|

عربستان در افغانستان به‌دنبال چیست

اردشیر زارعی‌قنواتی

در شرایطی که افغانستان از زمان شروع جهاد علیه کمونیسم و دولت مورد حمایت شوروی سابق همچنان درگیر یک پدیده مخرب به‌نام «بنیادگرایی دینی» بوده است، هرگونه تلاش برای تقویت و بازی در این چارچوب توسط بازیگران منطقه‌ای و بین‌المللی بدون تردید به دلیل ارتباط مستقیم بنیادگرایی و تروریسم جهادی در خدمت بی‌ثباتی این کشور خواهد بود. در کشوری که به واسطه بستر تاریخی و موقعیت سیاسی-اجتماعی آن در مسیر حرکت عینی و پروسه‌های تحولات اجتماعی، نهادهای مدرن مدنی و نظام بوروکراتیک دولتی فاقد کارآیی تعریف‌شده بوده و به‌تدریج تحت‌تاثیر بنیادگرایی به‌عنوان اصلی‌ترین «آلترناتیو» موجود از درون «خودجنبش» تروریسم بنیادگرا را بروز می‌دهند، به‌تبع همین وضعیت تقویت هرگونه نهاد مسلط ایدئولوژیک یا ایجاد نهادها و ساختارهای متنوع مکاتب و فرقه‌های مذهبی در افغانستان می‌تواند یک عامل بی‌ثبات‌کننده تلقی شود. رقابت برای ایجاد و تقویت مکاتب و مدارس ایدئولوژیک در جوامعی که به‌شدت درگیر منازعات فرقه‌گرایانه بوده و بیشترین مشکلات امنیتی را از جانب بنیادگرایی دینی و تروریسم جهادی متحمل می‌شوند، به‌نوعی ادامه یک جنگ خاموش در راستای گسترش شعله‌های جنگ کنونی است. توافق نهایی بین دولت افغانستان و عربستان برای ایجاد بزرگ‌ترین مدرسه علوم دینی روی تپه «مرنجان» در کابل، جمعه گذشته بین «محمد یوسف نیازی» سرپرست وزارت حج و اوقاف افغانستان و «عبدالرحمن الغاصف» سفیر این کشور در کابل به امضا رسید. بنا بر گفته «عبدالرحمن الغاصف» در این مرکز باید اسلام معتدل به طلاب آموزش داده شود و مانع از حضور این افراد در مدارس دینی پاکستان شود. از آنجا که روابط بین ریاض - اسلام‌آباد در چارچوب یک اتحاد و هم‌پیمانی استراتژیک قابل تعریف است و مدارس دینی در پاکستان عموما از سوی دولت عربستان تامین مالی می‌شوند، سخن‌گفتن از ایجاد یک بدیل بنیادین در این خصوص از سوی پادشاهی سعودی چندان مفهوم راهبردی و تغییر در مناسبات موجود ندارد. به همین دلیل اقدام ریاض برای ایجاد یک مرکز اسلامی بزرگ در کابل قبل از آنچه حرکتی در جهت تغییر روندهای موجود در زمینه مدیریت و کنترل مکاتب و آموزش‌های بنیادگرایانه و جهادی با توجه به پایه‌های سلفی‌گری و ارتباط آن با بنیادگرایی - جهادگرایی در مکتب «وهابیت» مورد نظر شیوخ سعودی باشد، بیشتر به اقدامی در جهت هجوم مدیریت‌شده به عمق ساختار اجتماعی و مذهبی این کشور برای اشاعه و تربیت کادرهای دینی تحت نفوذ وهابی‌ها برای تاثیرگذاری بر جامعه افغانستان خواهد بود. در شرایطی که رهبران سیاسی و دینی عربستان نمی‌توانند این به‌اصطلاح اسلام معتدل را در سرزمین اصلی بسط و اشاعه دهند، چگونه است که آنان امروز در جامعه فاجعه‌زده و فروپاشیده افغانستان با گسترش مدارس و مکاتب وهابی قادر خواهند بود جلو دیدگاه افراطی را با ایده‌های قرون وسطایی خود سد کنند. تازه مشکل افغانستان در زمینه بنیادگرایی مذهبی در کمبود مدارس دینی درون کشور نیست چراکه گفته می‌شود هم‌اکنون در این کشور بیش از هزارمدرسه علوم دینی قانونی و غیرقانونی وجود دارد. اینکه سالانه هزاران‌نفر از طلاب علوم دینی رهسپار پاکستان می‌شود ناشی از کمبود مکاتب دینی در افغانستان نبوده، بلکه این گروه از طالبان علوم دینی به‌صورت هدفمند به‌دنبال چیزی می‌روند که گویا در پاکستان وضعیت مهیاتری دارد. آنچه امروز افغانستان را رنج می‌دهد جدا از فقر، فساد، اقتصاد فروپاشیده، ارتباط باندهای موادمخدر با تروریسم جهادی و حکومتداری نالایق در بین سیاستمداران حاکم، به‌صورت روشن و واضح عدم آگاهی این جامعه با جهان مدرن و به‌تبع آن کمبود فضاهای آموزشی نوین برای تربیت کادرهای متخصص و آگاهی بخشی عمومی برای خروج این جامعه از مدار بسته موجود است. عربستان از پروژه مرنجان و ایجاد مرکز علوم اسلامی «ملک‌عبدالله» اهدافی فراتر از تعدیل و مداراطلبی در حوزه آموزش علوم اسلامی را دنبال می‌کند و بیش از هرچیز در راستای گسترش دامنه جنگ‌های فرقه‌ای به آسیای جنوب‌شرقی و گشودن یک جبهه جدید در منازعات ژئوپلیتیک منطقه‌ای را هدف گرفته است. از طرف دیگر استقبال دولت افغانستان از چنین اقدامات و تحرکاتی نیز جای سوال دارد که با توجه به تجارب تاریخی و شناخت عینی از وضعیت موجود جامعه افغانستان، چرا باید از سرمایه‌گذاری بر چیزی استقبال کرد که خود موجب گسترش تنش و گسست در جامعه چندپاره این کشور بوده است. پروژه احداث مدرسه علوم دینی در مرنجان کابل نه‌تنها موجب گسترش اسلام میانه‌رو و معتدل نمی‌شود که خود می‌تواند عاملی برای تشدید رقابت و تنش‌های مذهبی در این کشور را فراهم آورد. در صورت عملیاتی‌شدن این پروژه باید در انتظار یک کانون بحران جدید در ساخت سیاسی- اجتماعی و تداوم یا تثبیت شکاف‌های دینی در این کشور بود. مدرسه علوم دینی «ملک‌عبدالله» بدون‌شک یک ستاد سلفی‌گری در کانون منازعه‌ای تلقی می‌شود که چهاردهه است به‌واسطه ماهیت چنین اقداماتی جامعه افغانستان را به لبه پرتگاه نزدیک کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.