|

بررسی نکات مبهم در روند طراحی و ساخت هواپیمای ایرانی

ابرهای تیره در آسمان فناوری هوایی

علیرضا مبشری . کارشناس‌ارشد مدیریت اجرایی - استراتژیک دارای گواهینامه خلبانی بازرگانی

صنعت ساخت هواپیما را می‌توان یکی از نمادهای پیشرفت در دنیای امروز دانست. ورود به این صنعت نیازمند تصمیم‌گیری‌های کلان و بررسی همه جزییات است و قطعا قضاوت درباره همه‌جوانب فنی و لجستیکی آن در یک یادداشت نمی‌گنجد. آنچه را که در اینجا به اجمالی بررسی می‌کنیم، شرایط کلی محیط کسب‌وکار (شامل بازار هدف و زنجیره تامین) است. در ساخت یک هواپیمای تجاری، علاوه بر دارابودن دانش طراحی، مهارت‌های تولید و توانایی‌های فنی، باید به آینده پس از تولید نیز توجه داشت: چه محصولی با چه هزینه‌ای، برای رفع کدام نیاز، در کدام بازار؟ محصول نهایی این پروژه، یک کالای «های‌تِک» به نام هواپیماست که از میلیون‌هاقطعه، کیلومترهاسیم و کابل و ده‌هاسامانه مجزا و وابسته تشکیل شده است. ساخت چنین کالایی علاوه بر دانش، نیازمند داشتن یک «زنجیره تامین یکپارچه» نیز خواهد بود چراکه فرضا حتی اگر فناوری و توان ساخت تمامی قطعات و سامانه‌های هواپیما در یک کشور موجود باشد، هزینه و زمان ساخت هریک نیز مطرح خواهد بود. ذکر این مثال ضروری است که شرکت هواپیماسازی ایرباس علاوه‌بر داشتن پنج‌مرکز ساخت تخصصی در پنج‌نقطه دنیا (که آنها را مراکز تعالی یا Center of Excellences می‌نامد)، باز هم برای تامین بخش بزرگی از قطعات خود، به «تامین‌کنندگان خارجی» وابسته است. مدیریت زنجیره تامین به عنوان یک اصل پذیرفته‌شده در مدیریت برای کاهش ریسک (به‌ویژه هزینه)، کاهش زمان تولید و افزایش کارایی در بلندمدت، علاوه‌بر نیاز به هماهنگی بازیگران زنجیره، به تبادل اطلاعات، اطمینان و انگیزه وابستگی متقابل طرفین بستگی دارد. حال سوال اساسی اینجاست، زنجیره تامین ساخت هواپیمای 150نفره چگونه تعریف شده است؟ تا این لحظه هیچ اطلاعاتی از تامین‌کنندگان قطعات این هواپیما ارایه نشده و مشخص نیست قطعات اصلی مانند موتورها، اویونیک یا سطوح کنترلی، چگونه تامین خواهند شد؟ همین موضوع که تقریبا هیچ‌کس جز مدیران سازمان صنایع هوایی در جریان اعضای این زنجیره تامین نیستند و توجه به اینکه هیچ‌شرکتی تاکنون حضور در این پروژه را تایید نکرده است، می‌تواند نقطه مبهمی در بررسی درستی تصمیمات گرفته‌شده در این پروژه باشد. باید توجه داشت که زنجیره تامین نه‌تنها در ساخت، بلکه در نگهداری و ارایه خدمات به مشتریان نیز نقش دارد و مشتریان بالقوه یک هواپیما، به انتخاب گزینه‌هایی تمایل دارند که با آنها همکاری مشترک داشته یا همسانی بیشتری با ناوگان فعلی و تامین‌کنندگان قبلی داشته باشند. تجربه ناموفق توپولف در بازاریابی مدل «TU-204» با موتورهای Soloviev PS90 و اویونیک روسی، باوجود داشتن توانایی‌های رقابتی فنی (و حتی در برخی موارد برتری نسبی) در مقایسه با بویینگ B757 و ایرباس A321، یکی از مثال‌های خوب در این زمینه است؛ امری که سرانجام دفتر طراحی توپولف را مجبور به ارایه مدل‌های جدید با موتورهای رولزرویس RB-211 و اویونیک غیرروسی کرد. از سوی دیگر، هرکالای تجاری برای یک بازار هدف و تقاضای بالقوه ساخته می‌شود. براساس پیش‌بینی‌ها، تا سال2033 جهان به بیش از 31هزارفروند هواپیما نیاز خواهد داشت که بیش از 22هزارفروند آن را هواپیماهای باریک‌پیکر یا تک‌راهرو تشکیل می‌دهد. (به نقل از ایرباس.) تحقیقات مشابه دیگری نیز نشان می‌دهد تقاضای هواپیماهای کمتر از 150نفره تا سال2033 به بیش از 16هزارفروند خواهد رسید. (به نقل از بمباردیه ائرواسپیس.) بیشترین رشد بازار در آسیا خواهد بود و در این بین نیز با افزایش تعداد مسافران در مسیرها، بازار هواپیماهای کمتر از 50نفر با کاهش تقاضا روبه‌رو خواهند شد. موارد فوق‌الذکر، در نگاه اول نشان از انتخاب صحیح بازار هدف هواپیمای 150نفره ملی دارند، اما باید از منظری دیگر نیز به این بازار نگاه کرد. سطح رقابت در این بخش از بازار به‌شدت افزایش یافته و علاوه‌بر رهبران قدیمی بازار یعنی بویینگ و ایرباس، سه‌شرکت قدرتمند و پرسابقه در طراحی هواپیماهای منطقه‌ای و جت‌های خصوصی یعنی بمباردیه (کانادا)، امبرائر (برزیل) و سوخوی (روسیه) نیز وارد رقابت شده‌اند. همچنین بازیگران کم‌تجربه‌تر در عرصه بین‌المللی مانند گروه میتسوبیشی (ژاپن) با مدلی MRJ و هواپیماسازی COMAC (چین) با مدل C919 نیز تا سال2016 در این بخش از بازار محصولاتی عرضه خواهند کرد. نکته جالب اینکه در میان بازیگران جدید بازار تنها COMAC تا به حال تجربه ساخت هواپیمای تجاری را نداشته و دیگران در ساخت جت‌های تجاری کوچک (Corporate jets) و هواپیماهای منطقه‌ای (Regional aircrafts) تجربه طولانی دارند و به دلیل پیش‌بینی‌ها از کاهش بازار هواپیماهای منطقه‌ای کمتر از 50نفره، به سمت بخش بالای بازار هجوم آورده‌اند. با جمع‌بندی موارد گفته‌شده، می‌توان دریافت سازمان صنایع هوایی (و کل صنعت طراحی و ساخت هواپیما)، برای فروش محصول احتمالی خود (حتی در صورت دارابودن برتری فنی نسبی در برابر رقبا)، با مشکلات بزرگی مواجه خواهد بود. این واقعیت که تولید و فروش هواپیمای منطقه‌ای «ایران-‌140» نیز با مشکلات عدیده‌ای در تامین قطعات و بازاریابی روبه‌رو شده و درنهایت تا زمانی نامشخص از آسمان‌ها محو شد، چشم‌انداز هواپیمای ملی 150نفره را تیره‌تر می‌کند. اما باز هم باید با واقعیت دیگری روبه‌رو شد: شرایط کشور ایجاب می‌کند صنعت هوانوردی در بخش طراحی و ساخت، از حالت دانش‌بنیان و پژوهشی به بخش عملیاتی و تجاری با دید بلندمدت و بین‌المللی وارد شود. نباید فراموش کرد که هزینه‌های طراحی و پیش‌تولید و ساخت نمونه اولیه این هواپیما باید توسط فروش محصولات نهایی جبران شده و نقطه سربه‌سر این پروژه، یک یا دو فروند نخواهد بود. برای کاهش هزینه‌های احتمالی این امر، شاید بهتر باشد سازمان‌های مسوول، پیش از تولید یکباره هواپیمای 150نفره، ضمن بخش‌بندی جزیی‌تر بازار هواپیماهای تا 150نفر و تعیین اندازه هربخش از این بازار، از طرح‌های مربوط به ساخت هواپیماهای سبک یا جت‌های منطقه‌ای کوچک‌تر که هم در زنجیره تامین، بازیگران بیشتر و در دسترس‌تری دارند و هم در بازار، رقابت به نسبت کمتری پدید آورند، قطعا تجربیات شرکت‌های بزرگی مانند امبرائر و بمباردیه برای موفقیت در بازار جت‌های سبک و منطقه‌ای و ورود به بازار جت‌های 150نفره می‌تواند راهگشای خوبی در صنعت ساخت هواپیماهای مسافربری در ایران باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.