|

نگاهی کوتاه به نقش نانوتکنولوژی در صنایع غذایی

شام امشب، میهمان فناوری «نانو»

کیانوش خسروی دارانی . عضو هیات‌علمی انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور

1- نقش‌آفرینی نانو در علم غذا در چهار زمینه اصلی فرآیند، فناوری، بسته‌بندی و سلامت غذا خلاصه می‌شود. از فناوری نانو می‌توان در فرآیند تولید مواد غذایی مانند تولید سامانه‌های جداسازی غشایی جدید (نانوکپسول‌‌ها‌‌یی که با میکروویو گسیخته شده و مواد رنگ و طعم‌دهنده را در محیط آزاد می‌کنند)، تصفیه آب، نانوفیلتراسیون، استفاده از کریستال برای هیدروژناسیون یا استریفیکاسیون استفاده کرد. ریزپوشانی مواد در صنایع غذایی با حامل‌های نانوامولسیون، نانوکوبوزوم، نانولایه‌ها، نانوفیبرها، نانولوله‌ها و نانولیپوزوم‌ها صورت می‌گیرد. این حامل‌ها می‌توانند رهاسازی کنترل‌شده عوامل مختلف زیست‌فعال از جمله ترکیبات غذایی و عملگر را در مکان، زمان و سرعت صحیح ایجاد کرده و در نتیجه اثر و کارایی مواد ریزپوشانی‌شده را افزایش دهند. افزودنی‌های واکنش‌گر، حساس یا فرار (مانند ویتامین‌ها، آنزیم‌ها، ضداکسیدان‌ها، عوامل لاغری و...) را می‌توان با استفاده از نانولیپوزوم‌ها به ترکیبات پایدار تبدیل کرد. بسته‌بندی با نفوذپذیری کم و مقاومت بالا برای افزایش ماندگاری غذا لازم است. می‌توان از پوشش‌های خوراکی با قطر چندنانومتر برای بسته‌بندی و حفاظت گوشت، پنیر، میوه، سبزیجات، فرآورده‌های قنادی، مواد نانوایی و غذاهای آماده استفاده کرد تا مانع عبور رطوبت و اکسیژن ‌شود. این پوشش‌ها حتی بعد از بازشدن به ماندگاری محصول کمک کرده و حامل رنگ، طعم‌دهنده، آنتی‌اکسیدان، آنزیم و عوامل ضدقهوه‌ای‌شدن هستند. در زمینه سلامت و کیفیت غذا هم باید گفت کاربردهای نانوفناوری به حصول پیشرفت در ایمنی غذا منجر شده که برخی از آنها عبارتند از افزایش امنیت تولید، فرآیند و جابه‌جایی دریایی، قابلیت ردیابی و کنترل از راه دور محصولات غذایی. 2- به‌طور کلی، به غذایی «نانوغذا» می‌گویند که فن یا ابزار نانویی در حین کاشت، تولید، فرآیند یا بسته‌بندی آن غذا استفاده شده باشد. در واقع یک نانوغذا رنگ و طعم بهبودیافته، انبارداری و نگهداری بهتر، امکان راحت‌تر تشخیص عامل بیماری‌زا، خواص ضدمیکروبی و بسته‌بندی هوشمند دارد. 3- ایران رتبه‌هفتم از لحاظ تولید علم دنیا در حوزه نانو را به خود اختصاص داده و چندسالی است که دانشمندان و پژوهشگران ایران در حوزه فناوری‌های نوین گام‌های موثری برداشته‌اند و پیشرفت‌های درخور توجهی نصیب کشور ما شده است. ایران در سال2005میلادی مقام 35 تولید علم در حوزه فناوری نانو را به خود اختصاص داده بود. این رتبه در فاصله سال‌های 2006 تا 2010 به ترتیب به 31، 23، 20، 16 و 10 ارتقا پیدا کرده است. در سال‌های 2011 و 2012میلادی رتبه ایران با یک‌پله صعود به رتبه‌نهم ارتقا یافت و در سال 2013میلادی نیز با دوپله صعود دیگر، ایران در جایگاه‌هفتم تولید علم فناوری نانو قرار گرفت. ایران در سال‌جاری در بین کشورهای اسلامی در حوزه فناوری نانو مقام نخست و نیز در بین کشورهای خاورمیانه مقام‌اول را به خود اختصاص داده است. به زبان دیگر، ایران از سال2007 به این‌سو، در بین کشورهای اسلامی و منطقه خاورمیانه جایگاه نخست تولید علم در حوزه فناوری نانو را در دست دارد. 4- رتبه‌اول تولید علم در حوزه فناوری نانو در سال2011 تا 2013 در دست جمهوری خلق چین بود. ایالات‌متحده و کره‌جنوبی در همین بازه زمانی به ترتیب رتبه‌دوم و سوم را در اختیار داشتند. هندوستان در حالی‌که در سال2011میلادی موفق به کسب رتبه‌ششم جهان از نظر تولید علم در فناوری نانو شده بود، در سال‌های2012 و 2013 مقام‌چهارم جهان را به خود اختصاص داد. آلمان و ژاپن نیز به ترتیب مقام‌پنجم و ششم تولید علم در فناوری نانو را کسب کرده‌اند. کشورهای فرانسه، انگلستان، تایوان، ایتالیا، اسپانیا، استرالیا، کانادا و سنگاپور که به ترتیب رتبه‌های‌هشتم تا پانزدهم تولید علم فناوری نانو را در اختیار دارند، همه بعد از جمهوری اسلامی ایران قرار دارند که موفق به کسب رتبه‌هفتم جهان شده است. فدراسیون روسیه، برزیل، هلند، ترکیه و سوییس نیز به ترتیب با کسب رتبه‌های شانزدهم تا بیستم، سهم مهمی را در تولید علم در حوزه فناوری نانو به خود اختصاص داده‌اند. گفتنی است در حالی‌که ترکیه، 12مرتبه عقب‌تر از جمهوری اسلامی ایران است، این کشور نیز موقعیت‌هایی را در دو، سه‌سال اخیر به دست آورده که امکان رقابت با ایران را پیدا کرده است. 5- در حال‌ حاضر مقررات خاصی برای کاربرد یا بهره‌برداری از نانوفناوری در غذا در ‌ایالات‌متحده‌آمریکا وجود ندارد و با وجود تاکید بر لزوم مقررات خاص در اتحادیه اروپا، هنوز‌ این قوانین مدون نشده است. سازمان غذا و داروی ‌ایالات‌متحده (FDA) با بیان شعار «محصول، نه فناوری» اذعان می‌کند بسیاری از فرآورده‌های نانوفناوری در چندین‌مرکز «FDA» در حال داوری هستند و به‌زودی اداره فرآورده‌های ترکیبی، قوانینی درباره آنها تنظیم می‌کند و بدون توجه به اندازه ذره و فناوری به کاررفته، مواد با تست‌‌های استاندارد و ‌ایمنی ارزیابی خواهند شد. برخلاف نظر «FDA» انستیتو علم و فناوری غذا (IFST) در انگلستان، بر اندازه ذرات توجه ویژه دارد و توصیه می‌کند نانوذرات بالقوه مواد مضر و جدید هستند و تا زمانی که ‌ایمنی آنها ارزیابی نشده و خلاف ‌این نظریه ثابت نشود، لازم است از مصرف آنها پرهیز شود. این کمیته اروپایی برنامه دارد تا مطالعه موردبه‌مورد را برای ارزیابی خطر به کار ببرد. به نظر «IFST» درج زیرنویس «n» در برچسب‌ها و بسته‌بندی‌های نانوغذا اهمیت دارد. 6- در حال حاضر چندطرح خاتمه‌یافته در زمینه نقش نانوفناوری در غنی‌سازی مواد غذایی و اثر ضدمیکروبی نانوذرات انجام شده و چند طرح نیز در زمینه افزایش ایمنی مواد غذایی و کاهش مصرف نگه‌دارنده در موادغذایی در دست انجام است. واضح است که انستیتو تحقیقات تغذیه‌ای و صنایع غذایی کشور به عنوان پرچمدار اصلی تحقیقات غذا و تغذیه ایران لازم است در این حیطه جدید فناوری پیشرو بوده و با معرفی این حوزه از علم و توسعه فعالیت‌های پژوهشی، تقویت بستر تبادل افکار، هم‌افزایی فعالیت‌ها و دستاوردها و از همه مهم‌تر امکان تجاری‌سازی محصولات و دستاوردهای تحقیقاتی در حوزه نانوغذا پیشرو باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.