|

به مناسبت آغاز نبرد «جبهه آزادیبخش ملی الجزایر»

چالشی اخلاقی بر سر موضوعی حقوقی

نوژن اعتضادالسلطنه

قضاوت درباره رویدادهای تاریخی هیچ‌گاه یکسان نبوده است. نبرد استقلال‌طلبانه الجزایر علیه استعمار فرانسه نیز از این قاعده مستثنی نیست. اگر روزگاری «ژاک شیراک» رییس‌جمهوری پیشین فرانسه با خشم از تصمیم پارلمان آن کشور در «جنگ» قلمدادکردن نبرد الجزایری‌ها علیه فرانسویان سخن گفت و اظهارنظر درباره رویدادهای تاریخی را به «مورخان و نه پارلمانتر‌ها» محول کرد در سوی دیگر، «عبدالکریم غزال» سردبیر روزنامه فرانسوی «لاتریبون» اقدامات فرانسوی‌ها در الجزایر را به «اشغالگران نازی» در بسیاری از کشورهای اروپایی تشبیه کرد. همنظر با او «احمدبن‌بلا» رهبر استقلال‌طلبان الجزایر نیز فرانسه را به ارتکاب جنایت «نسل‌زدایی» علیه مردم و فرهنگ الجزایر متهم کرد. هشت‌سال (1962-۱۹54) خشونت کم‌سابقه در الجزایر میان الجزایری‌ها و فرانسوی‌ها سبب شد تا ارایه دیدگاهی واقع‌بینانه از آن رویداد دشوار باشد. عده‌ای مبارزان الجزایری را «تروریست» خواندند و سایرین از آنان تحت عنوان «مبارزان رهایی‌بخش» یاد کردند. موضوع آنجا پیچیده‌تر می‌شود که تعریف نظر واحد و پذیرفته‌شده‌ای در سرتاسر جهان درباره مفاهیمی چون «تروریسم»، «جنبش‌های مقاومت» و «مبارزه آزادیبخش» وجود ندارد و هر طرفی از دریچه منافع خود به این موضوع نگریسته و قضاوت موردنظرش را ارایه می‌دهد. کمونیست‌ها در آن دوره دکترین «جنگ‌های آزادیبخش ملی» را مطرح کرده بودند و در جریان قیام‌های مسلحانه در سرزمین‌های استعمارزده از جمله الجزایر از مبارزان بومی حمایت به عمل آوردند. این در حالی است که کشورهای غربی، الجزایری‌ها را تروریست قلمداد کردند. در مقابل اما از نبرد مسلحانه کنگره ملی آفریقا در مبارزه علیه رژیم آپارتاید حمایت به‌عمل آوردند. تناقض در موضع‌گیری در این‌باره آنجا مشخص می‌شود که آمریکایی‌ها در میانه جنگ سرد علیه شوروی منطبق با دکترین ریگان از مجاهدین افغان در نبرد علیه نیروهای روس حمایت تسلیحاتی و مالی به عمل آورده و آنان را «جنگجویان‌آزادی» نامیدند؛ جنگجویانی که بسیاری از آنان بعدا سر از گروه طالبان درآوردند و به مروجان بنیادگرایی در سرتاسر منطقه تبدیل شدند. عدم تعریف مورد اجماع برای اقدام مسلحانه علیه نیروهای اشغالگر سبب شده تا عده‌ای هرگونه جنبش مسلحانه ضداستعماری را «جنبش مقاومت» خوانده و آن را تلاشی در جهت ایجاد دولتی قانونی یا علیه دولت اشغالگر از طریق خشونت‌آمیز یا مسالمت‌آمیز قلمداد کنند. در همین راستا، در اکتبر سال۲۰۰۱ میلادی سازمان کنفرانس اسلامی اعلام کرد که حق «ملت‌های عرب و اسلامی» از جمله فلسطینیان برای تعیین حق سرنوشت و دفاع از خود و برقراری حاکمیت و مقاومت در برابر اسراییلی‌ها یا هر اشغالگر خارجی را مصداق تروریسم قلمداد نمی‌کند. یاسر عرفات نیز پیش‌تر در سخنرانی در مجمع عمومی سازمان‌ملل‌متحد در سال۱۹۷۴ گفته بود که تفاوتی میان انقلابیون و مخالفان وجود داشت و این موضوع از انگیزه هر یک از آنان نشات می‌گیرد. از دید وی آنان که برای آزادی و رهایی سرزمینشان از دست مهاجمان، اشغالگران و استعمارگران پیکار می‌کنند را نمی‌توان تروریست خواند. عرفات در این‌باره با کنایه به کشورهای غربی گفت: «اگر اینگونه است مردم آمریکا هم در راه مبارزه‌شان علیه استعمارگران بریتانیایی تروریست بوده‌اند.» برخلاف نظر کشورهای جنوب، کشورهای شمال و نهادهای بین‌المللی به خصوص پس از واقعه یازدهم سپتامبر تعاریف سختگیرانه‌تری را از «تروریسم» ارایه داده‌اند. در تعاریف ارایه‌شده از «تروریسم» توسط کنگره آمریکا و اتحادیه اروپا به هرگونه اقدام خشونت‌آمیز با هدف ایجاد رعب و وحشت از سوی افراد یا گروه‌های غیردولتی اشاره شده است. کمیسیون حقوق بین‌الملل نیز در سال۱۹۸۴ میلادی در تعریف خود هرگونه عملیات خشونت‌آمیز که مشتمل بر یک عنصر بین‌المللی باشد و علیه شهروندان بیگناه غیرنظامی یا کسانی که تحت حمایت بین‌المللی قرار دارند، صورت گیرد و همچنین هرگونه عملی که مقررات و قوانین بین‌المللی را نقض کرده باشد و آرامش و نظم جهانی را برهم زند اعم از آنکه در دوران صلح یا جنگ باشد را مصداق تروریسم دانست. مجمع عمومی سازمان ملل با انتشار بیانیه‌ای در سال۱۹۹۴ میلادی هرگونه خشونتی فارغ از انگیزه‌های سیاسی، فلسفی و ایدئولوژیک را اقدامی تروریستی خواند. با استناد به همین تعاریف است که اغلب کشورهای غربی مبارزان الجزایری را تروریست خوانده‌اند. الجزایری‌ها که از سال۱۸۳۰ میلادی تحت عنوان «لزوم متمدن‌سازی کشورهای با فرهنگ عقب‌مانده» تحت استعمار فرانسه قرار گرفتند در طول مدت مبارزه ضد استعماری به اقداماتی خشونت‌آمیز دست زدند که از جمله آنها می‌توان به تظاهرات سال۱۹۴۵ الجزایری‌ها در ناحیه «ستیف» الجزایر و کشته شدن 10ساکن اروپایی آن منطقه و اقدام تلافی‌جویانه فرانسوی‌ها در قتل عام هزاران الجزایری اشاره کرد. جبهه «آزادیبخش ملی» الجزایر در نوامبر۱۹۵۴ با اعلام نبرد علیه اشغالگران فرانسوی فصل تازه‌ای در مبارزات ضد استعماری رقم زد. خشونت اعضای جبهه آزادیبخش الجزایر به زیرساخت‌های فرانسوی‌ها محدود نشد و هرچه نبرد پیش می‌رفت شدت عمل دو طرف نیز افزایش می‌یافت. جبهه آزادیبخش اعلام کرد هر آن کس از جمله مسلمانانی که با فرانسوی‌ها همکاری می‌کنند را نیز هدف حمله خود قرار خواهد داد. در اواسط سال۱۹۵۵ آن گروه، جنگی همه‌جانبه را علیه تمام شهروندان فرانسوی از جمله علیه نظامیان اعلام کرد و در توجیه خود به استدلال «انتقام دسته‌جمعی علیه شهروندانی که درصدد نظامی کردن منازعه» هستند، بهره برد. اما در مقابل فرانسوی‌ها با توسل به ایده «انحصار مشروع استفاده از زور توسط دولت» به سرکوب خونین الجزایری‌ها اعم از نظامی و غیرنظامی دست زدند. در میانه خشونت‌ها در الجزایر اسنادی توسط رسانه‌های فرانسوی منتشر می‌شد که نشان می‌داد فرانسوی‌ها نه تنها از طریق مین‌گذاری و احداث خارهای الکتریکی در مرز میان تونس و الجزایر درصدد قتل مبارزان الجزایری برآمده بودند بلکه در قبال بازداشت‌شدگان الجزایری نیز از انواع روش‌های شکنجه و خشونت از جمله تجاوز جنسی استفاده می‌کردند. شدت عمل نیروهای فرانسوی به حدی بود که در سال۱۹۶۰ میلادی، ۱۲۱روشنفکر فرانسوی با انتشار بیانیه‌ای تحت عنوان «مانیفست‌۱۲۱» به اعدام گسترده و شکنجه مبارزان الجزایری اعتراض کردند. در این میان روشنفکرانی نیز بودند که علاوه بر انتقاد از استعمارگری فرانسه از ماهیت غیردموکراتیک و سرکوبگر جبهه آزادیبخش و کاربرد شیوه‌های خشونت‌بار از سوی آنان در کنار شکنجه‌های نیروهای نظامی فرانسوی انتقاد می‌کردند. «آلبر کامو»، یکی از این روشنفکران بود که از آرمان الجزایری سرشار از عدالت و چند فرهنگی سخن گفت؛ ایده‌ای که هرگز تحقق نیافت. بعدا مشخص شد که ژنرال «آندره بوفر» از نظریه‌پردازان جنگ فرانسه در الجزایر معتقد بود که نباید بین رزمندگان مسلح و مردم غیرمسلح تمایز قایل شد. از دید او هر جنبنده «چشم و ابرو مشکی» مشکوک است و باید از ابتدا با او به‌عنوان یک «دشمن» برخورد کرد. همین دیدگاه بود که سبب شد تا پس از سپتامبر۱۹۵۸ زمانی که ژنرال دوگل از لزوم مصالحه و آتش‌بس با جبهه آزادیبخش الجزایر سخن گفت، گروهی از ساکنان دست‌راستی اروپایی در الجزایر، اقداماتی را علیه فرانسه آغاز کنند. این گروه که خود را تحت عنوان سازمان «ارتش مخفی» معرفی کردند، در ژانویه۱۹۶۱ اعلام موجودیت کردند و با توسل به ترور و خشونت قصد داشتند الجزایر را فرانسوی باقی نگه دارند. اگر فرانسوی‌های تندرو الجزایری‌ها را با صفات و القابی چون «بز عرب»، «حرامزاده»، «تنبل» و «دروغگو» با هدف تحقیر آنان خطاب می‌کردند، الجزایری‌ها نیز از لزوم خشونت صددرصدی علیه فرانسوی‌ها سخن گفتند. «فرانتس فانون» در کتاب «دوزخیان زمین» با چنین دیدگاهی می‌نویسد: «فرانسه به بن‌بست رسیده باید تمام راه‌های نجاتش را برید و گلویش را بدون ترس فشرد. جبهه آزادیبخش ملی الجزایر معتقد است مردم آفریقای سیاه گرفتار تسلط فرانسه نباید عقب‌نشینی کنند، بلکه برعکس باید با جرات و جسارت با خشونت ثابت کنند که دوران راه‌حل‌های مبهم سپری شده است.» استعمار فرانسه علیه الجزایر در ‌‌نهایت در دهه۶۰میلادی به‌دست آمد اما آن کشور هیچ‌گاه به دموکراسی دست نیافت، بلکه اسیر دور تسلسل خشونت شد. از کودتای «هواری بومدین» علیه «احمد بن‌بلا» تا جنگ داخلی میان دولت الجزایر با اسلامگرایان افراطی جبهه نجات اسلامی در آن کشور همگی رویدادهایی بودند که تاریخ الجزایر را با خشونت گره زدند. شاید هیچ توصیفی بهتر از روایت «بوعلام صنصال» روشنفکر الجزایری شرایط اسفبار سیاسی آن کشور را بیان نکند: «در جنگ استقلال که ظاهر شرافتمندانه‌ای داشت، جنگ داخلی بیرحمانه و ننگ‌آوری نهفته بود. الجزایری‌ها علیه نیروهای استعماری و نیروهای خودی می‌جنگیدند. نیروهای جبهه نجات اسلامی علیه جنبش ملی الجزایر، عرب‌ها علیه بربر‌ها و دینداران علیه لاییک‌ها در حال جنگ‌وجدال بودند.» الجزایر به استقلال رسید اما نبرد مسلحانه در آن کشور پرسش‌های بسیاری را درباره مفهوم «تروریسم» به میان آورد: آیا استفاده از تاکتیک ترور برای رسیدن به هدفی مشروع چون رهایی از استعمار خارجی اقدامی مشروع است؟ آیا می‌توان از نابودی شهروندان بیگناه از جمله زنان و کودکان در این مسیر بهره برد؟ برای نمونه، انفجار اتوبوس حامل کودکان وحشتناک‌ترین شکل تروریسم است. اما آیا گروهی پیکارجو می‌توانند با این استدلال که دانش‌آموزان این اتوبوس از اعضای کادرهای حزب نازی و در حال انتقال به اردوگاهی هستند که در آنجا چگونگی کشتار هزاران‌یهودی و اسلاو به آنان آموزش داده خواهد شد، دست به انفجار اتوبوس و نابودی کودکان با استدلال پیشگیری از کشتار هزاران‌انسان بیگناه دیگر بزنند؟ چرا در تعاریف مطرح‌شده از تروریسم سخنی از به کارگیری اهرم ترور توسط دولت‌ها سخنی به میان نیامده است؟ تاریخ معاصر شاهد اقدامات تروریستی گوناگونی از جانب دولت‌ها بوده است از حملات شیمیایی دولت عراق علیه کرد‌ها در دوران صدام گرفته تا توسل به شیوه آدم‌ربایی به‌عنوان ابزار خشونت و ایجاد رعب و وحشت میان نیروهای اپوزیسیون توسط دیکتاتورهای آمریکای لاتین، همگی پرسش‌هایی هستند که گزاره‌های اخلاقی دشواری را پیش‌روی ارایه تعریفی حقوقی از تروریسم و تلاش در جهت ایجاد اجماع بر سر آن قرار داده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.