|

راهکاری برای ارتقای آمادگی دانش‌آموزان برای مواجهه با اثرات زلزله

کارکردهای فراموش‌شده مدارس نمونه مدیریت بحران

کامبد امینی‌حسینی . دانشیار پژوهشکده مدیریت خطرپذیری و بحران پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

ایران کشوری لرزه‌خیز است که در طول تاریخ بارها توسط زلزله‌های ویرانگر، تحت‌تاثیر قرار گرفته است. در سال‌های اخیر نیز رویدادهای لرزه‌ای متعددی در کشور رخ داده است که صدمات جانی و خسارات مالی گسترده‌ای را برجا گذاشته‌‌اند. مطالعات زلزله‌شناسی نیز نشان می‌دهند احتمال رخداد زمین‌لرزه‌های بزرگ در آینده نیز در جای‌جای این سرزمین پهناور وجود دارد و این امر نشان‌دهنده ضرورت تسریع در برنامه‌ریزی و اجرای اقدامات لازم برای کاهش ریسک زلزله در کشور است. مدارس از جمله مهم‌ترین ساختمان‌های موجود در کشور محسوب می‌شوند که در طول سال تحصیلی، معمولا تعداد زیادی دانش‌آموز در ساعات مختلف روز در این مکان‌ها حضور دارند. طبعا تامین ایمنی و سلامت دانش‌آموزان که آینده‌سازان کشور هستند و از سرمایه‌های بی‌بدیل جامعه محسوب می‌شوند، در برابر هرگونه سوانحی از جمله زلزله از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. از این‌رو، رویکرد سال‌های اخیر نظام در ارتقای ایمنی مدارس کشور و تخصیص اعتبارات قابل‌توجه به این بخش امری قابل‌تقدیر است که اثربخشی زیادی در کاهش ریسک زلزله در مدارس دولتی داشته و دارد. (هرچند آسیب‌پذیری اغلب مدارس غیرانتفاعی همچنان بسیار بالا ارزیابی می‌شود که مداخله دولت در الزام به بهسازی و مقاوم‌سازی این مدارس را نیز می‌طلبد.) البته تامین ایمنی دانش‌آموزان صرفا با مقاوم‌سازی ساختمان مدارس تامین نمی‌شود. دانش‌آموزان در بسیاری از ساعات شبانه‌روز در مدارس حضور ندارند و چنانچه اطلاعات و آمادگی لازم را برای مواجهه با اثرات زلزله نداشته باشند، همچنان آسیب‌پذیر خواهند بود. از این‌رو لازم است از ظرفیت مدارس برای ارتقای همه‌جانبه آمادگی در جامعه دانش‌آموزی و خانواده‌های آنان بهره‌برداری کرد. یکی از اقداماتی که در این راستا می‌توان با استفاده از ظرفیت مدارس اجرا کرد، استفاده از رویکردهای نرم‌افزاری (نظیر ارایه آموزش‌های لازم و کاربردی در زمینه‌های ‌مرتبط با توسعه فرهنگ ایمنی در برابر زلزله) در کنار مباحث سخت‌افزاری (نظیر مقاوم‌سازی ساختمان مدارس) است که می‌تواند نقش قابل‌توجهی در کاهش آسیب‌پذیری جامعه در برابر زلزله داشته باشد. این رویکرد در سال‌های اخیر در بسیاری از کشورهای جهان دنبال شده است و تجارب خوبی در این زمینه وجود دارد که می‌تواند مورد استفاده مسوولان مدارس و مدیران آموزش‌وپرورش کشور نیز قرار گیرد. در همین راستا ایجاد مدارس نمونه مدیریت بحران در سطح هر منطقه شهری می‌تواند به‌عنوان یکی از راهکارهای اجرایی در ارتقای ایمنی جوامع شهری موردتوجه قرار گیرد. این مدارس ضمن برخورداری از برنامه عادی آموزشی مشابه سایر مدارس، دارای تقویم و برنامه‌های ویژه برای ارتقای آمادگی دانش‌آموزان و خانواده‌های آنان جهت انجام اقدامات مرتبط با کاهش ریسک و بهبود آمادگی هستند. جدای از برخورداری این مدارس و زیرساخت‌های مرتبط با آن از استحکام لازم در برابر زلزله، امکانات و تجهیزات ویژه‌ای نیز برای ارایه خدمات آموزشی یا بهره‌برداری در زمان بحران در آنها پیش‌بینی می‌شود. مهم‌ترین کارکردهای چنین مدارسی به شرح زیر هستند: - ارایه آموزش‌های لازم جهت ارتقای آمادگی و ایمنی در برابر زلزله: دانش‌آموزان و خانواده‌های آنها که در محدوده مدارس نمونه مدیریت بحران قرار می‌گیرند، با مراجعه به این مدارس می‌توانند آموزش‌های لازم را در زمینه‌های مختلف مرتبط با کاهش ریسک، ارتقای ایمنی و خودامدادی کسب کنند. در این زمینه ضمن انجام آموزش‌های کاربردی، با استفاده از وسایل کمک‌آموزشی (نظیر شبیه‌سازهای زلزله، مدل‌های آزمایشگاهی از روش‌های کاهش آسیب‌پذیری، نمایشگاه عکس و ماکت، نمایش فیلم و...)، امکان ارایه اطلاعات مورد نیاز به مردم محل (از طریق نشر بروشور، کتابچه راهنما و...) نیز وجود خواهد داشت. در ضمن در این مدارس امکان برگزاری مانورهای مختلف (نظیر تخلیه امن، امداد و نجات، اسکان اضطراری، اطفای‌حریق و...) نیز برای دانش‌آموزان و ساکنان محل فراهم خواهد بود. - ارایه خدمات اضطراری در زمان بحران: مدارس نمونه مدیریت بحران در زمان رخداد زلزله یا دیگر سوانح (با توجه به امکانات پیش‌بینی‌شده در آنها)، به‌عنوان فضاهای تخلیه امن محله‌ای قابل استفاده هستند، زیرا با توجه به ایمنی بنای آنها در برابر زلزله، امکان حفظ جان پناهجویان در زمان بحران وجود دارد. البته این فرآیند با مشارکت‌دادن مردم محله در کارکردهای این مدارس تسهیل خواهد شد و بالطبع بعد از رخداد زلزله امکان بهره‌برداری بهینه از این ظرفیت‌ها وجود خواهد داشت. در این خصوص لازم است نهادهای متولی مدیریت بحران در تعامل با مسوولان مدارس و مدیران ذی‌ربط در آموزش‌وپرورش امکان انجام چنین اقداماتی را در این مدارس پیش‌بینی کنند. لازم به ذکر است که انجام چنین اقداماتی، نیازمند ایجاد باور عمومی در مردم و مسوولان درباره احتمال بالای رخداد زلزله در محل زندگی آنان و در آینده‌ای نزدیک است. در این صورت امکان بسیج‌کردن تمام ظرفیت‌ها و امکانات برای برنامه‌ریزی کاهش ریسک زلزله و بهبود آمادگی فراهم خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.