|

در باب سبک - ۱

استعاره‌ها ره به بیراهه می‌برند

سوزان سانتاگ . ترجمه: پویا رفویی

امروزه به دشواری، منتقد ادبی سرشناسی‌ گیر می‌آید که دلش بخواهد حین دفاع از تضادی قدیمی، «ایده‌ای موسوم» به سبک علیه محتوا، مچش را بگیرند. در این فقره، اجماعی ظاهرپرست حکمفرماست. همگان دست ‌‌به ‌نقد اذعان می‌کنند که سبک و محتوا به هم آمیخته‌اند، که قویا سبک خاص هر نویسنده مهمی، جنبه‌ای از گوشت و خون اثر او است و هرگز مقوله‌ای صرفا «تزیینی» نیست. با این همه، در «عمل» نقد، تضاد قدیمی کم و بیش بی‌هیچ خدشه‌ای، به قوت خود باقی است. اغلب منتقدانی از این دست که منکراند سبک فرع بر محتواست، هر وقت خود به سر وقت آثار ادبی خاصی می‌روند، از این ثنویت صیانت می‌کنند. در کل، کار چندان ساده‌ای نیست، خلاصی از تمایزی که عملا تاروپود گفتمان انتقادی را در‌هم‌تنیده است و به تداوم اهداف فکری مشخصی خدمت می‌کند و به اقتضای مصلحتی است که مو لای درزش نمی‌رود و بدون وجود بدیلی در دسترس که حق مطلب را ادا کند، به سختی می‌توان از آن صرف‌نظر کرد. در واقع سخن‌گفتن از سبک رمان یا شعری خاص که در کل، خواهی‌نخواهی، مراد از «سبک»، سبکی صرفا تزیینی، فرعی نباشد، کاری است بس صعب. نفس توسل به این نگره، ولو به تلویح، مستلزم استناد به تضاد بین سبک و چیزی دیگر است. چنین که برمی‌آید بسیاری از منتقدان بر این امر وقوف ندارند. گمان می‌برند با استنکافی نظری، خود را به‌قدر کفایت از غربال عوامانه سبک و محتوا مصون نگه می‌دارند، حال آنکه جملگی داوری‌های ایشان در ادامه به قوام همانی می‌انجامد که در عرصه نظریه به انکار آن مشتاق‌اند. یکی از شیوه‌هایی که در نقد عملی، در داوری‌های انضمامی به ثنویت قدیم تداوم می‌بخشد، رواج شیوه‌ای است که بر حسب آن، از محاسن آثار هنری درخور ستایش دفاع می‌کنند، هرچند با تلقی نادرست از سبک آنها، زمینه را برای تقدیر از نپختگی و شلختگی فراهم می‌کنند. یکی دیگر از شیوه‌های رایج، سبک بسیار پیچیده را به صورت آسمانی ریسمانی بی‌سروته جا می‌زند. نویسندگان و سایر هنرمندان معاصری که از سبکی ظریف، دیریاب، توان‌فرسا-مستغنی از «زیبایی»- برخوردار باشند، ستایشی بی‌دریغ به نصیب می‌برند. با این همه گفتن ندارد که سبک را در این معنی به نوعی ریا مراد می‌کنند؛ که یعنی گواهی دال بر دخالت هنرمند در مصالح کارش، که ‌ای کاش مجالی فراهم می‌کرد تا آنها خود در حالتی ناب به زبان می‌آمدند. والت ویتمن، در مقدمه چاپ 1855 «برگ‌های علف»، در مقام انکار با «سبکی» برمی‌آید که از قرن گذشته تا آن زمان، در وجه غالب هنرها مستمسک متداولی است تا در مجموعه‌ای از واژگان سبک‌شناختی نوین جا باز کند. «اعظم شعرا، صاحب‌ سبکی آنچنان نشان‌کرده نیست، جویباری است بس رها در خود»، که یعنی شاعر بزرگ و شاعر اهل صناعت آبشان در یک جوی نمی‌رود. «شاعر بزرگ خطاب به هنرش می‌گوید قصد من مداخله نیست، نمی‌خواهم در نوشته‌ام هیچ آراستگی، یا تاثیر، یا اصالتی مثل پرده‌ای بر سر راه من و ما سوا آویزان باشد. آنچه می‌گویم دقیقا همین است که می‌گویم.»البته، همان‌طور که همه می‌دانند یا مدعی آنند که می‌دانند، هیچ سبک خنثای مطلقا شفافی وجود ندارد. سارتر در مطلب درخشانش درباره «بیگانه» نشان داده است که «سبک سفید» کامو که به غیرشخصی بودن، توضیح واضحات، زلالی، بی‌پیرایگی زبانزد است، خود محمل تصور مورسو است از جهان (که ماحصل لحظه‌هایی است ابزورد، نابگاه). آنچه رولان بارت «درجه صفر نوشتار» می‌نامد، دقیقا به سبب ضداستعاری بودن و انسان‌زدودگی، مثل هر سبک سنتی نوشتار، گزینش‌شده و تصنعی است. با همه این اوصاف، نگره هنر بدون سبک شفاف، یکی از اوهام مستدام فرهنگ مدرن است. هنرمندان و منتقدان دلخوش به این باوراند که دیگر محال است از هنر مهارتی در بیاید، مگر اینکه فرد فردیتش را از دست بدهد. با آنکه الهام درجا می‌زند- ناخرسندی مدام از هنر مدرن، به همراه سرعت سرسام‌آور سبک‌هایش «تغییر می‌کند.»سخن گفتن از سبک یکی از راه‌های سخن گفتن از تمامیت اثر هنری است. مثل تمام گفتمان‌های تمامیت، حرف زدن از سبک مستلزم اتکا به استعاره‌هاست. و استعاره‌ها ره به بیراهه می‌برند. مثلا همین استعاره مصرحه ویتمن را در نظر بگیرید. با تشبیه سبک به پرده، گفتن ندارد که او سبک را با تزیین خلط کرده است و همین چه بسا شتابزده از جانب اکثر منتقدان به خطا بینجامد. با تلقی از سبک به‌منزله حائلی زینتی بر مصالح اثر، چنین بر می‌آید که پرده فصل می‌کند و مصالح اثر وصل می‌کند؛ یا با اندکی دستکاری استعاره چنین بر می‌آید که چه بسا پرده محمل شفافیت باشد. ولی استنباط مغلوط از استعاره فقط به همین ختم نمی‌شود. استعاره حاکی از این نیز هست که سبک ماده‌ای است کثیر یا قلیل (حائز کمیت)، رقیق یا غلیظ (حائز تراکم). و اگرچه چندان به چشم نمی‌آید، این خیال خام که هنرمندان در گزینه‌ای حقیقی به سبک داشتن یا نداشتن مخیراند، عینا به همین میزان خطاست. سبک تابع کمیت نیست، گلی نیست که به سبزه اضافه‌اش کنند. شگرد سبک‌گرایانه متکلف - مثلا کسی که در نثر از سیاق و ضرباهنگ‌های کلام روزمره پا را بس فراتر می‌گذارد- متضمن این نیست که اثر از سبکی «بیشتر» برخوردار است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.