|

در حاشیه نمایش«من»

روایتی مساله‌محور با فرم فانتزی

محسن خیمه‌دوز

«من»، نمایشی فانتری و طنز است که در تالار محراب اجرا می‌شود. (تالاری نامعروف ولی با قابلیتی بهتر از سالن‌های کوچک تئاتری در شهر تهران و در محلی نزدیک به خود تئاترشهر، دو چهارراه پایین‌تر از تئاتر شهر، تقاطع ولیعصر - امام خمینی). «من»، داستان تعدادی بازیگر تئاتر است که بعد از قهرکردن استاد خود و در غیابش تصمیم می‌گیرند اتودهای خودشان را برای تماشاگران اجرا کنند ولی هرکدام اسیر «منیت» ایده خود می‌شوند و همین منیت، سرانجام آنها را با زلزله‌ای درونی و ویرانگر روبه‌رو می‌کند. نمایش «من»، نمایشی ا‌ست از جنس طنز تلخ (گروتسک). ایده هرکدام از بازیگران درواقع بیان یک آسیب تلخ اجتماعی‌ است که جامعه امروز ما با آن مواجه است. اما فرم اجرا، که به صورتی فانتزی و طنز است، دیدن و روایت آن آسیب‌ها را قابل تحمل می‌کند. «من»، جدا از متن خوبی که برای نمایش دارد، اجرای قابل‌قبول و خوبی هم بر صحنه داشته است. حضور بیش از 50 بازیگر دختر و پسر تازه‌کار و آماتور تئاتری روی صحنه، آن‌هم صحنه‌ای که برای این نمایش، به عمد فاقد هر نوع امکان جذابیت صحنه‌ای‌ شده است (از جمله فقدان موسیقی، نورپردازی، دکور، لباس و هر عامل جذاب دیگر) فقط با حرکات آکروباتیک و نمایشی بدن و نیز با انواع آوا، آواز، ترانه و لحن صدا به اثری جذاب تبدیل شده است؛ اثری که در مدت نزدیک به دو ساعت نمایش، فقدان حضور هیچ‌کدام از عوامل جذب‌کننده و سرگرمی‌ساز رایج، در آن حس نمی‌شود. «من» را می‌توان یک اثر تجربی نیز دانست چرا که با طرح پرسش‌هایی از تماشاگر، با بازی مستقیم و رو به تماشاگر و نیز از طریق طرح مسایلی که مخاطب در زندگی‌اش روزانه با آنها روبه‌رو است، فضای کلیشه‌ای و بسته نمایش را می‌شکند و آن را با حس و ذهن مخاطب به تجربه مشترک می‌گذارد. به این ترتیب «من» را می‌توان نه یک نمایش ایدئولوژیک پیام‌دار، که یک نمایش «مساله- محور» تجربی دانست. و نمایش، همین مسایل رئال را مبنای فرم زیباشناختی و طرح دراماتیک خود کرده است. تلفیق فرم غیررئال و فانتزی با محتوای رئال و مساله- محور، از دیگر ویژگی‌های جذاب نمایش «من» است. یکی از بخش‌های نمایش، بیان تصویری ِ سوار و پیاده‌شدن مردم به واگن‌های مترو در شلوغی و ازدحام است.که با طنزی ریتمیک و موزون، اوج شلختگی در نقل‌وانتقال مسافران مترو را به نمایش می‌گذارد تا بتوانند آن را آسیب‌شناسی کنند. هرچند نمایش «من» به همان اندازه که در آسیب‌شناسی مسایل رئال موفق است، در نقد آنها ناموفق است؛ ایرادی که به متن بازمی‌گردد و نه به اجرا. با این ایراد متنی، نمایش «من» اما در اجرا موفق می‌شود با تعداد زیاد بازیگر روی صحنه ولی بدون حضور عوامل جذاب صوتی و بصری، جذابیت و طنز ایجاد کند، به‌طوری که نمایش لحظه‌ای به لودگی یا به شلوغی و سروصدای ناهنجار دچار نمی‌شود. نمایش «من» را می‌توان نوعی از روایت «زیباشناسی‌زشتی» به حساب آورد زیرا با لحن و بیان و فرمی طنز، روایتگر روش‌های لمپنی مردم در زندگی شهری ا‌ست، بی‌آنکه خود نمایش به لودگی و لمپنیسم آلوده شود. «من»، نوعی رهیافت مساله‌محور در روایت صحنه‌ای ا‌ست که این‌روزها جایش در کارهای نمایشی ایران خالی‌ است. وقتی در یکی از سالن‌های معروف شهر تهران، کارگردان معروفی، در حال اجرای تئاتری ا‌ست با بازیگران معروف و ما به‌ناگاه از یکی از راویان نمایش، جوک زشتی درباره هموطنان شمالی می‌شنویم تا شاید تماشاگر را بخنداند؛ و وقتی در همان نمایش می‌بینیم که دختری نمایش مدفوع‌کردن خود را و پسری نمایش ادرارکردنش را برای حضار به اجرا می‌گذارد، در این صورت است که باید به نجابت و شرافت بازیگران تازه‌کار نمایش «من» آفرین گفت که هم زیبا کار کردند، هم لودگی نکردند و هم مساله لمپنیسم رفتاری را به‌مثابه یک آسیب معرفی کردند، بی‌آنکه خودشان به لمپنیسم نمایشی و رفتاری آلوده شوند. «من» نشان داد که اگر نمایشی محتوای جذاب داشته باشد، برای جذب تماشاگر هیچ نیازی به استفاده از عوامل مصنوعی جذب تماشاگر ندارد. عوامل مصنوعی چون: چهره‌های معروف، لودگی و لمپنیسم برای خنداندن تماشاگر، زرق‌وبرق‌های رایج نمایشی و حتی استفاده از سالن‌های معروف و باسابقه. نمایش «من» برعکس باعث شد نام سالن نامعروفی مثل تالار محراب، بر سر زبان‌ها بیفتد. نقد «من» را از دو منظر فرم و محتوا می‌توان انجام داد. نقد اول بر بازیگری آماتوری اغلب بازیگران است که در حد و اندازه متن حرفه‌ای خود ظاهر نشدند. نقد دوم بر محتوای متن است که استراتژی خود را نقد مساله‌های زشت اجتماعی قرار داده، ولی در اجرا فراتر از آسیب‌شناسی آن مساله‌ها نرفته است و این ویژگی با درونمایه نمایش «من»، که طنز انتقادی، به‌ویژه طنز گروتسک است، تناقض دارد. با این حال، در کمبود آثار معتبر صحنه‌ای، «من»، نمایشی معتبر و قابل تحسین است. به همین دلیل باید برای دیدن کارهای دیگرشان، «تو» و «ما»، منتظر ماند. آماتورهای بااستعداد را باید جدی گرفت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.