لطفا جشنواره تئاتر دانشگاهی را هم تعطیل کنید
امین عظیمی
بدونشک جریان نیمبند تئاتر در کشور ما در پی سیاستهای فرهنگی دولت محمود احمدینژاد، جبرانناپذیرترین خسارات ممکن را دید. رواج پوپولیسم و فرومایگی، ذیل شعار دلفریب «تئاتر برای همه» به شیوهای مهندسیشده، سالنهای تئاتری و ذهن نویسندگان و کارگردانان را به اشکالی از تئاتر پاستوریزه و بیخاصیت عادت داد که بعید به نظر میرسد تا دهههای آتی بتوان امید روشنی برای رختبربستن چنین رویکردهایی از جغرافیای تئاتریمان، در دل پروراند. اما عمق هوشمندی سیاستگذاران پیشین در آن بود که برخلاف اسلافشان به جای تعطیلکردن و توقیف اجراها، دست به ترویج، توزیع و گرامیداشت کالای کمکیفیت و بیارزش در عرصه تئاتر زدند و از این طریق توانستند به خودیخود بازاری «در پوسته بیرونی پررونق» اما از درون«خالیوپوچ» را هدایت کنند. گسترش و تکثیر شکلی از سهلانگاری، سطحیاندیشی، ژورنالیسم و تجربهگرایی عقیم و بیفایده در تئاتر ما بنیان این راهبرد بود و امروزه ملموستر از هرزمانی میتوان نارساییهای برآمده از آن را بر پیکره تئاتر کشور شاهد بود. «ویروس تئاتر دورهمی»، «تئاتر سیاستزده و دلخوش به تکهپرانیهای شعاری»، «تئاتر موزیکال تزیینی- مصرفی
دورهگرد» و «تئاتر متوهم ناکجاآبادی: تجربی سابق» آنچنان در جایجای سالنهای ما زادوولد کرده که گویی تماشای آثاری واقعی را باید یکسره به فراموشی سپرد. چهرههای ناامید و بیانگیزه امروز هنرمندانی که زمانی در مرکز صحنه ایستاده بودند و تئاتر واقعی، تئاتر آگاه و خلاقانه و دغدغهمند به مخاطبانشان نشان میدادند، عمق فاجعه را بیشتر آشکار میکند؛ کسانی که خواسته یا ناخواسته در برابر این هجمه دوام نیاوردند و حالا قفل سکوت بر دهان و انفعال در همهسو پیشه کردهاند. شاید برای آنها نیز هزینه حضور و مقابله، بسیار سنگینتر از لذتی باشد که اجرای یک تئاتر واقعی برایشان به ارمغان میآورد. شاید هم نگاه عافیتطلبشان نمیخواهد آنچنان که برخی از هممسلکانشان، تئاتر و سنتهای نمایش ایرانی را با چرخه فستفودی اجرای فوری و درآمدزایی کلان اشتباه گرفتهاند و کمترین شباهتی به آنچه بودهاند و در صحنه میکردهاند ندارند، در ورطه روزمرگی بیفتند. انگار باید پذیرفت تئاتر واقعی ما بار دیگر دچار جوانمرگی شده است. اما آیا راه نجاتی هست؟ شاید یکی از کورهراههای این میدان نبرد، دانشگاه باشد و تئاتری که میوه فضای دانشگاه است؛ جایی که
عقلانیت و آگاهی پایههای اصلی حیات یکدانشجو را شکل میدهد و همچون گیاهانی سبز و هوشیار نقش تصفیه هوای آلوده جامعه را دارند. اما موجودیت و معنای دانشگاه نیز دیرزمانی است به خطر افتاده است. دانشجویان تئاتر امروز، یعنی همان نیروهای جوانی که با علاقه و شور و سهم اندکی از دانش، در قالب گروههای صد تا 700نفری برای تحصیل در رشته تئاتر راهی مراکز آکادمیک شدهاند، بیشتر طلایهدار یکی دیگر از عجایب روزگار ما هستند تا امکان حیاتبخشیدن به هردرمان و نجاتی. چنین استقبالی در کناره محدودیتهای جاری و نبود امکانات آموزشی، شایبه حرکت در امتداد همان سیاست رشد کمی، تهیکردن کیفی عرصه تئاتر- اینبار در فضای آموزشی - را به ذهن متبادر میکند. آنچنان که یکی از دانشکده بزرگ هنری در شهر تهران در طول سالهای92،91 و93 بالغ بر هزارو500دانشجوی تئاتر را پذیرش کرده بیآنکه کوچکترین برنامهریزیای برای هدایت این نیروها به بازار کار و بدنه حرفهای تئاتر داشته باشد. حالا چنین وضعیتی را به انفعال و بیبرنامگی وزارت علوم در ارتباط با برگزاری تنها جشنواره تئاتری دانشجویان کشور - که بدون شک در سالهایی نهچندان دور دروازه ورود بسیاری از
استعدادها به عرصه حرفهای بوده است- اضافه کنید؛ جشنوارهای که بدترین بلایا را در هشتسال گذشته به خود دید.با این حال در تمامی ادوار برگزاری این جشنواره سابقه نداشته که تا ابتدای آبانماه هرسال، خبری از انتخاب یا انتصاب دبیر و انتشار فراخوان در میان نباشد؛ امری که تا این لحظه در سال1393 بهوقوع پیوسته و نشان از بیتوجهی و عدموجود ارادهای جدی برای برگزاری این جشنواره دارد. این انفعال و بیتوجهی مجموعه فرهنگی وزارت علوم که بدونشک از بحرانهای اخیر این وزارتخانه نیز بینصیب نبوده، آهنگی مشترک با نحوه مدیریت کلان تئاتر این روزهای کشور نیز پیدا کرده است؛ راهبردی که میتوان آن را در سهجنبه بازتعریف کرد: محافظهکاری، انفعال و بیبرنامگی. آنچه در تئاتر امروز ما بر ویرانههای دولت قبل اتفاق میافتد، ریشه در این سهضلع دارد و به شکل عجیبی نیز با تعصب پیگیری میشود. حتی در خوشبینانهترین حالت، اگر همین امروز نیز دبیری برای این جشنواره برگزیده شود، فرآیند برنامهریزی و انتشار فراخوان آن تا آغاز آذرماه به طول خواهد انجامید و در چنین فرصتی هیچ اثر درخشانی نمیتواند مراحل بازخوانی، تصویب، تمرین، بازبینی و اجرا را تا
اردیبهشت سال آتی بر خود هموار ببیند. این به معنای آن است که اگر خوششانس باشیم، شتابزدهترین جشنواره تئاتر دانشگاهی کشور در طول تاریخ برگزاری آن در راه است که میوه و ثمرش نخواهد توانست التیامی بر زخمهای تئاتر امروز ایران باشد. راستی چرا باید جشنوارهای که در طول بیش از یکدهه هزاراندانشجو برای روشن نگاهداشتن چراغ آن فداکارانه و شبانهروزی تلاش کردهاند، اینچنین با بیمهری روبهرو شود. شاید هم باید ریشه مشکل را در همان عادت ما ایرانیان یعنی «تعارفکردن» جستوجو کرد. این اراده که تئاتر برای مدیران ما امری خواستنی نیست، دیرهنگامی است بر همگان آشکار شده اما تعارفات در مورد تکذیب آن، بازارگرمی دارد. واقعا بهتر نیست مدیران فرهنگی وزارت علوم سر خود را از زیر برف بیرون بیاورند و صریحا اعلام کنند برای ما هم مثل تمامی نهادهای دیگر در این کشور تئاتر، امر بیاهمیت و ناچیزی است؟ لااقل از این طریق جلو هدررفتن انرژی هزاراننفری که مشتاقانه در کلاسهای کوچک و تنگ برای آموختن تئاتر خود را به آب و آتش میزنند را میگیرند و به آنها این پیام را میدهند که زودتر برای پیداکردن کاری در حاشیه جریان تئاتری که خودش وجود خارجی
ندارد، آستین بالا بزنند. یا شاید هم بهتر است یکباره آب پاکی را روی دست همه ما بریزند و بگویند جشنواره تئاتر دانشگاهی تعطیل شده است. باور کنید آب از آب تکان نمیخورد. اگر شک دارید، امتحان کنید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.