روانگرایی خاک و تاثیر آن بر مقاومت سازهها در گفتوگو با «سیدمحسن حائری»
استقبال محققان جهان از پژوهشهای دانشمندان ایران
گروه علم: مدتی پیش یکی از استادان دانشگاه صنعتیشریف پژوهشهایی درباره چگونگی توزیع نیروهای وارد بر پیهای عمیق یکسازه طی یک زمینلرزه را در زمینهای سست اشباع ماسهای بررسی و نتیجه پژوهشهای خود را در مجله «دینامیک خاک و مهندسی زلزله» منتشر کرد. این مجله یکی از معتبرترین مجلات پژوهشی جهان در حوزه زلزله است که انتشارات الزویر آن را منتشر میکند. این مقاله پس از انتشار، با استقبال بسیاری از محققان جهان روبهرو و در نهایت به عنوان یکی از مقالات داغ این مجله با بیشترین میزان مشاهده معرفی شد. موضوع این مقاله اثر گسترش جانبی ناشی از پدیده روانگرایی بر پیهای عمیق است که در هنگام زلزله در زمینهای ماسهای روی میدهد. پس از زلزله سال۱۹۶۴ که این پدیده خسارات فراوانی در نیگاتای ژاپن و آلاسکای آمریکا به بار آورد، توجه بسیاری از دانشمندان به پدیده روانگرایی جلب شد و بررسیها درباره آن سرعت گرفت. از آنجا که بخشهای زیادی از کشورمان نیز خاکهایی با چنین مشخصاتی دارد، پدیده روانگرایی برای کشور ما نیز یک مساله مهم محسوب میشود، بهویژه در سواحل جنوبی و شمالی کشور. البته این پدیده منحصر به نواحی ساحلی نیست
بهگونهای که در زلزله مخرب سال۱۳۶۹ در منجیل، پدیده روانگرایی بروز کرد و خسارات جانی و مالی فراوانی را در آستانهاشرفیه و روستاهای اطراف آن بر جای گذاشت. با توجه به اهمیت این پدیده و برای آشناشدن بیشتر با محتوای مقاله یادشده، با جناب آقای دکتر «سیدمحسن حائری»، یکی از نویسندگان این مقاله گفتوگو کردهایم که هماکنون پیشروی شماست: موضوع مقالهای که شما تنظیم کردید، چه بود و چه اهمیتی داشت که توجه کارشناسان زیادی را جلب کرد؟ این مقاله درباره یکی از آزمایشهایی بود که ما در دانشگاه صنعتی شریف انجام دادیم. اما قبل از آنکه من جواب این پرسش را بدهم و درباره موضوع این مقاله صحبت کنم، دوست دارم درباره پدیدهای به نام روانگرایی صحبت کنم. یکی از پدیدههایی که در زلزله پیش میآید و ویرانیهای بسیاری را در پی دارد، پدیدهای به نام روانگرایی است. روانگرایی پدیدهای است که در هنگام زمینلرزه، در ماسههای اشباع و ماسهای سست روی میدهد. این پدیده معمولا در دشتها، مجاورت رودخانهها و در نزدیکی دریاها در هنگام زمینلرزه روی میدهد. این پدیده در شمال و جنوب کشورمان نیز مشاهده شده و میشود. برای
مثال در زلزله منجیل و در شهر آستانهاشرفیه و مناطق اطراف آن، ویرانیهای زیادی به بار آورد که ناشی از همین پدیده روانگرایی بود. حال اگر ما خاکی داشته باشیم که سست و اشباع باشد و این خاک شیب کمی داشته باشد (حتی دو،سهدرجه)، یا به رودخانهای منتهی شود، زمین در هنگام زلزله بر اثر پدیده روانگرایی حرکت میکند. در این حالت ممکن است بخش وسیعی از زمین جابهجا شود که مقدار این جابهجایی از چندسانتیمتر تا چنددهمتر متغیر است. این حرکت و جابهجایی خاک، نیروی بسیار زیادی را بر سازههای زیرزمینی وارد میکند که به آن گسترش جانبی میگویند. برای مقابله با پدیده روانگرایی و پیامدهای آن، چهکار باید کرد؟ روشهای متعددی برای مقابله با این پدیده وجود دارد که عمدتا راه حل ژئوتکنیکی است، نظیر تراکم خاک قبل از اجرای سازه و برخی هم سازهای است. یکی از روشهای سازهای که بهخصوص در پلها و سازههای ساحلی متداول است، این است که ما سازههای خود را روی یک پی عمیق بنا کنیم که این پیهای عمیق اگر نازک باشند، شمع نام دارند. در هنگام گسترش جانبی (حرکت خاک)، نیروی جانبی بسیار زیادی به این شمعها وارد میشود و موجب
خرابی این شمعها میشود و در نهایت به سازه روی این شمعها هم آسیب میزند. این پدیده خرابیهای بسیار زیادی در پی دارد که ما آثار آن را در زلزله کوبه ژاپن و هاییتی و مکانهای دیگر مشاهده کردهایم. این اثر در بنادر و سواحل و روی پلها نیز بهخوبی مشهود بوده است. شما در پژوهشهای خود، چه جنبههایی از پدیده رونگرایی خاک در هنگام زلزله را بررسی کردید؟ ما در آزمایشهای خود سعی کردیم میزان نیروهای وارد بر پیهای عمیق و شمعها را در هنگام گسترش جانبی ناشی از روانگرایی خاک بررسی کنیم. ما در این آزمایشها، مدل فیزیکی این پدیده را روی میز لرزان دانشگاه صنعتیشریف با مقیاس بزرگ بررسی کردیم. در اصل ما میخواستیم بدانیم وقتی که شمعها در مجاورت هم باشند یا پشتسرهم قرار گیرند، در هنگام زلزله یک مقدار نیرو به همه آنها وارد میشود یا آنکه مقدار نیروهای واردشده به آنها متفاوت است. پاسخ این پرسش بسیار مهم است زیرا به ما میگوید که این شمعها را باید چگونه طراحی کرد. مقالهای هم که ما چاپ کردیم، در واقع بیانگر نتایج آزمایشهایی درباره این موضوع بود. ما نشان دادیم نیروها و تغییرمکانهایی که به یک شمع تکی
وارد میشود، با حالتی که دو شمع پشتسرهم داریم یا با حالتی که چندشمع در مجاورت همدیگر داریم، متفاوت است. (وقتی میگوییم شمعها پشتسرهم هستند، یعنی در جهت حرکت زمین پشتسرهم هستند، مجاور هم هستند نیز یعنی عمود بر جهت حرکت زمین در کنار هم هستند.) ما میخواستیم بدانیم در هر یک از این حالتها، چه نیروهایی به این شمعها یا پیها وارد میشود و در نهایت به این نتیجه رسیدیم که برخی از چیزهایی که پیش از این در متون علمی وجود داشت، با واقعیتها هماهنگ نبود. هماکنون در اینباره یک دستورالعمل در دنیا وجود دارد که ژاپنیها پس از زلزله کوبه ژاپن تنظیم کردند. طبق این دستورالعمل، باید نیروی واردشده به این شمعها را مساوی در نظر گرفت. به تازگی هم پژوهشهای عددی (و نه تحقیقات انجامشده با مدلهای فیزیکی) در آمریکا انجام شد و طی آن پیشنهاد یا توصیههایی در این زمینه مطرح شد که البته بر مبنای مدل فیزیکی یا مشاهدات واقعی نبود بلکه بر مبنای پژوهشهای عددی بود. در همه اینها که گفتیم نیروهایی را که بر این شمعها وارد میشود، مساوی در نظر میگیرند. اهمیت کار ما در این بود که نشان دادیم در واقع اینگونه نیست. اگر شمعها در
سایه هم پشتسر هم قرار گرفته باشند، یا در مجاورت یا همسایگی یکدیگر قرار گرفته باشند، نیروهای متفاوتی بر آنها وارد میشود. کاری که انجام دادیم تا حدود زیادی تازه بود. البته دیگران هم مشابه این کار را کردند برای مثال ژاپنیها هم چیزی مثل این را انجام دادند که البته کاملا مثل آزمایشهای ما نبود. کاری که انجام دادیم ویژگیهای منحصر به فردی داشت که به همین دلیل هم افراد زیادی به این مقاله مراجعه کردند. این شبیهسازی زلزله در چه دستگاهی انجام شد و مقیاس آن در چه حدی بود؟ اول بگویم که ما آنچه را که در زیر سطح زمین است مدلسازی میکنیم. مقیاسهای ما بر اساس میز لرزانی که در اینجا داریم، تنظیم شد. میز لرزانی که ما اینجا داریم در خاورمیانه منحصر به فرد است. کشورهای این منطقه و حتی ترکیه (که از دیگر کشورهای منطقه در این زمینه پیشرفتهتر است)، میز سهمتر در سهمتر دارند، ولی ما اینجا میز چهارمتر در چهارمتر داریم. این میز سهدرجه آزادی دارد و در یک جهت یک جک 50تن نیرو به صورت رفت و برگشتی وارد میکند و از جهت عمود بر آن دو جک هرکدام 20تن نیروی رفت و برگشتی به عرشه میز لرزان وارد میکند و میتواند
سازههایی با حداکثر 30تن را مدلسازی کند. کاری که ما انجام دادیم این بود که محفظهای را ساختیم و یک جهت آن را هم پلکسیگلاس قرار دادیم که دیده شود. این کاری هم که ما کردیم باز کار نویی بود که تاکنون در دنیا انجام نشده بود. معمولا کارهایی که در مقیاسهای بزرگ انجام میشود، در محفظههایی است که نمیتوان درون آن را دید. در نتیجه اتفاقهای درون محفظه را با استفاده از حسگرها بررسی میکنند. اما محفظه ما چون پلکسیگلاس بود توانستیم پدیدههای درون محفظه را با چشم هم ببینیم. البته در مقیاسهای کوچک یا وقتی مساله آب وجود نداشته باشد از محفظههای پلکسیگلاس استفاده شده است. ولی در مقیاس بزرگ با وجود آب، چنین کاری تابهحال نشده است. کار آببندیکردن این محفظه به خودی خود ششماه طول کشید. (چون بخشی از آن پلکسیگلاس بود و نمیشد همه قسمتهای آن را از جنس پلکسیگلاس انتخاب کرد چون اصلا در برابر این نیروهای زیاد مقاومت نمیکرد.) با توجه به ابعاد میز و محفظه مدل این شمعها در مقیاس یکهشتم ساخته شد. البته خود جنس شمعها را باید مدلسازی کرد تا بتوان اثر عوامل مختلف مانند ممان اینرسی و... را به دقت بررسی کرد. بعد یک لایه
ماسه متراکم در کف داشتیم. شمعها را در کف این محفظه تثبیت کردیم که مانند این است که آنها در خاک محکم و مقاوم کوبیده شدهاند. بعد ماسه سست را داریم که در هنگام زلزله دچار روانگرایی و در نتیجه دچار گسترش جانبی میشود. البته در آزمایشهای مربوط به مقالهای که چاپ شد، یک لایه سطحی غیرروانگرا نداشتیم. به بیان دیگر ماسه تا سطح زمین میآمد. البته در برخی موارد ماسه تا سطح زمین ادامه ندارد و ما یک لایه غیرروانگرا هم در سطح داریم که زمانی که گسترش جانبی اتفاق میافتد در آن لایههای سطحی غیرروانگرا، ترکهای خیلی طولانی عمود بر شیب و به موازات بازشدگیهایی مانند رودخانه اتفاق میافتد که ممکن است برخی آنها را با گسل اشتباه بگیرند در صورتی که اینگونه نیست. ماسههای سست را چگونه شبیهسازی میکردید؟ کاری که ما انجام دادیم این بود که ابتدا ماسه محکم میریختیم و پس از آن ماسه را به شکل بارش در آب رسوب دادیم تا سست باشند و بعد هم آزمایش انجام میشد. البته قبل از اینکه ماسه و آب را درون محفظه قرار دهیم شمعها و همینطور محیط درون محفظه، ابزاربندی میشود و حسگرهای اندازهگیری فشار آب حفرهای و تغییر مکان
در خاک و اطراف شمعها و چندسری کرنشسنج روی خود شمعها نصب میشود که با استفاده از آنها ممان وارد بر شمعها را اندازهگیری میکنیم. کل آزمایشهایی که انجام دادید در مجموع چقدر وقت گرفت؟ خود ساخت محفظه حدود یک سال وقت گرفت. ساخت و ابزاربندی هر مدل نیز حدود یکماه تا 40روز وقت میبرد و انجام آزمایش و ثبت دادهها نیز طی یک روز انجام میشود. طی هر آزمایش از هشت تا 10تن ماسه استفاده میشود. پشتیبانی مالی این آزمایشها به چه صورتی بود؟ این آزمایشها بسیار پرهزینه است و اینها را نمیتوان بدون پشتیبانی مالی انجام داد. برای گرفتن پشتیبانی مالی، باید موضوع را به کارفرما بیان و اهمیت آن را اثبات میکردیم که خود این کار حدود پنج،ششماه زمان برد. تا بخواهیم مدل را آماده کنیم و برای طراحی و ساخت دستگاهی که بارش ماسه را انجام میداد، یکی، دوماه طول کشید. البته ما خیلی از کارها را هم به موازات هم انجام میدادیم. این یک کار تیمی چندساله بود که یک دانشجوی دکترا و حداقل پنجدانشجوی کارشناسی ارشد درگیر آن بودند. بهطور کلی هر کار یا آزمایشی که میخواستیم انجام دهیم یا ساخت هر مدل و حمل و
نصب آن روی میز و سپس بارش ماسه در آب روی میز چیزی حدود یکماه طول میکشید. ولی لرزاندن میز در حد چندثانیه تا یکدقیقه طول میکشید. هزینه این پژوهشها چقدر بود و حامیان مالی چه بخشی از آن را تامین کردند؟ اصلا حامیان چه کسانی بودند؟ حامی مالی ما پژوهشکده حمل و نقل وزارت راه بود که هزینههای چهار آزمایش را متقبل شدند. اما بقیه این آزمایشها بدون حامی مالی و با بودجههای جاری دانشگاه انجام شد. گفتید نیروهای زلزله را در میز لرزه شبیهسازی میکنید. این میز چه مقدار نیرو وارد میکند؟ فشار روغنی که توسط جکهای روغنی به میز وارد میشود، حدود 280 اتمسفر است یعنی فشاری که در عمق دوهزارو800متری دریا وجود دارد. این فشار بسیار زیاد است و اگر در حین انجام آزمایش، موارد احتیاطی رعایت نشود، ممکن است ویرانیهای بسیاری به بار آورد. البته لازم به ذکر است که این میز لرزان را خود من با همکاری تعدادی از همکاران راهاندازی کردم. در مجموع طراحی، ساخت و راهاندازی این میز لرزه حدود ششسال از وقت مرا بهعنوان رییس مرکز تحقیقات مهندسی زلزله دانشگاه صنعتیشریف گرفت که در این مدت آقایان دکتر
«بخشی» که هماکنون مسوول آزمایشگاه میز لرزان هستند، دکتر «مقدم» و دکتر «مرتهب» و برخی دیگر از همکاران با اینجانب همکاری صمیمانهای را داشتند. قبل از من هم آقایان دکتر «گلافشانی»، دکتر «مرتهب»، دکتر «مقدم» و دکتر «کاظمی» در ساخت سوله و کف قوی و فونداسیون آن چندین سال تلاش کرهادند. برای راهاندازی این میز لرزه با چه مشکلاتی روبهرو بودید؟ پیش از اینکه من کارم را در این پروژه شروع کنم که این میز و سوله موجود بود. یک بازوی لرزاننده (جک یا اکچوایتور) هم از سال 1356 خریداری شده بود که در سال 1357 تحویل شد. بعدها هم که میخواستیم آن را ارتقا دهیم، آمریکا از ارایه این قطعات به ما خودداری میکرد چون ما قصد داشتیم سیستم خریداریشده اولیه را از یک درجه آزادی به سهدرجه آزادی ارتقا دهیم. من پس از پذیرش این مسوولیت، به دنبال آن بودم که برای آن منابع مالی ریالی و ارزی پیدا کنم. در نهایت هم توانستیم با یک شرکت معتبر آلمانی به توافق برسیم تا قطعاتی را که لازم داریم، برایمان تهیه کنند. علاوه بر این با توجه به رایزنیهایی که کردیم، تخفیف بسیار خوب و چشمگیری از آنها گرفتیم. در ابتدا قرار بود تجهیزات
را به قیمت یکویکصدمیلیونمارک به ما بفروشند، ولی در نهایت به قیمت 680هزارمارک به ما فروختند. ضمنا عرشه میز که 12تن وزن دارد توسط آقای «دکتر مقدم» همکارانشان در ایران طراحی شد و ما خودمان آنرا در ایران ساخته و نصب کردیم. این ابزاری که ما هماکنون در اختیار داریم در کل خاورمیانه یکتاست و کشور دیگری در خاورمیانه، مشابه دستگاه ما را ندارد. ما تاکنون از این دستگاه راضی بودیم و همه آزمایشهای سازهای و ژئوتکنیکی مورد نظر را با استفاده از این دستگاه انجام دادهایم. با توجه به آزمایشهای انجامشده، در نهایت به چه دستورالعملی برای ساختوساز در زمینهای ماسهای اشباع رسیدید؟ من قبل از اینکه به این پرسش شما پاسخ دهم، لازم است ابتدا درباره مفهوم تخصصی و فنی دستورالعمل توضیح دهم. در حقیقت هر دستورالعملی باید بر نتایج تعداد زیادی از آزمایشها مبتنی باشد. به وزارت راهوشهرسازی پیشنهاد دادیم که 18آزمایش دیگر انجام دهیم. اگر این آزمایشها را به همراه مجموعهای از بررسیهای عددی دیگر انجام دهیم، آن وقت بر مبنای همه این پژوهشها، تازه میتوانیم یک راهنمای طراحی ارایه دهیم نه یک دستورالعمل. متاسفانه
چیزی که در آمریکا به عنوان راهنما عرضه شده و در اختیار مهندسان گذاشتهاند، در ایران ترجمه میکنند و به عنوان دستورالعمل عرضه میکنند، مثل اولین دستورالعمل بهسازی لرزهای ساختمانها. این موارد اصلا نباید دستورالعمل باشد، این موارد در خود آمریکا هم دستورالعمل نیست، بلکه فقط یک راهنما است. پس با انجام تحقیقات زیاد میتوان نتایج آنها را به شکل یک راهنما تنظیم و به مهندسان ارایه کرد تا مهندسان بتوانند بر اساس آن، طراحیهای خود را انجام دهند. برای مثال برای طراحی شمعهایی که ممکن است تحتتاثیر گسترش جانبی قرار گیرند یا شمعهایی که قرار است به تازگی کوبیده شوند، میتوان راهنمایی عرضه کرد. اما علاوه بر اینها، ما آزمایشهایی درباره شمعهایی که از قبل کوبیده شدهاند نیز آزمایشاتی انجام داده و در دست انجام داریم تا مشخص شود برای سازههایی که هماکنون روی شمع قرار گرفتهاند و دچار گسترش جانبی ناشی از روانگرایی در زلزلههای مختلف میشوند چه روشهای بهسازیای میتواند مناسب باشد تا از خرابی جلوگیری کند یا آسیبها را به حداقل برساند. یعنی اگر پلی داریم که روی شمع قرار دارد، چهکار میتوان کرد که این پل خراب نشود.
بنابراین باید تمهیداتی را اندیشید و به کار برد که از خرابیهای ناشی از گسترش جانبی پیشگیری کنیم. ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- دکتر «سیدمحسن حائری» در سال 1356 با درجه فوقلیسانس ممتاز از دانشکده فنی دانشگاه تهران فارغالتحصیل شد و برای ادامه تحصیل به دانشگاه ایلینوی آمریکا رفت که یکی از دانشگاههای معتبر و برجسته آمریکا محسوب میشود و همیشه در رتبههای اول تا سوم دانشگاههای معتبر آمریکا در زمینه مهندسی عمران قرار دارد. تحصیل وی در آنجا با حوادث انقلاب همزمان شد و در سال 1358 بدون آنکه تحصیل در دوره دکترا را به پایان برساند، به کشور بازگشت. وی پس از بازگشت به کشور در زمینه بازگشایی دانشگاهها فعالیت کرد و سال1364 دوباره برای ادامه تحصیل اقدام کرد، ولی اینبار به انگلستان رفت و در امپریال کالج لندن که جزو 10دانشگاه برتر دنیاست، مشغول به کار شد. هرچند موضوع پایاننامه دکترای وی در انگلستان متفاوت از آمریکا بود و باوجود ازدواج و
داشتن سهفرزند، توانست دوره دکترا را سهساله به پایان برساند. موضوع پژوهشی دکترای وی رفتار لرزهای سدهای خاکی بود که در حوزه مهندسی ژئوتکنیک لرزهای است. وی از سال 1360 تا سال1371 در دانشگاههای خواجهنصیر و امیرکبیر و از سال1371 در دانشگاه شریف مشغول کار است و بیش از 33سال سابقه علمی و تحقیقاتی دارد. وی در سال 1363 یک کتاب با نام «سدهای خاکی» و پس از آن چندین کتاب تخصصی تالیف کرد که در دانشگاهها تدریس میشود. وی بیش از 40مقاله چاپشده در ژورنالها و حدود 120مقاله عرضهشده در کنفرانسها دارد و در حدود 15کنفرانس ملی و بینالمللی، سخنران کلیدی بوده است. وی در کنار اجرای طرحهای پژوهشی بسیار، در حوزه اجرا نیز فعال بوده که از این میان میتوان به مشاوره عالی، مدیریت مهندسی و کنترل طراحی سد کارون4، سد بختیاری و چندسد دیگر اشاره کرد. طراحی، کنترل طراحی، مدیریت مهندسی و نظارت عالیه بر گودبرداریهای عمیق نیز از دیگر فعالیتهای وی در چندسال اخیر است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.