا موکدا به مامورین انتظامی دستور داده شده است که با مسببین اخلال و بینظمی طبق قانون رفتار کرده و هر کسی که کوچکترین عملی برخلاف مقررات فرمانداری نظامی نمود، فورا دستگیر و جهت کیفر قانونی به دادسرای نظامی اعزام و در صورت لزوم به یکی از نقاط بدآبوهوای جنوب تبعید گردد.» همهچیز پایان یافته بود. اگرچه فرماندار
نظامی تهران یک روز بعد مجبور شد کمی کوتاه بیاید و بگوید که ممکن است ماموران انتظامی غفلت کرده باشند. جالب این بود که در این اطلاعیهها هیچ اشارهای به نام دسته جانبازان نمیشد: «دیروز حادثه تاثرآوری در دانشگاه روی داد که در این حادثه، سه جوان دانشجو در اثر تیراندازی هدف گلوله قرار گرفتند و درگذشتند. ممکن است غفلت و اشتباهی از ناحیه ماموران انتظامی یا اولیای دانشگاه، هنگام جلوگیری از اغتشاش و بینظمی روی داده باشد و شاید امکانپذیر بود که بدون قتل و خونریزی، غائله دانشگاه را با حسنتدبیر خاموش ساخت، اما این را نیز باید در نظر گرفت که در چنین مواردی خونسردی از دست همه بهدر میرود... دانشجویان عزیز باید سعی کنند داخل دانشگاه را از سیاستبازی و دستهبندی دور نگاه دارند.» 18آذرماه هم سرلشکر مزین به نمایندگی از سوی محمدرضا پهلوی، در دانشکده فنی حضور یافت و مراتب تاسف خود را به مهندس «خلیلی»، رییس دانشکده فنی ابراز کرد. همه اینها درحالی بود که اخبار بعدی هیچ سرنخی از شناسایی فرد یا افراد مدعی اخلالگری نمیداد. با مرگ سه دانشجو گویا حاکمیت هم به هدف خود رسیده بود؛ عقبنشینی ملت. جانبازان ترفیع
گرفتند محمد ترکمان معتقد است آن روز هیچ اتفاق ویژهای نیفتاده بود که این اقدام نظامی را توجیه کند. به اعتقاد او آن مدل درگیریها هم آن روزها طبیعی بود. بهگفته او، پلیس «جانباز» زیر نظر مستقیم دربار و شاه اداره میشد. حضور آنها بدون اطلاع مسوولان دولتی و هماهنگی آنها بوده و فرماندهی نظامی هم بعدا اعلام کردند که در جریان نبودند. اینها خیلی مهم نیست. مهم این است که 9 روز بعد «جانبازان» ترفیع گرفتند. در نامهای به شماره 2122 مورخ 25/9/1332 که از سوی سرهنگ «علیمحمد روحانی»، رییس ستاد لشکر دو زرهی مرکز تهیه شده بود، بهگونهای «خیلی فوری» از «ستاد رکن دو»، تقاضای تشویق «افسران و درجهداران و سربازان دسته جانباز در ماموریت دانشگاه تهران در روز دوشنبه 16ماه جاری» درخواست شده بود. 16 نفر از آنها افزون بر ترفیع درجه پاداشهای نقدی از 25 تا 35تومان دریافت کردند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.