بهرام مبشر، استاد دانشگاه کالیفرنیا در گفتوگو با «شرق» بررسی کرد
بازخوانی کهنهکتاب عالم با دستاوردهای کیهانشناسی نوین
سلیمان فرهادیان – زینب همتی . عکس:امیر جدیدی، شرق
دکتر «بهرام مبشر»، یکی از برجستهترین دانشمندان ایران در حوزه اخترفیزیک و کیهانشناسی است. وی سالها نماینده سازمان فضایی اروپا (ESA) در ناسا و از مجریان طرح تهیه ژرفترین تصویر نجومی جهان بود. وی تاکنون بهدلیل انجام پروژههای علمی زیاد و معتبر جوایز فراوانی دریافت کرده است که جایزه رتبه اول پژوهشهای بنیادی بیستمین جشنواره بینالمللی خوارزمی از جمله آنهاست. وی هرازچندگاهی برای ارایه سخنرانی- علمی دانشگاهی به ایران سفر میکند اما در کنار این فعالیتهای دانشگاهی به موضوع ترویج علم در جامعه علاقهمند است و دعوت رسانهها برای گفتوگوی علمی را با آغوش باز میپذیرد. وی در آخرین سفرش به ایران نیز به دفتر روزنامه «شرق» آمد و علاوه بر دیدار از این روزنامه و روزنامهنگاران، با ما به گفتوگو نشست که خلاصهای از آن را با هم میخوانیم: درباره تلسکوپ هابل بسیار صحبت میکنند و مقالههای بسیاری نیز در این زمینه منتشر شده است. بهراستی اهمیت این تلسکوپ در چیست؟ تلسکوپ هابل یکی از مهمترین تلسکوپهای جهان است و حتی میتوانم بگویم یکی از مهمترین ابزارهای علمی جهان است که تا به حال
ساخته شده است. این تلسکوپ تاثیر بسیاری در علم نجوم داشته و درک ما از نجوم و کل جهان را دگرگون کرده است. یکی از مهمترین ویژگیهای تلسکوپ فضایی هابل این است که علاوه بر ارایه اطلاعات بسیار زیاد به دانشمندان، به دلیل اطلاعات و اخبار زیادی که از این تلسکوپ در رسانهها منتشر شده است، توجه مردم عادی را نیز بسیار جلب کرده و به اصطلاح نجوم را به درون خانههای مردم برده است. برای خود من هم بسیار جالب است به محض آنکه کسی متوجه شود من با تلسکوپ هابل کار و تحقیق کردهام، بسیار کنجکاو میشود و سوالهای زیادی در مورد این تلسکوپ و دستاوردهای آن میپرسد. ممکن است درباره برخی از این دستاوردها کمی صحبت کنید. ما با تلسکوپ هابل فعالیتهای علمی بسیاری انجام دادهایم، اما نکته جالب اینکه بسیاری از مهمترین فعالیتهای هابل آنهایی بودند که هیچگاه پیشبینی نشده بودند و اصلا گمان نمیرفت که هابل این کارها را انجام دهد. فقط بعد از آنکه کار بهرهبرداری از تلسکوپ هابل آغاز شد، امکان انجام چنین طرحهایی معلوم شد. از جمله این دستاوردهای شگفتانگیز هابل میتوان بهرصد دورترین کهکشانها در جهان، محاسبه مقدار انرژی
تاریک در جهان و پیداکردن بسیاری از خوشههای کهکشانی در جهان، مشخصکردن اینکه جهان باز است یا بسته اشاره کرد. همه اینها به لطف وجود هابل مشخص شده و نگرش ما نسبت به جهان را تغییر داده است. یکی از مهمترین دستاوردهای هابل تصویربرداری از دورترین کهکشانها بود که به تصویر فراژرف هابل معروف شد. هابل با چه روشی تصویر این کهکشانها را تهیه میکرد؟ میدانید که جهان در حال انبساط است و کهکشانها از هم دور میشوند و سرعت دورشدن این کهکشانها متناسب با فاصله آنهاست. یعنی هرچه از ما دورتر باشند، با سرعت بیشتری هم از ما دور میشوند. وقتی که این کهکشانها از ما دور میشوند، طیف این کهکشانها به سمت قرمز میرود که به این پدیده قرمزگرایی (Red Shift) میگویند. اگر کهکشانها ساکن باشند، پدیدهها طول موج ثابت و مشخصی دارند اما همان پدیده را برخی اوقات در طولموجهای بلندتر (قرمز) میبینیم، در این حالت اخترشناسان نتیجه میگیرند این کهکشانها باسرعت در حال دورشدن از ما هستند. با توجه به این ویژگی میتوان سرعت حرکت کهکشان را محاسبه کرد و از روی سرعت حرکت آن، فاصلهاش را بهدست آورد. با این روش میتوان فاصله
کهکشانها از ما را محاسبه کرد. با توجه به اینکه بسیاری از این کهکشانها از ما بسیار دورند و نوری که از آنها به ما میرسد بسیار کم و ضعیف است، چگونه میتوان نور آنها را آشکارسازی کرد و به ویژگیهای آن مانند قرمزگرایی پی برد؟ در این حالت برای اینکه بتوانیم نور دورترین کهکشهانها را آشکارسازی کنیم، تلسکوپ را به مدت زیادی به یک جهت مشخص در جهان متمرکز میکنیم. در مورد تصویر فراژرف هابل هم باید بگویم ما هابل را به مدت 400ساعت به یک سمت خاص گرفتیم و نوری که از کهکشانها میرسید را جمع کردیم که درنهایت این تصویر شکل گرفت. به یاد دارم روزی که این کار به اتمام رسید و ما در سازمان تلسکوپ فضایی برای اولینبار و جزو اولین کسانی بودیم که عمیقترین و دورترین تصویر جهان را دیدیم. این کار در سال1996 انجام شد. گفتید برای عکسبرداری از یک کهکشان دور، مدت زیادی روی یک کهکشان ثابت میمانید و بهاصطلاح به آن خیره میشوید. در حالیکه میدانیم زمین و تلسکوپ هابل پیوسته در حال حرکتند و کهکشانها هم مرتب از ما دور میشوند پس چطور چنین چیزی ممکن است؟ این مشکلی که شما میگویید، هست ولی همه اینها را
در محاسبات درنظر میگیرند. برای مثال، میدانید خورشید از شرق طلوع و در غرب، غروب میکند. همه ستارگان و کهکشانها هم به همین ترتیب رفتار میکنند. اما برای آنکه تلسکوپ بتواند در همین حالت حر کت مرتب آن را زیر نظر داشته باشد، باید همراه با آن حرکت کند که البته این کار کمی هم دشوار است. برای این کار باید یک ستاره را بهعنوان ستاره راهنما (Guide Star) در جهت کهکشان مورد نظر انتخاب کنیم و بعد تلسکوپ را روی این ستاره قفل میکنیم. به محض اینکه ستاره حرکت میکند، تلسکوپ با آن ستاره حرکت میکند، یعنی کهکشان مورد نظر را مرتب مشاهده میکند. از سال 2006 که کار تهیه تصویر فراژرف را انجام دادید، دیگر چه فعالیتی داشتید؟ پس از تهیه تصویر فراژرف هابل، روی طرح دیگری فعالیت کردم. یکی از آنها پروژهای بود که بیشترین وقت تلسکوپ هابل به آن اختصاص یافت. در این پروژه سیر تحول کهکشانها بررسی شد. این پروژه حدود 900ساعت از وقت تلسکوپ هابل را به خود اختصاص داد. این پروژه هماکنون نیز در حال انجام است و من مدیریت بخشهایی از آن را برعهده دارم. کار دیگری که انجام دادم، جستوجو برای پیداکردن دورترین کهکشانها بود.
تا جایی که میدانیم بهرهبرداری از تلسکوپ هابل بسیار پرهزینه است و هر مرتبه وقت کمی به آن اختصاص میدهند. پس چگونه شما میتوانید چنین وقت زیادی را به یک پروژه خاص اختصاص دهید؟ همیشه رقابت زیادی برای اختصاص وقت تلسکوپ هابل وجود داشته است. هر شخص یا گروهی که میخواهد از تلسکوپ استفاده کند، درخواستش را همراه با مشخصات فنی طرح ارایه میکند که یک گروه داوری درباره آن اظهارنظر میکنند. برای آنکه چنین وقت زیادی به یک طرح اختصاص یابد، باید آن طرح حتما ویژگیهای فنی بسیار برجستهای داشته باشد و به بیان دیگر باید پاسخگوی پرسشهای بنیادی در علم اخترشناسی و کیهانشناسی باشد. یعنی این طرحهای استفاده از تلسکوپ هابل باید توجیه علمی بسیار قویای داشته باشد. چه شخص یا گروهی درباره مفیدبودن طرحهای ارایهشده اظهارنظر میکنند؟ کمیتهای شامل مجموعهای از اخترشناسان بینالمللی وجود دارند که یکبار در سال جلسه تشکیل میدهند و درباره طرحهای مختلف برای استفاده از تلسکوپ اظهارنظر میکنند و تصمیم میگیرند در سال آینده به کدامیک از طرحها وقت اختصاص دهند که من هم یکی از اعضای این گروه هستم.
تا اینجا ما درباره علم کیهانشناسی صحبت کردیم. اگر امکان دارد درباره این علم بیشتر بگویید که درباره چه پدیدههایی است و به کدام پرسشها پاسخ میدهد؟ علم کیهانشناسی درباره مطالعه و درک جهان است و اینکه جهان چگونه پدید آمده و چگونه تحول یافته تا به امروز رسیده است. این علم راجعبه چگونگی پدیدآمدن کهکشانها، شکل آنها، رابطه آنها با کل جهان و آینده و گذشته جهان صحبت میکند و میگوید جهان چگونه پدید آمده است و در نهایت، احتمالا چه رویدادهایی در انتظار آن است. هندسه خود فضا و جهان و باز یا بستهبودن جهان نیز یکی دیگر از موضوعات این علم است. نکته مهم این است که تا مدتها پیش، کیهانشناسی بخشی از فلسفه بود اما اکنون خودش شاخه مستقلی از علم است. یکی از مهمترین ویژگیهای کیهان این است که قابل مشاهده است، یعنی شما میتوانید کیهان را رصد و مشاهده کنید و ویژگیهای مختلف آن را اندازه بگیرید. به همین دلیل کیهانشناسی را به عنوان یک علم دقیق معرفی میکنند. شما گفتید کیهانشناسی علم دقیق است ولی میدانیم که همه اندازهگیریهای ما بهشدت وابسته به دقت ابزارهای تکنولوژیکی و فناورانه است و در همه
آنها مقداری عدم دقت هست. پس چگونه میتوان کیهانشناسی را علم دقیق توصیف کرد؟ با توجه به عدم دقت ابزارها آیا امکان ندارد که بخشی از تفسیرهای ما اشتباه باشد؟ بله، تلسکوپهای امروزی نسبت به صدسال پیش بسیار پیشرفتهترند، ولی نسبت به صدسال آینده ضعیفترند و به همین دلیل دقت دستاوردهای آنان از تلسکوپهای قدیمی بیشتر و از دقت تلسکوپهای آینده کمتر است. پس کیهانشناسی این ویژگی را دارد ولی در نظر داشته باشید روند کلی علم نیز همین است. ممکن است برخی از نتیجهگیریهای ما اشتباه باشد، ولی همین اشتباه هم پیشرفت است. دیگر اینکه این اشتباه برای همیشه مورد قبول نیست و با بهبود دستگاهها و ابزارها، در این نتیجهگیریها بازبینی صورت میگیرد و در حقیقت در آنها تجدیدنظر میشود. برای مثال «گالیله» 400سال پیش تلسکوپ کوچکی داشت که با استفاده از آن به تماشای سیارات و قمرهای مختلف نشست و آنها را توصیف کرد و شناخت ما از جهان را دقیقتر کرد. با اینهمه او نمیتوانست با استفاده از تلسکوپ خود ورای منظومه شمسی را ببیند. به بیان دیگر، جهان «گالیله» به همان منظومه شمسی محدود شده بود. امروزه ما تلسکوپهایی میسازیم که
میتوانیم تصویرهایی از 13میلیاردسال پیش تهیه کند؛ یعنی از اولین دورههای پدیدآمدن جهان. این پیشرفت مهم فقط در همین 400سال گذشته پدید آمده است. مثال دیگر اینکه در حوالی سال 1925 (حدود 90سال پیش) که هابل برای اولینبار انبساط جهان را مشاهده کرد، مقداری که وی برای میزان انبساط جهان محاسبه کرد، به نسبت یک به 10 اشتباه بود ولی این اولین قدم بود و بعدها با مشاهدات بیشتر و استفاده از ابزارهای بهتر این محاسبات نیز تعدیل شد. برای اولینبار که کهکشانها مشاهده شدند، کسی فکر نمیکرد آنها هم مانند کهکشان راهشیری ما باشند بلکه گمان میکردند که آنها تودههایی از گازهای مختلف هستند، اما بعدها دریافتند این اجرام ورای کهکشان ما قرار دارند و خودشان از تعداد زیادی ستاره تشکیل شدهاند. یعنی این روش علم است که مرتب ابزارها و تجهیزات خود را کاملتر میکند و با استفاده از این ابزارهای دقیقتر و کاملتر به بازنگری در یافتههای قدیمی خود میپردازد. پس انسان به دلیل ضعف فناوری در ساخت ابزار به نتیجههای اشتباه رسیده است، اما مهم این است که هیچگاه این ضعف یا درک نادرست پایدار نمانده و بشر با بهبود روشها و ابزارها، دیدگاههای
علمی خود را تصحیح کرده است. گفتید یکی از مهمترین پرسشهای بشر این است که جهان چگونه بهوجود آمده و چه سرنوشتی در انتظار آن است و علم کیهانشناسی در تلاش است که به این پرسشها پاسخ دهد. نظر علم کیهانشناسی درباره این پرسشها چیست؟ بر اساس آنچه که امروز میدانیم، کیهان حدود13/7 میلیاردسال پیش در اثر یک انفجار بزرگ به نام مهبانگ پدید آمده و پس از آن پیوسته در حال انبساط بوده است. بهنظر علم کیهانشناسی مادهای را که ما امروزه میشناسیم بعدها پدید آمد. اولین هسته اتمها حدود سهدقیقه پس از انفجار بزرگ پدید آمد. اولین هسته اتم، هسته هیدروژن بود. بعدها هم از اجتماع اتمها ستارگان پدید آمدند. پس از آن نیز در اثر ترکیبشدن این هستههای اتم، در درون ستارگان اتمهای سنگینتر مانند کربن و اکسیژن هم پدید آمدند. البته لازم به گفتن است که جهان در مدت عمر خود دورهای به نام دوران تاریکی را نیز پشتسر گذاشته است. در آن دوران نیز جهان در حال انبساط بود و در اثر انبساط سرد میشد. در ابتدای تشکیل جهان، دمای آن حدود چندمیلیارددرجه بود و کمکم در اثر انبساط سرد و سردتر شد تا اینکه این اتمها، کمکم به هم
نزدیک میشدند و با ترکیبشدن اتمها، مولکولها پدید آمدند. وجود این مولکولها و اتم باعث جذب نوری میشود که از زمان مهبانگ وجود داشته است. به بیان دیگر، در آن زمان نوری از جهان ساطع نمیشود (به دلیل جذب نور توسط مولکولها که در آن زمان برای نخستینبار بهوجود آمدند) که به آن دوران، دوران تاریکی میگویند. این وضعیت ادامه داشت، اما بعدها اولین ستارگان و کهکشانها پدید آمدند و نور کهکشانها و ستارگان باعث شد جهان شفاف شود و نور توانست عبور کند. یعنی از ابتدای پدیدآمدن جهان، نور و روشنایی نبود؟ نه، نور بود، اما ماده نمیتوانست به صورتی که امروز میبینیم، شکل بگیرد. هسته اتم که شکل میگرفت نور به آن برخورد میکرد و هسته اتم متلاشی میشد. به همین دلیل بود که حتی سادهترین اتمها مانند هیدروژن هم تشکیل نشده بودند. ولی به دلیل انبساط جهان، دمای آن کم میشود و در نهایت به دمایی میرسد که هسته اتم شکل میگیرد، اما هنوز اتمی نمیتواند تشکیل شود زیرا به محض آنکه الکترونی به دور هسته اتم میرود، نور به آن برخورد میکند و الکترون از هسته جدا میشود. هسته اتم هیدروژن سهدقیقه پس از مهبانگ شکل میگیرد،
اما پس از آن حدود300هزارسال طول میکشد تا اتمها پدید آیند. یعنی انرژی نور آنقدر کم میشود که نمیتواند الکترون را از هسته اتم جدا کند. بعدها از ترکیب هسته اتمهای سبکتر، اتمهای سنگینتر به وجود میآید و به همین ترتیب، اتمها به هم وصل میشوند و مولکولها را پدید میآورند. در این حالت، اتمها و مولکولها همانند سد یا دیواری هستند که نمیگذارند نور عبور کند. این دوره، دوره تاریکی نام دارد که حدود 600میلیون سال طول میکشد. وقتی یکمیلیاردسال از مهبانگ میگذرد، اولین کهکشانها پدید میآیند. حال که صحبت به اینجا رسید خوب است این را هم بدانید که ما امروزه میتوانیم دوران تاریکی را ببینیم و وضعیت آن را بررسی کنیم. به این ترتیب که وقتی که ما به آسمان نگاه میکنیم در حقیقت به گذشته جهان نگاه میکنیم یعنی هرچه که به فاصلههای دورتر نگاه میکنیم، زمانهای دورتری را میبینیم. برای مثال نور خورشید هشتدقیقه طول میکشد که به ما برسد، پس وقتی که ما خورشید را میبینیم در حقیقت، هشتدقیقه گذشته او را میبینیم و اگر هماکنون حادثهای در خورشید روی دهد، ما هشتدقیقه بعد آن را میبینیم. به همین ترتیب اگر کهکشانی،
10میلیاردسالنوری با ما فاصله داشته باشد، ما هماکنون حوادث 10میلیارد سال پیش آن را میبینیم و اگر هماکنون حادثهای در آن رخ دهد، ما 10میلیاردسال بعد باخبر میشویم و کهکشانی هم که در فاصله 12میلیاردسال پیش است، در حقیقت در مرز دوران تاریکی است و کاری که ما کردیم این بود که به دنبال کهکشانهایی باشیم که زمان دوران تاریکی شروع به پرتوافشانی کرده باشند؛ یعنی اولین نسل از کهکشانها. شما درباره زمان تقریبی تشکیل اتمها و مولکولها گفتید. اولین ستارگان و کهکشانها چه زمانی پدید آمدند و آیا بین این دو رویداد، فاصله زمانی مشخص و قابلتوجهی هست؟ پژوهشهایی که تاکنون انجام شده است، پاسخ قطعی و نهایی برای آن پیدا نکرده و به همین دلیل، پژوهشها برای یافتن پاسخ دقیق این پرسش همچنان در جریان است اما میتوان گفت این دو تقریبا در یک زمان پدید آمدهاند و اختلاف زیادی بینشان نیست. پس از تهیه تصویر فراژرف هابل، شما و همکارانتان دیگر چه فعالیتهایی در این زمینه انجام دادهاید؟ هماکنون بزرگترین پروژهای که در جریان است، کندلز (candles به معنی شمع) نام دارد و هدف آن یافتن کهکشانهای هرچه
دورتر است. گفتنی است سه، چهارسال و طی آخرین ماموریت تعمیر هابل و پیش از بازنشستهشدن شاتل، یک آشکارساز جدید روی هابل نصب کردند که نوعی دوربین مادونقرمز بود و همانطور که گفتم هنگامی که کهکشانها از ما دور میشوند، نورشان به سمت قرمز طیف میرود و به همین دلیل ما برای مشاهده کهکشانهای دوردست، به آشکارسازی نیاز داریم که به نور قرمز حساس باشد. اکنون با استفاده از این ابزار میتوان کهکشانهای بسیار دور را هم بهراحتی بررسی کرد. اکنون میتوانید بگویید که هابل طبق آخرین برنامهریزیها تا کی فعال است و به پژوهشگران کمک میکند؟ در آخرین صحبتی که من با همکارانم در موسسه تلسکوپ فضایی هابل داشتم، انتظار میرود این تلسکوپ تا زمان آغاز به کار تلسکوپ فضایی جیمز وب (حوالی 2018 و 2019) به کارش ادامه دهد. البته امیدواریم وضعیتی پدید آید که این دو بتوانند با هم نیز کار کنند. البته لازم به ذکر است هیچگاه نمیتوان درباره پروژههای بزرگی مانند تلسکوپ فضایی هابل و جیمز وب با قاطعیت صحبت کرد زیرا فرآیند طراحی و ساخت آنها بسیار پیچیده و پرهزینه است. نکته دیگر اینکه تلسکوپ فضایی هابل در ارتفاع کمی از سطح
زمین مستقر بود و به همین دلیل مهندسان بارها توانستند آن را تعمیر کنند اما تلسکوپ جیمز وب به دلیل نوع خاصی از ماموریت که برای آن در نظر گرفتهاند، در فاصله بسیار دوری از زمین مستقر میشود که دور از دسترس فضانوردان است. این تلسکوپ در مکانی به نام نقطه لاگرانژی مستقر میشود که جاذبه ماه، زمین و خورشید همدیگر را خنثی میکنند. این نقطه یکونیممیلیونکیلومتر از زمین فاصله دارد. اگر اخلالی در کار تلسکوپ جیمز وب صورت بگیرد، تعمیر آن غیرممکن خواهد بود به همین دلیل از هماکنون باید همه جنبههای این ماموریت را به دقت سنجید تا در ادامه کار مشکلی پیش نیاید. چرا نمیتوان فضانوردی را برای تعمیر جیمز وب به آنجا اعزام کرد؟ چون همانطور که گفتم فاصله این تلکسوپ از زمین بسیار زیاد است و در ورای مدار ماه قرار دارد و سفر به آنجا چندماه طول میکشد و بسیار دشوار است. علاوه بر آن در آن فاصله مقدار پرتوهای کیهانی بسیار زیاد و در حد زیانآوری است. ورای جهان قابل مشاهده چه چیزهایی وجود دارد؟ جهان قابل مشاهده حد و مرزی دارد و در ورای آن، جهانی است که ما آن را مشاهده نمیکنیم و درباره آن اطلاعی
نداریم. در واقع همه جهان را نمیتوان دید و آن را اندازهگیری کرد ولی اگر سرعت نور را (که بیشترین مقدار سرعت در جهان است و از لحاظ عددی مقدارش 300هزارکیلومتر در ثانیه است)، در عمر جهان (که مقدارش 13میلیاردسال است)، ضرب کنیم عددی که بهدست میآید فاصله ما با افق قابل رویت جهان را نشان میدهد و بشر هیچگاه نمیتواند ورای این فاصله را ببیند. این مقدار، شعاع جهان مریی است و از ورای آن ما خبری نداریم. ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- پرسشهای بنیادی، پاسخهای کیهانی دکتر «بهرام مبشر» دارای دکترای کیهانشناسی است. وی سال۱۳۳۷ در تهران متولد شد، دیپلم ریاضی را از دبیرستان البرز تهران و لیسانس فیزیک را از مدرسه عالی پارس دریافت کرد و سپس به انگلستان رفت و تحصیلات فوقلیسانس و دکترای خود را در رشته کیهانشناسی مشاهداتی در دانشگاه «دورهام» انگلستان پشتسر گذاشت. او پس از دریافت درجه فوقلیسانس مهندسی اپتوالکترونیک و دیپلم مهندسی میکروویو از دانشگاه
لندن، مدت هشتسال در این دانشگاه (کالج سلطنتی) بهتدریس و تحقیق پرداخت و مدتها نیز در موسسه تلسکوپ فضایی هابل در ناسا فعالیت کرد. چگونگی تحول کیهان و بهویژه کهکشانها از آغاز تاکنون، انرژی تاریک و منشأ آن، آگاهییافتن از جایگاه ما در کیهان و آینده عالم از جمله مهمترین پرسشهای بنیادی کیهانشناسی است که دکتر «مبشر» و همکاران وی به دنبال یافتن پاسخی قانعکننده برای این پرسشها هستند و تاکنون به پیشرفتهای چشمگیری در این زمینه نیز دست یافتهاند. وی تاکنون بیش از 200مقاله علمی نوشته است و به موفقیتهای بسیاری دست یافته که از جمله آنها میتوان به موارد زیر اشاره کرد: - هشتسال تدریس در کالج سلطنتی لندن به عنوان استاد - عضو عالی موسسه علوم تلسکوپ فضایی هابل در ناسا - نماینده سازمان فضایی اروپا (ESA) در سازمان تلسکوپ فضایی هابل - عضو اصلی تیم تهیه تصویر فراژرف هابل
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.