|

دوره نخست رنسانس اروپایی داشت و آوازه‌ای جهانی یافت.

ایران در تقسیم‌بندی فضای جغرافیایی در منطقه‌‌ای قرار گرفته که در ادوار تاریخ گاه به‌مثابه پلی میان غرب و شرق ظاهر شده است؛ سرزمینی که ناخواسته به فضای برخورد سنت‌ها و مردم مختلف بدل شد و همین ویژگی این قلمرو متغیر را در معرض پدیده مهاجرت‌، حمله‌ و دست‌اندازی اقوام و قبایل گوناگون قرار داد؛ از آریایی‌ها که هزاران‌سال پیش از بخش‌های مرکزی یا شمالی آسیا به فلات ایران مهاجرت کردند تا اعراب و ترک‌ها و مغول‌ها؛ سرزمینی که به میانجی تقسیم‌بندی‌های فضای جغرافیایی و با حضور سنت‌ها و اقوام مختلف، تعریف شد. حسن قاضی‌مرادی نشان می‌دهد در میان این تبادلات کارنامه ایرانیان در دومورد مثبت‌تر و قابل‌دفاع‌تر از سایر موارد بوده: نخست نحوه مواجهه ایرانیان با مسلمانان در قرون نخستین اسلامی که در نهایت به تعبیر او و برخی دیگر از صاحبنظران به عصر زرین فرهنگ ایران در سده‌های‌سوم تا پنجم‌هجری منجر شده و دوم، نحوه مواجهه «تک‌روشنفکرانی است که در دوره تدارک نهضت مشروطه فعالیت می‌کردند. به علاوه یک نسل روشنفکرانی که تربیت‌شده این نهضت بزرگ بودند؛ نهضتی که ما با آن از جامعه سنتی درآمدیم و وارد دوره معاصر تاریخ‌مان شدیم.» کتاب «نگاهی اجمالی به عصر زرین فرهنگ ایران» مصاحبه مفصلی است که پروین قریشی و نسرین تخیری با حسن قاضی‌مرادی انجام داده‌اند. موضوع کتاب درباره دورانی از تاریخ ایران است که با وجود اهمیت و تاثیرگذاری‌اش در تاریخ ایران چنان‌که نویسنده نیز تاکید دارد، منابع کمی از آن دوره موجود است. قاضی‌مرادی در این کتاب در تلاش است تا تحلیلی از فرازوفرود عصر زرین، دستاوردهای فرهنگی و تمدنی آن عصر به دست دهد. مهم‌ترین کتابی که پیش از این دقیقا به این موضوع پرداخته، نوشته ریچارد فرای است. اما قاضی‌مرادی لزوم تحقیق درباره عصر زرین را به وضعیت امروز ایران گره می‌زند و بر این باور است. «امروزه ما در دوره‌گذار تاریخ‌مان،‌گذار از جامعه سنتی به جامعه متجدد، گیر افتاده‌ایم. بیش از ۱۵۰سال است که تلاش می‌کنیم و نتوانسته‌ایم این‌گذار را به‌طور غیرقابل برگشت پشت‌سر بگذاریم.» به باور نویسنده عصر زرین فرهنگ و تمدن در سده‌های سوم تا پنجم‌هجری تنها دوره‌ای است در تاریخ ایران که ایرانیان با تولید فکر با تسخیرشدگی‌شان مواجه شدند. هرچند به‌زعم وی در تولید فرهنگ و تمدن این عصر مردمان دیگری نیز فعال بودند، دستاوردهای این عصر به‌طور عمده نتیجه فعالیت همه‌جانبه ایرانیان بود. در نظر او دستاوردهای فرهنگی و تمدنی این دوران تاثیر مهمی در خیزش دوره نخست رنسانس اروپایی داشت و آوازه‌ای جهانی یافت. قاضی‌مرادی اهمیت عصر زرین را از دومنظر بیرونی و درونی بررسی می‌کند که مقصود از سویه بیرونی آن «دستاوردهای این عصر در خارج از ایران و مشخصا اروپا» است. به باور او در این دوره ترجمه صدهاکتاب و رساله عربی، بیشتر به زبان لاتین، ‌تاثیری شگفت بر دوره نخست رنسانس در اروپای سده‌های‌دوازدهم و سیزدهم گذاشت. در این دوران «غول‌هایی مثل خوارزمی، بیرونی، رازی، خیام و ابن‌سینا» در ایران ظهور می‌کنند که هریک تاثیر شگفتی بر تحولات علم و دانش و فرهنگ پس از خود گذاشتند. اما به لحاظ درونی اهمیت عصر زرین در آن است که «حتی پیش از آنکه آل‌بویه با تسخیر بغداد برای حدود ۱۱۰سال دستگاه خلافت را از نظر سیاسی به انقیاد خود درآورد، برمکیان توانستند به جایگاه قدرتمندترین افراد در امپراتوری اسلامی، بعد از خلیفه برسند.» از این‌رو، قاضی‌مرادی با تاکید بر اینکه ایرانیان نخستین مردمانی بودند که با حفظ زبان فارسی از هویت قومی و فرهنگی‌شان دفاع کردند و در امپراتوری اسلامی ادغام نشدند، نشان می‌دهد در اوج خیزش ادبی ایرانیان در عصر زرین، فردوسی با شاهنامه‌اش توانست بقای هویت قومی و فرهنگی این سرزمین و مردمان آن را تضمین کند. بر این اساس نتیجه‌ می‌گیرد که «مهم‌ترین اهمیت داخلی عصر زرین فرهنگ و تمدن را دفاع از هویت قومی ایرانی با ابزار علم و فرهنگ و حتی غلبه بر تسخیرگر خود به اتکای همین ابزار می‌دانم.» قاضی‌مرادی پس از نشان‌دادن پیش‌زمینه‌های فکری عصر زرین فرهنگ ایران در فصل نخست، در فصل‌دوم می‌کوشد زمینه‌های سیاسی و فرهنگی عصر زرین را بررسی کند که مشخصا به تحلیل وضعیت اجتماعی و سیاسی ایران در دوران آل‌بویه و سامانیان اختصاص دارد. در فصل‌سوم با بررسی حوزه‌های فعالیت در عصر زرین فرهنگ ایران، به دستاوردهای این عصر در حوزه‌های ادب فارسی، فلسفه، تاریخ‌نگاری و... می‌پردازد. در فصل‌چهارم در تلاش است تا علل و عوامل زوال عصر زرین را بررسی کند. در ادامه در فصل علوم در عصر زرین می‌کوشد جداگانه به اقدامات و پیشرفت‌هایی که در عصر زرین در حوزه‌های پزشکی، ریاضیات، نجوم و جغرافیا صورت گرفته، اشاره کند. در نهایت، کتاب با پی‌گفتاری تحت‌عنوان «در عرصه فرهنگ» نشان می‌دهد در عرصه فرهنگ، تکاپوی فرهنگی یعنی تلاش برای رستاخیز و نوزایش فرهنگی برای رهایی از مخاطره بحران هویت ملی و عقب‌ماندگی. «محورهای این نوزایش فرهنگی، در درجه نخست، تکثرگرایی فرهنگی، انسان‌محوری و دموکراسی‌سازی بر زمینه نقد ریشه‌‌ای فرهنگ‌مان است.» به باور قاضی‌مرادی «جهان امروز، در عصر دموکراسی و دموکراسی‌سازی است. این درست است در مقاطعی رویکرد غیردموکراتیک، یعنی اقتدارگرایانه، ‌وجه غالب را می‌یابد، اما جنبش‌ها و تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی نشان می‌دهند دموکراسی و دموکراسی‌سازی هرچه بیشتر به خواست مردم در تمام کشورهای جهان تبدیل می‌شود. ما ایرانیان اینک یک‌بار دیگر رویاروی بحران هویت ملی و عقب‌ماندگی، ناگزیر به انتخابی بزرگ هستیم. انتخابی تا از چنین مخاطره‌ای برهیم. این رهایی، اما جز از طریق تکاپوی فرهنگی و تمدنی و در تعامل با فرهنگ‌ها و تمدن‌های دیگر ممکن نیست.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.