|

درباره «ياکوب فون گونتن» اثر روبرت والزر

خاطرات روزانه خدمتکار اشراف‌زاده

ونداد جليلي

ياکوب فرزند خانواده‌اي اشرافي و ثروتمند است که خانه و کاشانه خود را ترک کرده و به مدرسه‌اي آمده که هدف اصلي‌اش تربيت «خدمتکار» است. او حين روزهاي زندگي خود در اين مدرسه، انستيتو بنيامنتا، خاطرات روزانه خود را يادداشت مي‌کند و در اوج ظرافت به بررسي شخصيت‌هايي مي‌پردازد که در مدرسه با آنها روبه‌رو مي‌شود. همشاگردي‌ها هرکدام اخلاقي دارند. يکي سختکوش و متعهد، يکي تن‌پرور و لذت‌پرست، يکي اهل معاشرت و ديگري کودن و کندذهن است. ياکوب از ارتباطات خود با دودنياي مدرن و سنتي، ثروتمند و ندار، بافرهنگ و بي‌فرهنگ مي‌گويد و در هرلحظه خود را در تمام اين دسته‌ها جاي مي‌دهد. ياکوب مدام در خود خصوصيات متضاد دون و متعالي مي‌يابد و اين خصوصيات را به‌صراحت مطرح مي‌کند. کم‌کم ارتباط ياکوب با مدير مدرسه، آقاي‌بنيامنتا و معلم مدرسه که خواهر مدير مدرسه است، فروي‌لاين بنيامنتا، بالا مي‌گيرد و ياکوب به‌صورت شمرده و آهسته‌آهسته چنان بر انستيتو تاثير مي‌گذارد که سرانجام انستيتو تعطيل مي‌شود. خانم معلم که از زخمي قديمي در عذاب است، عاشق او مي‌شود و به مرگي آرام مي‌ميرد. مدير مدرسه سخت به اين جوان کله‌شق و افاده‌اي علاقه‌مند مي‌شود و به او پيشنهاد مي‌دهد با هم به سفرهاي دور بروند و از دنياي تمدن دور شوند. ياکوب نيز سرانجام قبول مي‌کند و خواننده، به‌قول جي.‌ام.کوتسي که مقاله‌اي از او به‌نام «نبوغ روبرت والزر» درباره روبرت والزر و ياکوب‌فون‌گونتن در ابتداي کتاب آورده شده است، به خود مي‌گويد «خدا به داد آقاي‌بنيامنتا برسد.» در مقدمه کتاب مي‌خوانيم: «روبرت والزر از برجسته‌ترين پيشگامان ادبيات مدرن و آوانگارد است و بر نويسندگان و متفکران برجسته‌اي مانند فرانتس کافکا، والتر بنيامين، اشتفان تسوايک، هرمان هسه و روبرت موزيل تاثير گذاشته است. کافکا بارها آثار والزر را ستوده است و بسياري او را حلقه گمشده بين کلايست و کافکا مي‌دانند. چنان‌که روبرت موزيل درباره والزر مي‌نويسد: «آثار کافکا حالت خاصي از سبک والزر است.» روبرت والزر در سال‌1878 در شهر بيل در سوييس به‌دنيا آمد. در جواني شاعر بود و در زوريخ و ديگر شهرهاي سوييس کارمندي و منشي‌گري مي‌کرد و روزگار مي‌گذراند. مدتي بعد به کار نويسندگي رو آورد و به برلين رفت، اما دوباره به بيل برگشت و سرانجام در شهر برن مستقر شد. پس از خودکشي نافرجام والزر در سال 1929، افسردگي او را به‌غلط شيزوفرني تشخيص دادند و در سال 1933 به آسايشگاهي در هريزائو فرستادندش که تا پايان عمر همان‌جا ماندني شد. در اين آسايشگاه وقت والزر به چسباندن پاکت‌هاي کاغذي و پاک‌کردن لوبيا مي‌گذشت. او هرگز دچار جنون يا زوال عقل نشد اما از سال۱۹۳۲ به‌بعد ديگر چيزي ننوشت، به بازديدکننده‌اي گفت: «من را اين‌جا نياورده‌اند که بنويسم، من را آورده‌اند که ديوانه باشم.» والزر روز کريسمس سال 1956 پس از چنددهه انزوا و 23سال زندگي در آسايشگاه حين پياده‌روي در برف درگذشت. ياکوب فون گونتن اولين‌بار در سال 1909 منتشر شد. اين کتاب سومين رمان روبرت والزر و مشهورترين رمان او است که بيش از بقيه آثارش نقد و بررسي شده است. اين کتاب را از جمله پيشروترين و آوانگاردترين رمان‌هاي پيشگام در ادبيات مدرن مي‌دانند. والزر اين رمان را در سال1908 در برلين نوشت. قبل از نوشتن آن سه‌سال شاگرد يک آموزشگاه شبانه‌روزي تعليم و تربيت نوجوانان براي خدمت در جامعه و ادارات بود. مدير و صاحب اين آموزشگاه فردي به نام آقاي ميليو بود که در رمان با شخصيت مدير آموزشگاه شبانه‌روزي بنيامنتا منظور شده است. چنان‌که روبرت والزر خود به کارل زيليش گفته است، ياکوب فون گونتن را بيش از همه کتاب‌هاي خود مي‌پسنديده است. والتر بنيامين درباره کتاب گفته است: «داستاني بسيار عجيب و ظريف که حس‌وحالي ناب و سرزنده دارد.» کريستوفر ميدلتن، شاعر برجسته انگليسي، مترجم آثار والزر (ازجمله همين کتاب) و والزرشناس، درباره اين کتاب مي‌گويد: «ياکوب فون گونتن ازجمله آثاري است که در زمان خود کارکرد ادبي زبان آلماني را دگرگون کردند. اين کتاب شبيه هيچ‌کدام از ديگر رمان‌هاي آلماني و اصلا هيچ‌کدام از آثار ادبي اروپايي نيست.» آثار روبرت والزر و به‌خصوص کتاب ياکوب فون گونتن در سال‌هاي اخير با اقبال گسترده دوباره روبه‌رو شده است و بسياري از نويسندگان امروز اين کتاب را بر کار خود اثرگذار مي‌دانند. اين اولين رمان والزر است که به فارسي ترجمه مي‌شود و مترجم کتاب قصد دارد تمام آثار والزر را ترجمه کند و هم‌اکنون مشغول ترجمه رمان ديگري از او به نام «دستيار» است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.