|

فهرست بلندبالای نفرت ایرانیان از روسیه

سعید لیلاز

در وهله اول و پیش از آغاز باید نکته‌ای را یادآور شد و آن هم این است که ما در سیاست خارجی، موردی به نام خطا یا اشتباه نداریم؛ در تاریخ هم به همین منوال. کشورها همواره در سیاست خارجی‌شان براساس منافع ملی و استراتژیک خود رفتار می‌کنند. در سیاست خارجی همچنین دوست و دشمن ابدی هم وجود ندارد. در این بین باید گفت مسایل ایدئولوژیک نیز اصالتی ندارد. اما درخصوص روسیه؛ از دوران قاجار تاکنون، سیاست‌های روسیه در قبال ایران همواره بر یک منوال و روش نبوده است. روسیه، ایران را به چشم یک ابزار برای پیشبرد اهداف خود در سطح بین‌الملل نگاه می‌کرده است. ایران نیز روسیه را در قامت یک قدرت جهانی برای موازنه قدرت به‌نفع خودش می‌دیده است، به‌خصوص در زمان «فتحعلی‌شاه» قاجار. این روش همواره از روش‌های حاکمان ایران در نیم‌هزاره اخیر بوده است. علت آن هم این است که ایران همیشه بین دو همسایه شمالی و جنوبی خود ‌گیر کرده است. تا زمانی که انگلیس در خاورمیانه بود، بین روس‌ها و انگلیس‌ها و پس از خروج انگلیس و آمدن آمریکا، بین روس‌ها و آمریکایی‌ها مانده ‌است. درخصوص 16 موردی که در مطلب کارشناسان روس اشاره شده، باید تاکید کرد، لااقل بنده، برخی موارد مانند مساله «حزب توده» و «اشغال آذربایجان» را قبول ندارم، در عوض برخی رفتارها و حرکات روسیه بوده که در این فهرست نیامده است. یکی از این موارد که ذکر نشده، نقش روسیه در انقلاب مشروطه بود. در جریان انقلاب مشروطه، انگلستان براساس منافع خود، با انقلاب مشروطه همراه شد ولی روسیه به‌دلیل منافع ملی خود طرف استبداد را گرفت که نمود عینی آن به‌توپ‌بستن مجلس توسط «کلنل لیاخوف» روس بود که در ابتدای تابستان سال 1287 این کار را انجام داد. روسیه در جریان انقلاب مشروطه به بازتولید استبداد در ایران کمک کرد. یکی دیگر از اعمال روسیه در ایران که می‌توان آن را اوج سیاهکاری‌های این کشور دانست، ماجرای «مورگان شوستر» مستشار آمریکایی‌تبار بود که خزانه‌دار کل ایران شده بود. او ظرف مدت هفت، هشت‌ماه یک انقلاب مالی در ایران انجام داد که باعث شد کسری بودجه از بین برود. مسکو که منافع خود را در خطر می‌دید، تا آنجا پیش رفت که برای اخراج «شوستر» تهدید به تصرف تهران کرد تا اینکه دربار، مجبور شد «شوستر» را اخراج کند. در این بین مناسبات برخی شاهزادگان قاجار با روسیه که به نوعی عمال روس‌ها بودند، تاثیرگذار بود؛ چراکه آنها منافع مالی خود را در خطر می‌دیدند. پس از انقلاب اکتبر 1917 روسیه، درگیری کشورهای غربی با روسیه به درگیری آنها با اتحاد جماهیر شوروی تبدیل شد. پس از آن بود که روس‌ها قرارداد «گلستان» را لغو و قرارداد 1921 را با ایران منعقد کردند که به موجب آن تمام امتیازات روسیه در ایران لغو شد. در دوران رضاشاه ایران هرچه از غربی‌ها درخواست تاسیس کارخانه ساخت فولاد و آهن می‌کرد آنها توجهی نمی‌کردند. در نهایت آلمان به رهبری هیتلر در کرج یک کارخانه ذوب‌آهن برای ایران ساخت که متفقین هنگام اشغال ایران در جریان جنگ‌جهانی‌دوم، آن کارخانه را تخریب کردند تا ایران به آهن و فولاد دسترسی نداشته باشد. محمدرضاشاه بازهم از غربی‌ها درخواست احداث کارخانه تولید آهن و فولاد می‌کرد که باز هم آنها بی‌توجه بودند. در نهایت این شوروی بود که با ایران وارد معامله شد و در ازای صدور گاز ایران به قسمت‌های جنوبی شوروی، اقدام به تاسیس کارخانه‌های ذوب‌آهن اصفهان، ماشین‌سازی اراک و تراکتورسازی تبریز کردند. پس از افتتاح ذوب‌آهن بود که شرکت‌های غربی هم در این زمینه وارد ایران شدند. می‌بینیم که نقش روس‌ها در قبال ایران یک‌سویه و یک‌طرفه نبوده است. پس از فروپاشی شوروی، روابط ایران- روسیه براساس یک کوته‌بینی اقتصادی انجام شد. پس از آن، بار دیگر روس‌ها با کارت ایران در سطح بین‌الملل و در مواجهه با غرب برای امتیاز‌گیری از آنها، عمل کردند. نمونه بارز این اقدام، در هسته‌ای‌شدن ایران قابل مشاهده است. با اینکه ایران قرارداد خوبی با روس‌ها بسته بود و آنها پول قابل‌توجهی برای همکاری هسته‌ای از ایران گرفته بودند، اما در هیچ‌یک از قطعنامه‌های شورای امنیت، تحرک جدی از خود نشان ندادند درحالی‌که در مورد سوریه که اهمیتش از لحاظ موقعیت، یک‌بیستم ایران هم نیست، حتی تا مرحله وتوکردن قطعنامه هم پیش رفتند. ایران طی این مدت، منافع خوبی را عاید «مسکو» و «پکن» کرده بود اما آنها با ایران در حد یک کشور درجه سه هم برخورد نکردند. تجارب تاریخی ایران گواهی می‌دهد؛ هرگاه در تهران دولت‌ها تصمیم گرفته‌اند موازنه قدرت (چه منفی و چه مثبت) را کنار بگذارند، در سیاست خارجی آسیب دیده‌ایم. آخرین نمونه، دوران احمدی‌نژاد است که سیاست خارجی ایران دچار یکجانبه‌گرایی شد و دولت بیش‌ازاندازه به سمت شرق گرایش پیدا کرد و در نهایت، کشورمان متضرر شد و در تنگنای دیپلماتیک جهانی قرار گرفت. الان هم برخی فکر می‌کنند روحانی می‌خواهد به سمت غرب برود ولی اینگونه نیست. انتشار مقاله‌ای توسط روس‌ها با محتوای اشاره به 16 دلیل نفرت ایرانیان از روس ها را می‌توان در واکنش به سیاست جدید موازنه قدرت ایران قلمداد کرد تا باعث نزدیک‌شدن به ایران شوند. به‌هرحال روس‌ها در طول مدت گذشته رفتار رذیلانه‌ای نسبت به ایران داشتند. مطمئنا روسیه و چین پس از رفع تحریم‌ها، پول‌های بلوکه‌شده ایران را به راحتی‌ پس نخواهند داد. ایران در زمان احمدی‌نژاد سیاست موازنه قدرت را کنار گذاشت و یکجانبه‌گرایی را پیش گرفت. مساله ما مساله بدفهمی بوده؛ در زمان فتحعلی‌شاه که قراردادهای گلستان و ترکمانچای بر ایران تحمیل شد، کسی جهان را نمی‌شناخت و همین باعث شد تا نتوانیم خود را حفظ کنیم. اما امروز رییس‌جمهوری و وزیرخارجه، دنیا را به‌خوبی می‌شناسند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.