بررسی پیشنهاد پذیرش نقش لندن در کودتای ۲۸ مرداد از سوی پارلمان انگلیس در گفتوگو با دکتر موسویزاده
عذرخواهی رسمی، بار حقوقی و مالی در پی دارد
محمدحسن نجمی
ایران تا به حال توطئه و کودتا زیاد به خود دیده است. اما نسخه آمریکایی- انگلیسی کودتا در مرداد 1332، آنچنان سنگین بود که تا به امروز بر روابط ایران با انگلیس و آمریکا سایه افکنده است. دو روز پیش کمیته روابط خارجی پارلمان انگلیس گزارشی منتشر کرد که در آن از دولت این کشور خواسته بود تا نقش خود را در این کودتا بپذیرد و از ایران عذرخواهی کند. اکنون نایبرییس کمیسیون امنیت ملی مجلس از بررسی این گزارش در کمیسیون متبوعش خبر میدهد. به گزارش «خانه ملت»، «منصور حقیقتپور» اقدام نمایندگان انگلیس را که نامهای در راستای ارتباط بیشتر با ایران نوشتهاند، مثبت ارزیابی کرد و درباره تاثیرات اینگونه فشارهای داخلی- در کشورهای 1+5- بر مذاکرات هستهای ایران، گفت: «به طور حتم چنین جهتگیریهایی در داخل کشورهای عضو مذاکره 1+5 بر روند این مذاکرات تاثیرگذار خواهد بود.» کمیته روابط خارجی پارلمان انگلیس به نوعی برای اولینبار نقش این کشور را در کودتای 28مرداد پذیرفته است. در این گزارش با اشاره به دشمنیهای تاریخی میان ایران و انگلیس پیشنهاد شده است که «انگلیس باید به دلیل مشارکتش در ماجرای کودتای سال 1953 میلادی (1332)
که موجب برکناری دکتر محمد مصدق نخستوزیر ایران شد از این کشور عذرخواهی کند. همچنین انگلیس باید میزان رنج ایرانیها در جریان جنگ عراق و ایران را در سالهای 1988 - 1980 (1367- 1359) به رسمیت بشناسد و در مقابل ایران نیز باید حمله به سفارت انگلیس و دیگر رفتارهایش در گذشته را به رسمیت بشناسد.»حال گزارش کمیته روابط خارجی پارلمان انگلیس در رابطه با «عملیات آژاکس» که 61 سال پیش در چله تابستان در تهران با محوریت آمریکا و انگلیس رخ داد، موضوع گفتوگویی با دکتر «علیرضا موسویزاده» استاد دانشگاه و متخصص دیپلماسی انگلستان است:
درخواست کمیته روابط خارجی پارلمان انگلیس از دولت این کشور برای پذیرش نقش لندن در کودتای 28 مرداد چقدر میتواند در رابطه دو کشور با توجه به گفتوگوهای در جریان ایران و غرب تاثیرگذار باشد؟
این درخواست پارلمان انگلیس در چارچوب خود پارلمان است چراکه آنها نقش رسمی در دولت ندارند و این دولت انگلیس است که باید به طور رسمی عذرخواهی کند. اما رفتار دولت انگلیس در موارد مشابه مثل ماجرای هندوستان در زمان امپراتوری انگلستان، نشان میدهد که آنها عذرخواهی نمیکنند. چراکه اگر عذرخواهی رسمی کنند، برایشان بار حقوقی و مالی میآورد. چراکه در این صورت مجبور میشوند خسارات وارده را جبران کنند. پس این را میتوان تنها دیدگاه کمیته روابط خارجی پارلمان دانست و نباید آن را دیدگاه دولت دانست. حالا ممکن است که انگلیسیها به نقش خود اعتراف کنند و از آن ابراز تاسف کنند اما به نظر من عذرخواهی بعید است. اما اگر این کار انجام شود مسلما فضا سالمتر میشود.
بالاخره زمان کودتا انگلیس و آمریکا نقش مستقیم داشتند. آمریکاییها زمانی ابراز تاسف کردند اما انگلیسیها همین کار را هم نکردهاند.
اصولا فرهنگ انگلیسیها این است که سکوت میکنند؛ چراکه در صورتی که نقششان را بپذیرند بدهکار میشوند. قاعدتا کسی که خودش باعث و بانی بوده، عذرخواهی نمیکند. اما به هر حال الان دیگر زمان گذشته و اگر چنین تکمضرابهایی زده میشود به این دلیل است که دیگر شرایط گذشته برقرار نیست. به طور مثال الان میخواهند در پارلمان انگلیس مجسمه «گاندی» را نصب کنند. خب قدیمتر از این کارها نمیکردند که مجسمه کسی را که علیه امپراتوری انگلیس مبارزه کرده در پارلمان نصب کنند. به هر حال الان دیگر زمان، منافع و جو تغییر کرده است.
آیا این اقدام کمیته روابط خارجی پارلمان انگلیس را میتوان گامی مثبت از سوی این کشور تلقی کرد؟
غربیها بهخصوص آمریکا و انگلیس، ایران را با دید موقعیت سوقالجیشی نگاه میکنند. آنها ایران را متحد طبیعی خود میدانند. چراکه از جنوب به خلیجفارس دسترسی دارد و از شمال هم با روسیه همسایه است. امروزه دیگر روسیه به لحاظ قدرت نظامی در رده دوم است. آنها به لحاظ استراتژیک ایران را به چشم «کلید» نگاه میکنند؛ کلیدی که حلال مشکلات موجود در عراق و سوریه و کل خاورمیانه است و این طبیعی است که آنها بخواهند به ایران نزدیک شوند.
چندی پیش هم آرشیو امنیت ملی آمریکا اسنادی را منتشر کرد که بر نقش مستقیم انگلیس در کودتای 28 مرداد صحه گذاشت. آیا این را میتوان رقابت واشنگتن با لندن برای نزدیکشدن به ایران از طریق برجستهکردن نقش انگلیس در کودتا قلمداد کرد؟
تاریخنویسان نیز وقتی مطلبی پیدا میکنند به هر حال در قالب مامور ارتش یا «سیا» بیان میکنند. ضمنا انگلیس همرده آمریکا نیست. در اروپا اگر نگاه کنیم، انگلیس در جایگاه سوم اقتصاد پس از آلمان و فرانسه است. وقتی اقتصاد یک کشور ضعیف باشد مسلما نفوذ و تاثیرگذاری هم کم میشود. در زمان کودتا، انگلیس و آمریکا رقیب یکدیگر بودند و آمریکا میخواست جای انگلیس را در ایران بگیرد. اما الان دیگر همتا نیستند. چون آمریکا به لحاظ اقتصادی در مقامی بالاتر از انگلیس و حتی اروپا قرار دارد. البته به این نکته هم باید اشاره کرد که آمریکا دیگر در وضعیت قدیم نیست. هرچند به لحاظ اقتصادی در وضعیت بهتری نسبت به اروپا قرار دارد و همچنان ابرقدرت محسوب میشود؛ اما از قدرت آن دیگر کم شده است. از طرفی میتوان گفت که آمریکا قصد دارد با رو کردن واقعیات، گذشته را توجیه کند. اما به هر حال هر دو به صورت مساوی مقصر بودند. آمریکا میخواست بیشتر وارد ایران شود و انگلیس نمیخواست بازار ایران و به خصوص نفت را از دست بدهد. در این میان به دلیل مخالفتهای آمریکا، انگلیس به گفته آنتونی ایدن، نخستوزیر وقت انگلیس، مجبور شد تا 40درصد کنسرسیوم را با
«اکراه» به آمریکا بدهد. دلیل انگلیسیها در زمان کودتا این بود که مالکیت امکانات نفت را از آن خود میدانستند. انگلیسیها معتقد بودند امکانات نفتی برای خودشان است و ایران آن را ملی کرده و از دست آنها خارج کرده است.
حالا با این اوصاف، به نظر میرسد آمریکا قصد دارد که خودش را تنها گناهکار نداند و برای خود، شریکی داشته باشد. چون نقش انگلیس در کودتای 28 مرداد تاکنون اینقدر شفاف نشده بود.
منافع آمریکا و انگلیس با یکدیگر متفاوت است. منافع آمریکا، سیاسی است چون منافع اقتصادیاش تامین است. اما منافع انگلیس، اقتصادی است. در این بین انگلیس است که به لحاظ اقتصادی به خط فقر نزدیک است. دولتهای آمریکا از زمان انقلاب تکتکشان سعی داشتند به ایران نزدیک شوند و با ایران ارتباط داشته باشند. اما منافع ملی ایران و خاطرات تلخ آنها از دخالتهای آمریکا در ایران از زمان جایگزینی آمریکا و انگلیس در ایران، این نزدیکی را قبول نکردند مگر الان که قرار شد مذاکره برابر انجام شود. الان هم آمریکا قصد دارد با چهرهای که از خود خوشنیتی نشان میدهد، بگوید که فضا عوض شده و دیگر آن کارها تکرار نمیشود. به هر حال سیستم غرب، سرمایهداری است و سرمایهداری، رفاقت را نمیفهمد. کمااینکه کشورهای غربی دوست یکدیگر نیستند، فقط منافعشان با یکدیگر همسوست و بعضا برای منافع خود مجبور میشوند رفتارشان را عوض کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.