|

محمد توسلی در گفت‌وگو با «شرق»:

هسته‌های مقاومت بلافاصله بعد از کودتا شکل گرفت

مریم قربانی‌فر

مهندس محمد توسلی متولد1317 در تهران است. وی در سال۱۳۳۵ وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شد و از اعضای فعال انجمن اسلامی دانشجویان بود. وی از سال۱۳۴۰ و با تشکیل نهضت آزادی از اعضای آن شد و در سال۴۱ برای تحصیل در رشته حمل‌ونقل و ترافیک به آلمان رفت. سپس برای ادامه تحصیل در رشته راه و ترافیک به آمریکا رفت. وی بعد از انقلاب اسلامی به عنوان اولین‌شهردار تهران راهی بهشت شد. مهندس توسلی یکی از شاهدان کودتای 28مرداد و اتفاقات پس از آن است. پس از گذشت 61سال پس از آن واقعه با محمد توسلی درباره روزها و سال‌های پس از کودتا به گفت‌وگو نشسته‌ایم: ‌با توجه به اینکه شما در سال1335 وارد دانشکده فنی دانشگاه تهران شدید و در همان زمان بسیاری ماجرای 16آذر را واکنشی به کودتای 28مرداد می‌دانند، می‌خواهم بدانم فضای جامعه و دانشگاه در آن سال‌های پس از کودتای 28مرداد چگونه بود؟ بعد از کودتای 28مرداد که پروژه مشترک عوامل اطلاعاتی انگلیس و آمریکا و عوامل دربار بود، یک شوک به مبارزان و فعالان سیاسی بود. اسناد نهضت مقاومت ملی نشان می‌دهد یک‌هفته بعد از کودتا، جمعی از شخصیت‌ها در منزل آیت‌الله‌سیدرضا زنجانی جمع شدند و در زمان کوتاهی یعنی تا شهریورماه بیانیه‌ها صادر شده و در مهر و آبان است که اعتصابات بازار شکل می‌گیرد و محاکمه دکترمصدق نیز همزمان در جریان بود. همچنین در همان زمان سفارت بریتانیا در ایران نیز در 14آذر بازگشایی و دنیس رایت وارد ایران می‌شود و قرار بر این بوده که ریچارد نیکسون معاون رییس‌جمهور وقت آمریکا نیز وارد تهران شود. در این شرایط طبیعی است که فضای جامعه و بالطبع دانشگاه نیز ملتهب باشد و دانشگاه در کنار بازار، رکن‌های اساسی اعتراض در آن زمان است. حوادث را که در روزهای منتهی به 16آذر دنبال می‌کنیم، تمامی رسانه‌ها این التهاب دانشگاه را منتقل می‌کنند و اسناد منتشرشده نیز همین را نشان می‌دهد. در همان برهه دکتربقایی در دانشگاه نشریه‌ای داشته است. دکترخطیبی به عنوان رییس جمعیت شیروخورشید ایران در آن زمان با دربار رابطه نزدیکی داشته و گویا شاه در همان زمان، وی را به حضور می‌خواند و از اوضاع دانشگاه می‌پرسد و پاسخ خطیبی نیز تاکید بر التهاب دانشگاه در همان زمان است، شاه به دکتربقایی پیغام می‌دهد این التهاب را در دانشگاه تشدید کند. این بسیار نکته کلیدی است که شاه در همان زمان می‌خواهد این التهاب تشدید شود. آنچه باید مورد توجه قرار گیرد، این است که چرا شاه باید از دکتربقایی بخواهد سرمقاله‌هایش را تندتر کند و تشنج را در دانشگاه افزایش دهد؟ این مورد مهم مغفول‌مانده نه 16آذر که جنبش دانشجویی است که من به آن بیشتر خواهم پرداخت. ‌با این توضیح شما، باید بپذیریم شاه قصد داشته پس از کودتا همچنان پروژه سرکوب را ادامه دهد و نمونه آن اتفاقات 16آذر است. بله، قطعا همین‌طور است. شاه می‌خواست این سرکوب را انجام دهد، کمااینکه روز 17آذر در زیر فشار شدید پلیس و نیروهای ارتش و کماندوها، نیکسون به دانشگاه تهران می‌آید و دکترای افتخاری خود را نیز دریافت می‌کند. بررسی حوادث برهه تاریخی 16آذر1332 نشان می‌دهد تمامی رفتارها برای رادیکالیزه‌کردن و سرکوب نه‌فقط دانشگاه که در جامعه نیز اتفاق افتاده است. ‌جامعه و دانشگاهی در التهاب واکنش سریع به کودتا بود و اصلا فضا، فضای تیره‌وتاری محسوب می‌شد. اما چرا شاه می‌خواست بعد از کودتایی که انجام گرفته بود، همچنان فضا را ملتهب نگه دارد؟ طبیعی است، به‌هرحال التهاب دانشگاه پیامد کودتا بود و کل جامعه اصلا در یک فضای متشنج قرار داشت. نهضت‌ملی ایران هم در همان زمان از نظر فرهنگی و اجتماعی در جامعه فعال و زمینه‌های اجتماعی فراهم شده بود و با وجود خیانتی که به‌زعم بنده در همان زمان حزب‌توده انجام داد و باعث شد نهادهای مختلف دچار نوعی آشفتگی شوند اما همچنان جامعه بعد از کودتا واکنش شدیدی نسبت به کودتا از خود نشان می‌داد و طبیعتا بعد از 28مرداد فضای دانشگاه ملتهب بود اما حداقل گزارش‌ها نشان می‌دهد دانشجوها با هوشیاری خود را کنترل می‌کردند واکنشی نشان ندهند که به‌نفع طرف مقابل باشد و این کماندوها بودند که با برنامه‌ریزی بالاخره طعمه گرفتند. بعد از 16آذر سال1332 تا سال1339 فضای دانشگاه کاملا ملتهب و سرکوب شده و فضای پلیسی در دانشگاه وجود دارد اما دانشجویان دانشکده فنی هرسال در همان محل شهادت دانشجویان و تیراندازی جمع می‌شدند و دسته‌گلی به یادگار قرار می‌دادند. دانشجویان با همه‌فشارها در همان محل جمع می‌شدند و سکوت می‌کردند و به کلاس می‌رفتند و نیروهای امنیتی همان اشخاصی که اعلام سکوت می‌کردند را نیز بازداشت می‌کردند و دانشجویان با علم به اینکه بازداشت می‌شوند بازهم این برنامه را اجرا می‌کردند. خاطرم هست در سال35 هم این مراسم تکرار و حتی سخنرانی هم انجام شد که با بازداشت همراه بود اما دانشجویان بعد از اتمام مراسم به ابن‌بابویه و بر سر خاک شهدا رفتند. از سال 1339 هماهنگ با فضای باز نسبی همزمان با روی کارآمدن کندی که آمریکا سعی می‌کرد چهره موجهی به خود بگیرد، با بحث حقوق بشر وارد عرصه شد و یک فضای باز نسبی در دانشگاه‌ها به‌وجود آمد. در همین سال است که جبهه ملی‌دوم تشکیل می‌شود. سال39 در واقع نقطه بازگشتی بعد از چندسال پیاپی خفقان است. اینکه چرا این نقطه بازگشت به وجود می‌آید و اجتناب‌ناپذیر بوده، بیشتر از همه به طرف خارجی مربوط می‌شده است، در حقیقت آمریکایی‌ها و کودتاگران به این نتیجه رسیده بودند هیچ‌کدام از برنامه‌هایی که در نظر داشتند انجام نشده است و با این روش نمی‌توانند ادامه دهند و باید تغییر و تحولی در روش خود به وجود بیاورند، بنابراین انجام اصلاحات و رعایت حقوق بشر راهکار جدیدی بود که بعد از شکست برنامه‌های ناکارآمد کودتا برای بقای رژیم و تداوم آن مطرح شد. به‌هر حال در سال1339 برای اولین‌بار مراسم 16آذر در دانشگاه تهران به شکل آشکار و گسترده برگزار و در صحن دانشگاه، راهپیمایی انجام می‌شود و در مقابل دانشکده حقوق تجمع می‌کنند و تا جایی که من در خاطر دارم، خانم پروانه فروهر (اسکندری) از سخنرانان این مراسم بود. از سال1339 به بعد است که جنبش دانشجویی دوره جدید فعالیت خود را آغاز می‌کند و به‌نوعی می‌توان سال‌های39 و40 را نقطه عطف جنبش دانشجویی در ایران دانست. ‌یعنی باید نتیجه اتفاقات 16آذر 1332 را با یک تاخیر هفت‌ساله، از سال1339 به بعد ارزیابی کرد؟ بله، همین‌طور است. به هرحال این هم از ظرفیت‌های جنبش دانشجویی است که در دوران اختناق بعد از سال32 زنده بماند و با کمترین امکان تنفس و بازشدن فضا نشان می‌دهد که نمرده است و جنبش دانشجویی ادامه پیدا می‌کند. ‌در صحبت‌های خود به نهضت مقاومت ملی اشاره کردید که پس از کودتای 28مرداد شکل گرفت. در مورد این نهضت و کارکردهای آن و نوع عملکردش برای ما بگویید؟ همان‌گونه که اشاره شد، بلافاصله پس از کودتای 28مرداد هسته اولیه نهضت مقاومت در منزل آیت‌الله‌سیدرضا زنجانی با حضور عباس رادنیا، ناصر صدرالحفاظی و رحیم عطایی تشکیل شد و در هفتم‌شهریور اولین بیانیه با عنوان «نهضت ادامه دارد» صادر شد. بر اساس اسناد تاریخی می‌توان دوران فعالیت نهضت مقاومت ملی را تا سال1339 که جبهه ملی‌دوم تشکیل شد، به سه‌دوره تقسیم کرد؛ دوره اول از 29مرداد32 تا اواخر سال33 است که طی این دوره، نهضت مقاومت نیرو‌های وفادار به نهضت ملی چون مهندس‌بازرگان، دکترسحابی، حسین شاه‌حسینی، مهندس سحابی، دکتریزدی و احزاب و فعالان زیادی را در تهران و شهرستان‌ها سازماندهی می‌کند و با تقویت روحیه مردم ناامید به‌ویژه در دانشگاه و بازار و مدارس توطئه‌های رژیم کودتا را برای انحراف نهضت ملی ایران و تامین منافع بیگانگان به‌ویژه آمریکا و انگلیس خنثی و نقش موثری در آگاهی‌بخشی مردم و مشروعیت‌زدایی از رژیم کودتا ایفا می‌کند. در دوره دوم از اوایل سال34 تا شهریور سال36، نهضت مقاومت با ضربات سنگین بازداشت‌ها و سرکوب فعالان و همچنین اختلاف‌های درونی روبه‌رو می‌شود که جمع‌بندی تجربیات این دوره در سخنرانی مهندس‌بازرگان در جشن عیدفطر انجمن اسلامی دانشجویان سال36 در دانشکده کشاورزی کرج با عنوان مقاله «احتاج روز»1 منعکس شده است. در هرحال در این دوره کماکان کمیته دانشگاه تهران کانون مقاومت و فعالیت بوده و به مبارزه ادامه می‌دهد. در دوره‌سوم از مهرسال36 تا تیرماه 39، سازمان نهضت مقاومت ملی عملا متلاشی شده و جمعی از کادر‌های آن‌که فشار‌ها را تحمل کرده‌اند، با تهیه و توزیع بیانیه‌ها به رسالت آگاهی‌بخشی خود ادامه می‌دهند. اما دستاورد نهضت مقاومت ملی در طول هفت‌سال فعالیت، حفظ روحیه مردم، برافراشتن پرچم مبارزه علیه استبداد سلطنتی و استیلای بیگانگان و جلوگیری از برنامه‌های عوام‌فریبانه شاه برای توجیه کودتا و خدمت به مردم، به‌طور خلاصه تداوم «راه مصدق» قابل ارزیابی است. پیامد این مقاومت ملی ازجمله تغییر سیاست‌های آمریکا و فراهم‌شدن فضای سیاسی نسبتا باز بعد از سال39 و تحولات سیاسی اجتماعی اوایل دهه40 و ادامه مبارزات آزادیخواهانه ملت ایران است. ‌فضای باز سیاسی که در سال1339 و پس از کودتا به وجود آمد، آیا منجر به تشکیل جبهه ملی‌دوم شد؟ نقش مصدق را در تشکیل جبهه ملی در سال1339 چطور می‌بینید؟ اینکه ایشان نخست‌وزیری بود که هفت‌سال قبل در دوره وی کودتا اتفاق افتاده بود و در همان زمان هم به‌هرحال در زندان بود، اما به‌نوعی گویا می‌خواست فعالان را دوباره به عرصه بازگرداند. همان کادرهای نهضت مقاومت ملی که بعد از سال36 در شرایط سرکوب، مقاومت را ادامه دادند، افرادی چون رحیم عطایی، عباس رادنیا، عباس سمیعی و... که تحولات داخلی و بین‌المللی را دنبال می‌کردند و در جریان تغییر سیاست آمریکا در برابر رژیم کودتا قرار گرفتند، ضمن تبادل‌نظر با سران نهضت مقاومت مهندس‌بازرگان و دکترسحابی و همچنین برخی از سران احزاب سیاسی پیشنهاد تشکیل جبهه ملی را مطرح و پیگیری کردند و در نهایت در تیرماه سال39با حضور 17نفر از شخصیت‌های سیاسی به دعوت دکترغلامحسین صدیقی، جبهه ملی‌دوم تشکیل شد. اعضای دعوت‌شده عموما از اعضای احزاب قدیمی جبهه ملی بودند و از کادر‌های نهضت مقاومت که خود از پیگیری‌کنندگان تشکیل جبهه ملی دوم بودند و تحلیل سیاسی به‌روزتری داشتند، دعوت نکردند و در مرحله بعد که نهضت آزادی ایران با مشارکت این کادر‌ها تاسیس شد، با پذیرش عضویت نهضت آزادی نیز در جبهه ملی دوم مخالفت کردند و روند انحلال احزاب در داخل جبهه ملی آغاز شد، درحالی‌که دکترمصدق مخالف انحلال احزاب در جبهه ملی بود و صریحا اعلام کرد اصولا جبهه‌ملی باید با حضور و عضویت احزاب تشکیل شود. این مخالفت موجب توقف فعالیت جبهه ملی‌دوم و تشکیل جبهه ملی‌سوم شد که البته به علت بسته‌شدن فضای سیاسی این روند در خارج از کشور ادامه پیدا کرد. دکترمصدق تا سال46 که در احمد‌آباد در تبعید بود نقش رهبر معنوی جنبش اجتماعی را برعهده داشت و نامه‌های ایشان الهام‌بخش جنبش به‌ویژه جنبش دانشجویی بود. ‌ به شرایط کودتا بازگردیم. می‌خواهم بدانم به‌عنوان یک ناظر آگاه که آن دوران را دیده است، شرایط اجتماعی و نوع رویکرد جامعه در روزهای پس از کودتا چگونه بود؟ اینکه آیا امیدی به تغییر وجود داشت یا ناامیدی در جامعه به‌وجود آمده بود؟ ببینید، من در آن سال نوجوان 15ساله‌ای بودم که با علاقه این تحولات را دنبال می‌کردم. روز 25مرداد در میدان بهارستان که میتینگ جبهه ملی بود و مرحوم دکترشایگان و شهیددکترحسین فاطمی سخنرانی کردند، از نزدیک شاهد بودم. سخنان بسیار تند، انقلابی و احساسی دکترفاطمی علیه شاه و دربار، فضای رادیکالی‌ای را رقم زد که بهره‌بردار آن ابتدا فقط حزب‌توده بود که به‌طور سازمان‌یافته و با برنامه در روزهای بین 25 و 28مرداد فضای شهر را با شعار‌های رادیکال خود پوشش داد و مجسمه‌های شاه را ساقط و تخریب و زمینه را برای کودتا فراهم کرد. در روز 28مرداد از سازمان حزب‌توده و به‌ویژه سازمان نظامی آن خبری نبود، به‌طوری که کودتا با مدیریت نظامیان وابسته به دربار و پشتیبانی سازمان‌یافته عوامل آمریکا و انگلیس با کمترین هزینه موفق به سقوط دولت دکترمصدق شدند. در چنین فضای ملتهب که احزاب ملی هم بی‌برنامه و منفعل بودند، تلقی مردم این بود که قرار است حزب‌توده حاکم شود و مردم عموما با بهت و ناباوری و بلاتکلیفی فقط نظاره‌گر رخدادها بودند. اما همان‌گونه که قبلا اشاره کردم، هسته‌های مقاومت بلافاصله بعد از کودتا شکل گرفت و نهضت ادامه پیدا کرد. ‌دادگاه‌های فرمایشی و به‌خصوص دادگاه مصدق و سایر دادگاه‌ها چه تاثیری بر افکار عمومی جامعه و قشر دانشگاهی و تحصیلکردگان که شما آن زمان در میان آنان بودید، داشت؟ رژیم کودتا برای تثبیت حاکمیت خود بلافاصله به بازداشت و سرکوب نیروهای‌ملی پرداخت و جمع زیادی را زندانی یا تبعید کرد. بازداشت و محاکمه دکترمصدق و سایر سران نهضت ملی ایران با واکنش و اعتراض مردم روبه‌رو شد. در 16مهر32 با دعوت نهضت مقاومت ملی اولین تظاهرات برای اعتراض به حبس و محاکمه فرمایشی دکترمصدق و چندنفر دیگر از رهبران نهضت در چندمنطقه تهران انجام شد. در این تظاهرات، بازار و دانشگاه تعطیل شد و بازتاب گسترده‌ای در رسانه‌های خارج از کشور داشت. در 21آبان دوباره تظاهرات اعتراضی به این محاکمات صورت گرفت و اخبار آن پوشش خبری گسترده پیدا کرد و مردم به‌ویژه دانشگاهی‌ها در این اعتراضات باوجود هزینه‌های آن، حضور فعال داشتند. ‌در همان برهه، علی امینی که مصدق قصد داشت حتی وی را به عنوان وزیر کشور انتخاب کند و با مخالفت شاه روبه‌رو شده بود، به عنوان نخست‌وزیر انتخاب شد. اینکه شخصی چون علی امینی که حتی مصدق نیز وی را کاندیدای وزارت کشور می‌دانست، نخست‌وزیر شد آن هم کمتر از یک‌دهه پس از کودتا را چطور ارزیابی می‌کنید؟ علی امینی چقدر در آن دوره می‌توانست موثر باشد؟ به نظر من رخداد‌های سال‌های 39 تا 42 بخش مهمی از تاریخ صدساله کشور ما را تشکیل می‌دهد. در این دوره تعامل استبداد سلطنتی با استیلای خارجی و جنبش آزادیخواهانه و استقلال‌طلبانه ملت ایران به تصویر کشیده شده است. فساد و غارت اموال عمومی، بی‌کفایتی مدیران کشور، شکاف بین ملت و دولت، تداوم سرکوب و سلب آزادی‌های قانونی مردم، افزایش حجم واردات، هزینه‌های سرسام‌آور نظامی، افزایش تورم، برنامه‌های کودتای آمریکایی - انگلیسی را با شکست روبه‌رو کرد و همه نشان از فروپاشی رژیم کودتا بود. شاه ظاهرا زیر فشار برنامه‌های آمریکا در دوره کندی می‌خواست برای بقای رژیم خود انتخابات آزاد برگزار کند. در سال39 ابتدا دکتراقبال انتخابات تابستانی مجلس شورای‌ملی را برگزار کرد که در آن جبهه ملی‌دوم امکان شرکت پیدا نکرد و عملا تغییری در سیاست دولت به وجود نیامد و افراد وابسته به حزب ملیون دکتراقبال و حزب مردم اسدالله علم اکثریت مجلس را به خود اختصاص دادند. جبهه ملی و فعالان سیاسی به‌ویژه دانشجویان با برگزاری میتینگی در میدان جلالیه (محل فعلی پارک لاله) اعتراض خود را نسبت به آن انتخابات فرمایشی و غیرآزاد اعلام کردند. اعتراضات آنچنان گسترده بود که شاه مجبور شد به ناسالم‌بودن انتخابات اعتراف و آن را متوقف کند. در پی توقف انتخابات، منوچهر اقبال برکنار شد و جعفر شریف‌امامی در دولت جدید انتخابات زمستانی را برگزار کرد. در این انتخابات باوجود پیگیری‌های نیروهای ملی برای فراهم‌کردن شرایط برگزاری انتخابات آزاد و سالم، عملا فقط الهیار صالح از شهر کاشان انتخاب شد و اکثریت مجلس، در اختیار حزب ملیون و مردم وابسته به دربار قرار گرفت. با وجود افتتاح مجلس، اعتراض گسترده طبقات مختلف مردم به‌ویژه دانشجویان ادامه پیدا کرد و شاه نتوانست شرایط موردنظر آمریکا را برای انجام اصلاحات سیاسی و اقتصادی تامین کند. رایزنی‌های شاه با دولت کندی به جایی نرسید و نهایتا دولت شریف‌امامی برکنار و شاه اجبارا با توصیه آمریکا فرمان نخست‌وزیری دکترعلی امینی را صادر کرد. دکترامینی که پیوند با خاندان قاجاریه، وزارت اقتصاد کابینه‌اول دکترمصدق، وزارت دارایی دولت زاهدی و انعقاد قرارداد کنسرسیوم نفت را پس از کودتا در کارنامه خود داشت، می‌خواست برنامه‌های اصلاحات موردنظر آمریکا را مورد عمل قرار دهد. اما شاه به‌علت ضعف شخصیتی نمی‌خواست افراد توانایی چون علی امینی در حاکمیت با او شریک باشند. دکترامینی برای اجرای برنامه‌های خود با دومشکل اصلی روبه‌رو بود؛ اول نارضایتی شاه که هیچ شخصیتی را در عرض خود بر نمی‌تابید. دوم اختلاف نظر رهبری جبهه‌ملی‌دوم و کادر‌های نهضت مقاومت‌ملی که در همان اردیبهشت سال40 نهضت آزادی ایران را تاسیس کردند، در قبال دکترامینی بود. سیاست رهبری جبهه ملی برخورد با دکترامینی بود و در این راستا نیز عمل می‌کرد اما کادر‌های نهضت با تحلیل شرایط سیاسی معتقد بودند هرکسی که پایه‌های قدرت استبداد سلطنتی را تضعیف کند اگر حمایت نمی‌کنیم لااقل نباید مزاحمتی برای او فراهم کرد. شاه از این شرایط بهره‌برداری کرد و عملا با جوسازی‌های مکرر از جمله برنامه‌ریزی برای حمله وحشیانه کوماندوهای رژیم به دانشگاه تهران، در اول‌بهمن سال40 با فرماندهی خسرو داد و نشان‌دادن به آمریکا که دکترامینی قادر به اجرا ی برنامه‌های اصلاحی موردنظر در ایران نیست، ضمن سفری به آمریکا خود، اجرای آن برنامه‌ها را تقبل کرد و پس از 14ماه دکترامینی را برکنار و اسدالله علم را که مطیع شاه بود، به سمت نخست‌وزیر منصوب کرد. پیامد این تصمیم، رخدادهای سال‌های41 و 42 و تحولات بعدی تا سال57 را در کشور ما در پی داشته است. ‌آقای مهندس، به نظر شما چه زمانی احساس اصلاح سیستم سلطنت در جامعه از بین رفت؟ بعد از کودتای سال1332 بود؟ بعد از دادگاه‌های مصدق یا بعد از عزل امینی که شاه عملا نشان‌داد هیچ نصیحت و اصلاحی را نمی‌پذیرد یا اتفاقات سال1342؟ چه زمانی جامعه به‌طور کل از اصلاح مایوس شد؟ به‌نظر من عمدتا بعد از حوادث خردادسال42 که جو سرکوب و اختناق در جامعه حاکم شد، مبارزه مسالمت‌آمیز و قانونی برای انجام اصلاحات از دستور کار همه فعالان سیاسی اعم از مذهبی و غیرمذهبی خارج شد زیرا در آن شرایط همه گروه‌های سیاسی در داخل و خارج از کشور، تحت تاثیر گفتمان جهانی، راهبرد مبارزه مسلحانه را برای خروج از آن شرایط انتخاب کردند. البته تجربه عملکرد مبارزات مسلحانه در دهه‌های40و 50 در سطح جهانی از جمله ایران نشان می‌دهند راهبرد اصلاحات با خط‌مشی مسالمت‌آمیز، علنی و قانونی کارآمدتر و برای رفع موانع توسعه پایدار و همه‌جانبه موثرتر بوده است. ‌آقای مهندس، بعد از کودتای 28مرداد در برنامه‌های نهضت مقاومت ملی بر «راه مصدق» تاکید خاصی شده است. منظور چیست؟ بله، برنامه‌های راهبردی دولت دکترمصدق بر دومحور اصلی استوار بود: محوراول تامین استقلال سیاسی از طریق قطع استیلای بیگانگان با ملی‌کردن صنعت نفت و اجرای سیاست موازنه منفی و برقراری ارتباط و تعامل با همه‌کشور‌ها در راستای منافع ملی ایران. اما محوردوم اصلاح قانون انتخابات و تامین آزادی و سلامت انتخابات برای تضمین حاکمیت ملت در اداره کشور بود. با توجه به سابقه فرهنگ استبدادی دوهزار‌و 500 ساله در ایران دکترمصدق با واقع‌بینی این تحول را به‌صورت تدریجی برنامه‌ریزی کرده بود تا با رشد و آگاهی مردم به‌تدریج زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی این تحول از نظام اقتدارگرای شاهنشاهی به نظام مردمسالار امکان‌پذیر شود. دکترمصدق این فرآیند‌گذار به دموکراسی را در نهضت ملی ایران پایه‌گذاری کرد. متاسفانه کودتای 28مرداد سال32 وقفه سهمگینی در این فرآیند پدید آورد که موجب عقب‌ماندن کشور ما از اجرای برنامه‌های توسعه پایدار شد. اگر در سال‌های اخیر مقامات آمریکایی و انگلیسی به خاطر مشارکت در آن کودتا از ملت ایران عذرخواهی کرده‌اند، به نظر بنده جادارد بازماندگان خاندان پهلوی و احزاب و گروه‌هایی که به‌نوعی در تضعیف دولت دکترمصدق و زمینه‌سازی برای کودتای 28مرداد نقش داشتند نیز از ملت ایران عذرخواهی کنند. پی‌نوشت: 1- برای متن این سخنرانی به جلدهشتم مجموعه آثار مهندس‌بازرگان مراجعه شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.