حسین شیخرضایی:
نظریه شناخت اجتماعی و اخلاق جدید
شناخت اجتماعی (social cognition) بخشی از دانش روانشناسی است که به پرسشهایی همچون «ما چگونه به دیگری، خود یا ذهن را نسبت میدهیم»، «چگونه درباره دیگری قضاوت میکنیم» و سوالاتی از این دست میپردازد. در نیمه دوم قرن بیستم برای نخستینبار متفکرانی ظهور کردند که با جدایی از جریان رفتارگرایی، رشته شناخت اجتماعی را پایه گذاشتند. آنها کوشیدند نشان دهند که انسان چگونه رفتارهای خود و دیگری را به علل عقلانی نسبت میدهد؛ چرا که روابط بین انسانها آشکارا برمبنای درنظرگرفتن ذهنی شکل گرفته که مطابق قوانین مشترک و مشابه عمل میکند. بنابراین، روانشناسی شناخت اجتماعی در پی دستیافتن به سازوکار اِسناد علیت رفتارهاست. بر این اساس، روانشناسان یا رفتار فرد را بر اساس خلقوخوی او تبیین میکنند که از آنها با نام علل درونی یاد میشود یا بر اساس حالات موقعیتی و بیرونی او. این دسته از روانشناسان با طرح این پرسش که چرا ما برخی از رفتارها را به دلایل درونی و برخی دیگر را به علل بیرونی نسبت میدهیم زمینه جدیدی را در مطالعات ذهن گشودند. آنها پنج عامل را نام بردهاند که در اِسناد علیت درونی یا بیرونی رفتار نقش اساسی ایفا میکنند:
نخست، ارادیبودن یا فقدان فعل است. هرچه ما سهم اراده را در رفتار، بیشتر بدانیم بیشتر تمایل داریم که آن را به علل درونی نسبت دهیم. دوم نتایج فعل است. اگر فعل نتایج خاصی برای ما داشته باشد و به نحوی ویژه ما را تحتتاثیر قرار دهد ما علل آن را درونی میدانیم. سوم مطلوببودن یا نبودن فعل بهلحاظ اجتماعی است. چهارم، ضرررساندن یا نرساندن فعل به ماست و پنجم اینکه آیا ما هم حاضریم فعلی مشابه را انجام دهیم یا خیر. هرچه این ماتریس پنجگانه بیشتر به کار رفته باشد تمایل ما به اِسناد فعل به شرایط درونی بیشتر خواهد شد. برنارد واینر نیز سه عامل را برای این اِسناد عِلی مطرح میکند: پایداری علل، درونزا یا بیرونزابودن و کنترلپذیری آنها. معالوصف، این مساله بهشدت تحتتاثیر مقولات فرهنگی است. برای مثال، در آزمایشی با شرکت دو گروه آمریکایی و چینی، از آنها خواسته شده تا دلایل خودکشی را تحلیل کنند. در این آزمایش آمریکاییها بیشتر دلایل روانی و فردی را علت خودکشی دانسته بودند و چینیها بر علل اجتماعی، خانوادگی و شغلی تاکید داشتند. اما در همین قسمت از روانشناسی شناخت اجتماعی، یعنی در بررسی اسناد علل رفتارها، تعدادی از
مغالطات کشف و شناخته شده است که در مورد تبلیغات، سیاست و قضاوت اهمیت زیادی دارند. اولین خطای بنیادین اِسناد، این است که ما اغلب رفتار دیگران را به علل درونی اِسناد میدهیم ولی در توجیه رفتار خودمان به علل بیرونی متوسل میشویم. دومین خطای اسناد این است که کار خودمان را بیشتر از دیگران به نظر عمومی اجتماع، نزدیک و مطلوبتر میدانیم. درواقع خودمان را مرکز قضاوت در نظر میگیریم و بخش عمده شناخت ما نسبت به دیگران برمبنای حالات ذهنی خودمان صورت میگیرد. از اینرو، شناخت اجتماعی به ما میگوید اولا تصور ما از خود و دیگری بسیار تحتتاثیر عوامل فرهنگی است. علاوهبر این میآموزیم که خودمحوری در شناخت به مغالطه میانجامد. پس فلاسفه و دانشمندان در این حوزه به اینسو حرکت کردند که تصور کلاسیک از سوژه و ابژه را کنار بگذارند و تصوری دیگر را جایگزین کنند که در تعریف ذات ذهن اجتماعیتر باشد. بر اساس این تفکر، تصور دکارتی از خود بهمثابه یک جوهر خودکفا کنار رفته و نوعی تصور اجتماعی جایگزین آن میشود. برای مثال در سالهای اخیر کسانی همچون گرگن از برساخت اجتماعی خود حرف میزنند که تا حدودی مبتنی بر آرای ویتگنشتاین دوم
است. چنین نظریاتی، اخلاق منمحورانه سنتی را نیز سست میکنند و اخلاق جدیدی بنیان گذارند که حرمت و کرامت دیگری را ارتقا بخشند؛ چه این دیگری انسان باشد و چه طبیعت.
* متن پیادهشده سخنرانی در روز جهانی فلسفه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.