|

«اسطرلاب» و حلقه‌هایی که همدیگر را تکمیل می‌کنند

عبور از دروازه ترویج علم به دنیای حرفه‌ای

پوریا ناظمی . روزنامه‌نگار علم و مدرس روزنامه‌نگاری

1- ترویج علم یک فرآیند به‌هم‌پیوسته و زمان‌بر است. اگرچه این مساله گزاره‌ای بدیهی به‌شمار می‌آید، اما بسیاری از اوقات در عمل به فراموشی سپرده می‌شود. اینکه چرا باید علم را ترویج کرد و اهمیت آن برای جامعه و مردم چیست، داستان دیگری دارد. اما به‌طور خلاصه و جهت یادآوری شاید بتوان سرفصل‌های زیر را درباره برخی از دلایل ترویج علم مطرح کرد: - علم را ترویج می‌کنیم؛ چون بدون ترویج علم، حوزه مطالعات تخصصی علمی (که برای حیات و آینده حیات نوع بشر ضروری است)، پشتیبانی مردمی و درنتیجه اهمیت عمومی و توان کسب بودجه و حمایت دولتی و ملی را برای ادامه کار از دست می‌دهد. - علم را ترویج می‌کنیم؛ چون بدون ایجاد انگیزه در نسل نوجوان و خانواده آنان، آینده کاوش و تحقیقات علمی از نظر نیروی انسانی با خطر مواجه می‌شود. - علم را ترویج می‌کنیم؛ چون توسعه همه‌جانبه بدون توسعه علمی و توسعه علمی بودن افزایش آگاهی عمومی علمی مردم قابل‌دستیابی نیست. - علم را ترویج می‌کنیم؛ چون دنیای امروز ما با علم و دستاوردهای علمی درهم‌تنیده است و آگاهانه‌زیستن در این جهان، نیازمند آگاهی علمی است. - علم را ترویج می‌کنیم؛ چون روش تفکر علمی که در پس تحقیقات علمی عمل می‌کند، تنها در تحقیقات آکادمیک کاربرد ندارد و می‌تواند در زندگی روزمره و در مواجهه با مشکلات روزانه ما به کار گرفته شود و ما را از افتادن به دام خرافه و شبه‌علم و تصمیمات غیرمنطقی محفوظ دارد. - علم را ترویج می‌کنیم؛ چون فکر می‌کنیم ابزاری تواناتر و هیجان‌انگیزتر از علم وجود ندارد که کنجکاوی ما را شکوفا کند، ما را شگفت‌زده کند و ما را در درک جهانی چنین بی‌نظیر یاری دهد و چشم‌اندازهای ما را از افق‌های بسته و محدود و تنگ به دشت‌های بی‌کران و زیبای ممکن و ناممکن توسعه دهد. 2- چنین هدف‌های وسیعی، قطعا مخاطبان وسیعی نیز برای مساله ترویج علم به همراه می‌آورد؛ نشریات و رسانه‌ها، مراکز ترویج‌کننده و از سوی دیگر نهادهای علمی که در ترویج علم مشارکت می‌کنند. اما واقعیت این است که در کشورهایی مانند ما، گاهی چرخه و زنجیره کاملی برای ترویج علم وجود ندارد. کشور ما طی قریب به دودهه گذشته، شاهد رشدی تورمی در زمینه ترویج بوده است. نجوم آماتوری در ایران با اتکا به پشتوانه خود و ابتکارهای موفقی در طی این دو دهه، یکباره رشدی جهش‌وار را تجربه کرد. حاصل این فرآیند علاقه‌مندشدن تعداد بسیاری از مردم و به‌خصوص نوجوانان و جوانان به نجوم بود. در دنیای حرفه‌ای علم، راه و روشی ویژه برقرار است. محصول علم در فضای آکادمیک در قالب مقاله‌های تحقیقی منتشر می‌شود که به زبان کاملا فنی نوشته می‌شوند و خواندن آن گاهی برای خود متخصصان نیز کاری دشوار و نفس‌گیر است. 3- کار ارزشمند دو نفر از ستاره‌شناسان حرفه‌ای ایرانی (که سابقه فعالیت آماتوری طولانی دارند)، می‌تواند یکی از حلقه‌های مهم فرآیند ترویج علم را تشکیل دهد. به‌طور خلاصه کاری که این دو ستاره‌شناس ایرانی انجام داده‌اند، این است که مقاله‌های آکادمیک روز را به زبان قابل‌فهم عامه بازنویسی می‌کنند. «آیرین شیوایی» و «آزاده کیوانی» پشت این ایده قرار دارند و برای تحقق آن، وب‌سایت «اسطرلاب» را طراحی کرده‌اند. آنان، هر دو از علاقه‌مندان قدیمی نجوم هستند. نجوم و دنیای شگفت‌انگیز ستاره‌شناسی برای آنان آنقدر جذابیت به همراه داشت که به چیزی بیش از سرگرمی بدل شود و آینده حرفه‌ای خود را در آن جست‌وجو کنند. «آزاده» و «آیرین» هر دو، علاوه بر دنبال‌کردن کارهای نجومی، علاقه فراوانی به ترویج علم نیز داشتند. هر دو آنها در مناسبت‌های مختلف در برگزاری نمایشگاه‌ها و برنامه‌های عمومی ترویجی علم فعالیت کرده بودند. علاقه و تجربه هر دو آنها در این زمینه باعث شد تا منبعی را به وجود آورند که در زمان آنها وجود نداشت و حالا کسانی که در موقعیتی هستند که خود آنها سال‌ها پیش در آن قرار داشتند می‌توانند منبع مناسبی را در دسترس داشته باشند. سایت «اسطرلاب» درحالی‌که یکی از جدیدترین منابع برای علاقه‌مندان کارآزموده‌تر دنیای نجوم است، می‌تواند الهام‌بخش فعالان ترویج علم در سایر رشته‌ها هم باشد. این اتفاق درعین‌حال شاید در آینده بتواند یکی از تاثیرات ترویج علم را آشکار کند. «آیرین» و «آزاده» از دروازه ترویج علمی که در ایران رایج شده بود، به دنیای حرفه‌ای قدم گذاشتند. به همین واسطه باوجود اینکه اکنون حرفه‌ای‌های رشته خود هستند و رسما در طبقه دانشمندان به‌شمار می‌روند، نگاهشان به دنیای آماتوری نه‌تنها نگاهی منفی نیست که چون ارزش‌های آن را می‌دانند برای کمک به آن حاضرند از وقت باارزش خود برای کمک به بخشی از مخاطبان غیرحرفه‌ای استفاده کنند. وجود روند ترویج علم در جامعه باعث می‌شود دیواری که برخی از دانشمندان حرفه‌ای به دور دنیای علم کشیده‌اند و باعث عمیق‌ترشدن شکاف میان مردم و علم می‌شود، ترک بردارد و نسل آینده حرفه‌ای‌های ما، درک بهتری از دنیای آماتوری داشته باشند و به لطف آنها آماتورهای ما دسترسی دقیق‌تری به دنیای علم واقعی داشته باشند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.