|

در گفت‌وگو با «شرق» مطرح شد:

نقد علیرضا بهشتی به فضای رسانه‌ای

«علیرضا بهشتی»، فرزند شهیدبهشتی و استاد دانشگاه، دیروز به دعوت اختصاصی روزنامه «شرق» میهمان غرفه ما بود. اگرچه برنامه‌اش فشرده بود و باید نمایشگاه را زود ترک می‌کرد، اما در همان زمان محدود درباره دغدغه‌ها و انتظاراتش از رسانه با ما به گپ‌وگفت نشست شهربانو امانی و محبوبه نگار هم دیروز میهمان غرفه شرق بودند: شما پیش‌تر صحبتی مبنی‌بر اینکه یکی از راه‌های رشد و پیشرفت کشور و عبور از چرخه مطالباتی که گاه ریشه 150ساله از دوران مشروطه دارد. شکل‌گیری فضای گفت‌وگوی عمومی است، داشتید اشاره‌ای هم، به اینکه رسانه‌ها می‌توانند حامل یا عامل این نقش باشند،داشتید آیا تاکنون به این فکر کرده‌اید که چرا رسانه هاتاکنون نتوانسته‌اند این نقش را ایفا کنند؟ به اعتقاد من مطالبات اصلی مردم ما امروز تا حدودی همان مطالبات عصر مشروطه است البته شاید کمی ادبیات‌ آن فرق کرده‌ باشد؛ مثل آزادی، عدالت و پیشرفت. نمی‌خواهم بگویم هیچ‌پیشرفتی برای تحقق آن رخ نداده، اما نسبت به هزینه‌ای که صرف کرده‌ایم دستاوردمان کم است یعنی اگر ما خودمان را با مللی که وضعی مشابه ما داشتند مقایسه کنیم، متوجه می‌شویم الان از ما خیلی جلوتر هستند. من خیلی فکر کردم که مشکل از کجاست؟ به نظرم مشکل این است که ما همه‌اش دنبال قهرمان هستیم. اگر قرار است از این چرخه خارج شویم، باید گفت‌وگوی عمومی صورت گیرد. آیا منظور شما همان شکل‌گیری جامعه مدنی نیست؟ فضایی که امکان گفت‌وگو در آن فراهم شود. گسترش جامعه مدنی به‌عنوان عامل توسعه پایدار قطعا از ابزارهای رسیدن به این هدف است ولی خودش نمی‌تواند هدف باشد اهداف همان چهارتاست. منظور من این است که آیا ما می‌توانیم بگوییم جامعه مدنی بدیل مناسبی است؟ اگر جامعه مدنی به معنی واقعی شکل بگیرد گسترش پیدا کند بله. یعنی درواقع یک گفت‌وگوی عمومی باید شکل بگیرد که رسانه‌ها نقش بسیار مهمی در این میان دارند. ما چیزی به نام علم که تجربه انباشته‌شده بشری است داریم. تکیه به آن ما را از توسل به آزمون و خطا بازمی‌دارد؛ اتفاقی که در سال‌های اخیر متداول بود. این علم برای اینکه قابل استفاده و در سطح سیاستگذاری تاثیر‌گذار شود باید به فضای عمومی بیاید. به نظر من مهم‌ترین وظیفه رسانه‌ها این است. یعنی ترجمه آنچه در فضای آکادمیک مطرح می‌شود به فضای عمومی بیاید و از این طرف هم فضای عمومی را هم باید در اختیار فضای اکادمیک گذاشت. مثلا کارهای میدانی که روزنامه‌ها انجام می‌دهند آینه جامعه است که وضعیت را به نخبگان نشان می‌دهد، فرقی هم ندارد چه نخبگان حکومتی و چه غیرحکومتی. شما فکر می‌کنید که این به‌علت محدودیت‌های بیرونی است یا ضعف‌های خود رسانه‌ها؟ بخش بزرگی از آن به‌خاطر محدودیت‌هاست و بخشی هم برمی‌گردد به ساختار رسانه‌های ما. یکی از آنها نبود امنیت شغلی و تامین‌نبودن روزنامه‌نگار است. الان تعداد زیادی روزنامه‌نگار چندشغله داریم. بعضی حتی در چندزمینه و موضوع متفاوت کار می‌کنند. یعنی ما نمی توانیم روزنامه‌نگار تخصصی عمقی پرورش دهیم. یک روزنامه‌نگار اگر بداند که تامین است در یک نشریه متمرکز می‌ماند و کم‌کم رشد می‌کند. مثلا در آمریکای‌لاتین بسیاری از نویسندگان برجسته مثل بارگاس یوسا سابقه مطبوعاتی دارند. با وجود ‌اینکه در دوره‌هایی فضاهای دیکتاتوری هم بر کشورشان حاکم بوده است اما رسانه فضایی برای حضور و ثبات این افراد فراهم کرده ‌بود که برخی‌شان بعدا افراد برجسته‌ یا نویسنده بزرگی شدند. پیشنهاد می‌کنم کتاب ماهی‌درآب که خود زندگینامه نوشته ماریو بارگاس‌یوساست را حتما بخوانید. اگر مطبوعات بتوانند به یک فضای ثبات برای خودشان و زیرمجموعه‌شان برسند می‌توانند‌ آن نقشی را هم که من مطرح کردم ایفا کنند. رسانه‌ها چطور می‌توانند این فضای گفت‌وگوی عمومی که مدنظر شماست را شکل دهند؟ مثلا در دوران تبلیغات انتخاباتی شما اگر به برنامه‌های نامزدها نگاه کنید متوجه می‌شوید که همه رونویسی از برنامه‌های توسعه است. پس جای برنامه‌ خود کاندیدا کجاست؟ و دیگر اینکه کجا باید برنامه‌های آنها نقادی شود؟ آیا جز در رسانه‌ها؟ و مگر غیر از این است که متخصصان و صاحبنظران بیایند و منصفانه و بدون جهت‌گیری برمبنای معلوماتشان بحث کنند. در کشورهای پیشرفته، در کمپین‌های انتخاباتی بحث بر سر چنددهم‌درصد بالا، پایین‌رفتن نرخ اشتغال است. یعنی اگر یک‌نامزد مقداری حرکت پوپولیستی انجام دهد بلافاصله مچش باز می‌شود. درحالی که این اتفاق در کشور ما نمی‌افتد و برنامه هیچ نامزدی زیر ذره‌بین رسانه و نخبگان قرار نمی‌گیرد. البته یک بحث دیگر هم هست. من فکر می‌کنم اتفاقا رسانه از حضور نخبگان دانشگاهی و انعکاس یافته‌هایشان در رسانه استقبال می‌کند اما گاهی نخبگان هستند که تمایلی به این ارتباط مستمر ندارند. یک خط‌قرمزی بین فضای آکادمیک و فضای ژورنالیسم می‌کشند و این تعبیر کار ژورنالیستی به‌عنوان کاری که در مقایسه با آکادمی ارزش کمتری دارد خیلی بین دانشگاهیان رواج دارد. باید رفت پای صحبت‌هایشان نشست و دید چرا؟ من خودم با روزنامه‌نگاری که سراغم می‌آید اما نسبت به موضوع مورد بحث بی‌اطلاع است گفت‌وگو نمی‌کنم. برای همین گاهی می‌خواهم که از پیش سوال‌ها را بفرستند. بعضی‌وقت‌ها از ما می‌خواهند که ما خودمان سوال طرح کنیم و خودمان جواب بدهیم. این به‌نظر من یک‌ضعف مهم و اساسی است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.