|

داستان کهنه‎سرباز روس از افغانستان تا «دونتسک»

بهاره محبی

اوکراین کشوری که ما می‎شناسیم، مرده است. این کشور به لحاظ جغرافیایی، نژادی و زبان به دو بخش تقسیم شده و درگیر جنگی تمام‌عیار و خونین است. دیر یا زود اوکراینی‎ها، جامعه اروپا، روس‌ها و آمریکایی‌ها این واقعیت را می‌پذیرند؛ دیر یا زود اوکراین به دو بخش تقسیم می‎شود. اما در جریان این درگیری‌های خونین زندگی‎های بسیاری تغییر کرده و از دست رفته است. روزنامه روسی «نوایا گازتا» که یکی از رسانه‎های منتقد سیاست‎های کرملین است در گزارشی به قلم النا کوستیوچنکو از کسانی می‌نویسد که برای گذران روزگار تفنگ به‌دست‌گرفتن در مناطق جنگی را برمی‎گزینند و درد و رنجی عظیم را به خانواده خود روا می‎دارند. با او صحبت نکنید خبرنگار است! اوگنی کرولنکو در سال 1967 در اتحاد جماهیر شوروی به دنیا آمد و در سال 2014 میلادی در اوکراین درگذشت. داستان زندگی این مرد نمونه‌ای از سرگذشت کسانی است که از مرزهای روسیه عبور کردند تا مبارزه کنند. در نخستین ساعات روز سی‌ام ماه می ‌خودرو کامیون یخچالی از پست نگهبانی مرزی در اوسپنکا عبور کرد یک لندکروز سیاه‌رنگ در پس کامیون حرکت می‎کرد. نزدیک ساعت 4:30 صبح کامیون محموله خود را تخلیه کرد. مطمئن نبود که دقیقا کجاست. احتمالا سردخانه‌ای در یک پایگاه نظامی در منطقه مرزی روستو. نگهبانان آن شب پست مرزی اوسپنکا می‌گویند سه‌مرد سرتا پا مسلح از نگهبانان مرزی خواستند تا هنگام عبور کامیون از مرز چراغ‌های تلفن همراه خود را خاموش کنند و دستگاه‌های فرستنده و گیرنده‌هایشان را هم ضبط کردند. نگهبانان نتوانسته‎اند هیچ نشانه‌ای از کامیون و علامت یا آرم حک‌شده روی آن را مشاهده کنند. آنها نه‌تنها مدارک خودرو و اجازه عبور را بررسی نکردند، بلکه اصلا عبور چنین خودرویی از مرز را ثبت هم نکردند. قسمت سردخانه کامیون حامل اجساد 13 جنگجوی روس بود که در درگیری 26 ماه می ‌در نزدیکی دونتسک کشته شده بودند. با هشدار مقام‌های (دولت خودخوانده) جمهوری خلق دونتسک خبرنگاران کامیون را تا منطقه دنبال کردند. خبرنگاران نام دو نفر از قربانیان را منتشر کردند: سرگئی ژدانوویچ و یوری آبروسیموف. سپس دو نام دیگر در شبکه‎های اجتماعی منتشر شد آلکسی یورین و آلکساندر افرموف؛ کسانی که جزو نیروهای وظیفه هنگ چهل‌و‌پنجم نیروهای ویژه یگان نیروی هوایی روسیه بودند. به نظر می‌رسید سردخانه‎ بی‌نامی که اجساد به آنجا منتقل شده بود در واقع یک بیمارستان نظامی در حومه روستوف با نام «ووئنود» شهرک نظامی کوچکی بود با چندین یگان نظامی و یک فرودگاه کوچک. بیمارستان نظامی بخشی برای دریافت و ارسال کشته‌شدگان شناسایی‌شده دارد. این بیمارستان همچنین سردخانه‌ بسیار بزرگی با گنجایش حدود 400جسد را دارد که در جنگ چچن مورد استفاده قرار گرفت. با این حال وقتی برای تحقیق رفتم به من گفته شد هیچ جسدی در این ووئنود نیست. النا ولکووا، مسوول مرکز، می‎گوید در آنجا هیچ جسدی وجود ندارد چرا که اجساد باید با حکم دادگاه در این مرکز نگهداری شوند و اگر اجسادی با چنین حکمی به این مرکز منتقل می‎شد، او حتما اطلاع داشت. خبرنگاران منطقه نظامی قفقاز شمالی به من گفته‎اند سردخانه نظامی تنها اجساد نظامیان کشته‌شده را نگهداری می‌کند و چون من به دنبال کشته‌شدگان غیرنظامی هستم، باید جای دیگری راجست‌وجو کنم. دو زن و سه مرد در نزدیکی در ورودی بیمارستان و سردخانه ووئنود ایستاده‎اند و با جست‌وجو در میان تصاویر یک گوشی همراه آیفون به دنبال عکسی مناسب برای سنگ‌قبر هستند. یکی از آنان با قدی بلند و مویی خاکستری کناری ایستاده و در انتظار استفاده از گوشی تلفن است. از آنان می‌پرسم آیا در انتظار تحویل‌گرفتن جسد هستند. پاسخ می‌دهند بله و می‎گویند فرد موردنظر در نزدیکی فرودگاه دونتسک کشته شده است. از من می‌پرسند چه کسی هستم؟ وقتی پاسخ می‎دهم خبرنگارم فورا از من می‌خواهند که از آنها فاصله بگیرم یا آنجا را ترک کنم. زن جوان با چهره‌ای گرفته می‎گوید: «اگر وجدان داشته باشی هیچ عکسی از ما در اینجا نمی‎گیری!» چهره‌اش به نظرم عجیب می‎آید. تنها بعدها بود که متوجه شدم آنچه در چهره این زن دیدم نه غم‌واندوه که احساس ترس بود. پس از گذشت حدود 40دقیقه، جمعی از مردان با صورت‎های آفتاب‌سوخته و لباس‌های رنگ‌‌و‌رو‌رفته ظاهر شدند. یکی از مردان به من نزدیک شد و پرسید: «از کجا فهمیدی که اجساد اینجا هستند؟» سپس برگشت و به تعدادی سرباز که در همان نزدیکی مشغول کشیدن سیگار بودند، گفت: «این زن یک خبرنگار است. با او صحبت نکنید.» یک ساعت بعد یکی از مردان سوار بر خودرو جیپ به خانواده‌ای که منتظر جسد بودند نزدیک شد و فریاد زد: «بروید و ناهاری بخورید. مساله هنوز در دست بررسی است.» و خانواده محل را ترک کردند. بعدها متوجه شدم آنها امور را طوری برنامه‎ریزی کرده بودند که جسد را بدون تشریفات رسمی بازگردانند. روز بعد هم جسد سرگئی ژدانوویچ به صورت مخفیانه ارسال شده بود و برای این کار رومن تیکونوف، مدیر اجرایی حزب «روسیه متحد» مهم‌ترین حزب سیاسی حامی کرملین شخصا به روستوف رفته بود. تیکونوف همچنین مسوول گردان برادری، شبه‎نظامیان حامی مسکو نیز هست. همسر گمشده زن جوانی نزدیک مرکز خرید ایستاده است. او از من استقبال کرده و مرا به انبار مرکز خرید هدایت می‌کند. مردی جوانی در حال خوردن ساندویچ است اما به محض دیدن ما، محل را ترک می‎کند. نام زن لیانا الچاینی‌نوا است. به توصیه همکارش صفحه‎ای را به نام همسر گمشده‌اش اوگنی (ژانیا) کورولنکو متولد 1967 در شبکه اجتماعی Vkontakte که در واقع نسخه روسی همان فیس‎بوک است، راه‌اندازی کرده است. پیش‌تر نام ژانیا را در فهرست یکی از کشته‌شدگان درگیری‌های در حوالی فرودگاه دونتسک دریافت کرده بودم. مقام‌های دونتسک هم تایید کرده‌اند کورولنکو کشته شده و جسدش توسط یکی از همان خودروها به روستوف منتقل شده است. لیانا دیگر اشکی برای ریختن ندارد؛ می‌گوید: «خوشحالم که حداقل همین‎طور رها نشده است. پیکرهای زیادی هنوز همان‎طور آنجا رها شده است. شنیده‌ام اجساد در حال متلاشی‌شدن هستند و سربازان اوکراینی قصد دارند آنها را بسوزانند.» او بیش از هشت‌روز در جست‌وجوی جسد شوهرش بوده است. او خیلی خلاصه از تجربه جهنمی‎اش می‎گوید: «ژانیا رفت بدون اینکه چیزی به من بگوید. یک عصر از محل کار به خانه برگشتم و این یادداشت را دیدم «خودرو در منزل آندریکس است.» سی‌ام ماه می ‌بود که فهمیدم آندریکس به همراه ژانیا در افغانستان خدمت کرده است. او در واقع دوست ژانیا بود. آندریکس بود که نام مستعار ژانیا را در فهرست کشته‎شدگان دیده بود. من به او زنگ زدم و گفتم: «بله همه‌چیز تمام شد. جسد را ندیده‌ام اما می‌دانم که کشته شده است. بعدا تماس می‎گیرم و می‎گویم کجا و کی می‎توانی جسد را تحویل بگیری.» لیانا ادامه می‎دهد: «تا 11شب منتظر ماندم و بار دیگر با او تماس گرفتم. اما او گفت نمی‎داند اجساد کجا هستند و از من خواست که این پرسش احمقانه را دیگر تکرار نکنم. البته او دوباره با من تماس گرفت و گفت نام ژانیا در فهرست وجود دارد اما در بین جسد‌ها در روستوف نیست. او گفت امکان شناسایی اجساد تقریبا وجود ندارد و شرایط کاملا شبیه جنگ در چچن است.» لیانا می‎گوید: «اگرچه چیزهایی که شنیده بودم خیلی وحشتناک بود، اما سعی کردم فکرم را به کار بیندازم. من می‎توانستم از دست یا پایش ژانیا را شناسایی کنم؛ همچنین با استفاده از دندانش چون او یک دندان مصنوعی داشت. حتی می‎توانستم از دندانپزشک ژانیا بخواهم دندانی که خودش ساخته را شناسایی کند. فردای آن روز همکاران تلاش کردند تا از طریق آشنایان خود خبری از جسد ژانیا به دست بیاورند اما هیچ‌کس از اجسادی که به روستوف منتقل شده بود، اطلاعی نداشت. تنها فردی که در بیمارستان شهر روتسوف کار می‎کرد تایید کرده بود که کامیون‎هایی به شهر رسیده‌اند. تلاش کردم تا با سردخانه بیمارستان نظامی روتسوف تماس بگیرم اما آنها به محض شنیدن نام دونتسک تنها یک کلمه را تکرار می‎کردند: نه، نه!» لیانا می‎گوید: «اگر نمی‎توانم جسد همسرم را تحویل بگیرم، می‎خواهم آن را ببینم یا حداقل عکسی از آن را به من نشان دهند.» گردان برادری با تیکونوف عضو ارشد حزب حاکم «روسیه متحد» تماس می‎گیرم. می‎دانم او شخصا جسد ژدانوویچ را از روتسوف منتقل کرده پس برایش توضیح می‎دهم در کنار من زنی نشسته که همسرش همراه ژدانوویچ کشته شده است. تیکونوف پاسخ می‎دهد من اشتباه می‌کنم و روزنامه ما (نوایا گازتا) مطالبی که منتشر می‎کند سراسر دروغ و براساس اطلاعات تایید نشده است. از او می‌پرسم آیا تمایل دارد با بیوه‌ای صحبت کند که هشت‌روز گذشته‌اش را در سردخانه‌ها به دنبال جسد همسرش بوده است؟ پاسخ می‎دهد: «اگر جرات ‌داری بار دیگر با من تماس بگیر!» و گوشی را می‎گذارد. تلاش می‎کنیم تا با اعضای گردان برادری، کهنه‎سربازان جنگ شوروی در افغانستان و اعضای نیروهای مسلح تماس بگیریم. تلاش‌هایمان نتیجه‎ای ندارد. در بهترین حالت به ما وعده می‎دهند مساله را پیگیری کرده و نتیجه را اطلاع خواهند داد اما این اتفاق هرگز نمی‎افتد. زود بازمی‎گردم! «عزیزم دیروز نتوانستم این مساله را به تو بگویم چرا که تو برایم اهمیت ‌داری و من نمی‎خواهم غمگینت کنم. می‎توانی ببینی که شرایط چقدر به‌هم ریخته است. برای من ماندن اینجا، بدون شغل و منبع درآمد، بسیار سخت است. احساس واقعی زنده‌بودن ندارم بیشتر مرده متحرکی هستم که راه می‎رود، حرف می‎زند و می‌خوابد. پس مجبورم که به دونباس بروم. آنجا منتظر من هستند. آینده‎ای بهتر در آنجا انتظار مرا می‎کشد. اگر بتوانم زنده بازگردم، همه‌چیز را با جزییات برایت توضیح خواهم داد. دوستت دارم. نگران نباش من فقط مدتی کوتاه از تو دور هستم.» کهنه‎سرباز جنگ افغانستان در حدفاصل ماه می‌1985 و می‌1987 میلادی پیش از اینکه لیانا و همسرش با یکدیگر آشنا شوند، ژانیا در افغانستان به‌عنوان تفنگدار خدمت می‎کرد. او در این‌باره زیاد صحبت نمی‎کرد. لیانا می‎گوید: «او تلاش می‎کرد تا جایی که می‎تواند خاطرات مربوط به آن دوران را فراموش کند. او در مدت حضورش در افغانستان به‌شدت مجروح شده و مدتی را در بیمارستان سپری کرده بود.» وی ادامه می‎دهد: «در مدتی که ژانیا در افغانستان بود مادرش دوبار نامه‎ای دریافت کرده بود با این مضمون که وی کشته شده است. مادرش پس از دریافت دومین نامه دچار حمله قلبی شد.» والدین ژانیا دیگر در قیدحیات نیستند. تنها خانواده باقیمانده وی لیانا است و دختر شش‌ساله‎ای از نخستین ازدواجش. ژانیا در واقع یک قفل‎ساز بود و اسناد و مدارک نظامی‎اش نشان می‎دهد سابقه مجرمانه کوچکی هم داشته است. علاقه زیادی به مطالعه داشته است. به بازی‌های رایانه‎ای از جمله استالکر، ورلد او تنکس و... علاقه داشت. و برای امرار معاش این بازی‎ها را روی سیستم‎های رایانه‎ای دوستانش نصب می‎کرد. او برای این کار سفارش قبول می‎کرد. اما روزی رسید که دوستانش دیگر برای خدمات وی پولی پرداخت نمی‎کردند. او برای پرداخت هزینه‎های دخترش و امرار معاش روزانه نیاز به پول داشت. لیانا فکر می‎کند شرایط سخت مالی ژانیا را مجبور کرد تا پای در این مسیر بگذارد. او گاهی از رفتن به دونتسک صحبت می‎کرد اما لیانا همواره خود را قانع می‎کرد که او این ایده را اجرایی نخواهد کرد. پس از اینکه رفت هم مرتب در شبکه‌ اجتماعی برایم پیام می‎گذاشت که «نگران نباش. من همین‌جا در مرز روتسوف هستم. هر روز با دوستانم فوتبال و والیبال بازی می‎کنم و همه‌چیز خوب است. شرایط بهتر خواهد شد.» تصاویری از مردگان افراد زیادی این مجموعه تصاویر را دیده‌اند؛ مجموعه تصاویری از اجساد کشته‎شدگان حامی روسیه در درگیری‎های داخلی اوکراین که دیدن آنها برای افراد زیر 18سال توصیه نمی‎شود؛ تصاویری از چهره کشته‎شدگان به همراه نام آنها. این تصاویر در 31ماه می‌ توسط بلاگرهای اوکراینی منتشر شد. شانزدهمین تصویر، تصویر ژانیا بود. لیانا می‌گوید: «این تصویر زیاد شبیه او نیست. البته چانه‎اش شبیه چانه ژانیاست. اما سروصورتش شبیه ژانیا نیست. اما تتوها همان تتوست. موهایش خیلی بلند است، موهای ژانیا به این بلندی نبود. اما چانه‌اش و این تتو می‎گوید این تصویر و جسد متعلق به ژانیاست.» مراسم ترحیم در کنار خانواده‌های دیگر در بیرون محوطه بیمارستان ایستاده‌ایم. مسوولان بیمارستان اجازه نمی‎دهند که فردی وارد سردخانه شود. به لیانا گفته شده که همسرش به صورت داوطلبانه برای حمایت از جدایی‎طلبان اوکراینی حامی روسیه وارد میدان جنگ شده و تیر خورده است. به ما گفته می‌شود تنها با اجازه رییس بیمارستان است که می‎شود وارد سردخانه شد اما رییس بیمارستان هم اجازه ندارد که به کسی چنین اجازه‎ای دهد. سرانجام یک نگهبان امنیتی می‌گوید: «به شما شماره تلفن FSB داده می‎شود. با آنجا تماس بگیرید مشکلتان حل می‎شود. به ما گفته شده نگذاریم وارد شوید. واقعا دوست دارم کمکتان کنم اما اجازه ندارم.» لیانا تماس می‎گیرد و اشک‎ریزان داستان را برای فردی آن سوی خط توضیح می‎دهد. می‎گوید باید شوهرش را به خاک بسپارد یا حداقل جسد همسرش را از نزدیک ببیند. به لیانا گفته می‎شود جسد همسرش در محلی مخفی نگهداری می‎شود و به دلایل امنیتی تحویل داده نمی‌شود. فرد آن‌سوی خط، تلاش می‎کند تا لیانا را متقاعد کند که شوهرش قطعا مرده و توسط هم‌قطارانش شناسایی شده است. بنابر این نیازی به تایید او نیست. به لیانا که به پهنای صورت اشک می‎ریزد، گفته می‎شود جسد به روسیه تحویل داده خواهد شد اما تشریفات خاکسپاری برای وی قطعا انجام خواهد شد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.