|

روایتی دیگر از سربرنیتسا به زبان وزیرخارجه سابق

بوسنی، دختر کوری که خانواده طردش کرد

بهاره محبی

در تابستان سال ۱۹۹۵ میلادی و تنها چندماه پیش از پایان جنگ قومی در بوسنی‌وهرزگوین، شبه‌نظامیان صرب بوسنی، بیش از هشت‌هزار مرد و نوجوانان پسر مسلمان شهر سربرنیتسا را به قتل رساندند. این جنایت بزرگ‌ترین پاکسازی قومی در اروپا پس از جنگ جهانی دوم به‌شمار می‌رود. محمد ساسربی، وزیرخارجه و نماینده پیشین بوسنی در سازمان‌ملل متحد، به‌‌مناسبت نوزدهمین سالگرد قتل‎عام سربرنیتسا در روزنامه هافینگتن‌پست با انتقاد از غفلت بزرگ غرب درباره این نسل‎کشی می‎نویسد هرسال که مراسم بزرگداشت قربانیان قتل‎عام را برگزار می‎کنیم، انتظار داریم کسانی که به سربرنیتسا خیانت کردند این‌بار از بازماندگان طلب بخشایش کنند. اما به نظر می‎رسد بیشتر اروپا تمایل دارد تا سربرنیتسا را فراموش کند و در عوض تمام ساکنان بوسنی و هرزگوین را برای یادآوری شکست دردناک آنان در جلوگیری از یک قتل‎عام تمام‌عیار تنبیه کند. در حالی که بیشتر همسایگان بوسنی‌وهرزگوین به اتحاد اروپا ملحق شده تا در مسیر پیوستن به این اتحادیه هستند بوسنی‌وهرزگوین پشت یک در بسته رها شده است. گرچه بوسنی همواره تلاش کرده تا خود را در موقعیت یک «رانده‌شده» قرار ندهد، اما تبعات شکست اروپا در جنگ 19سال پیش شرایط پیچیده‎ای را برای این کشور به وجود آورده است. قتل‌عام سربرنیتسا یکی از مستدل‎ترین مستنداتی است که شکست اروپا را یادآوری می‌کند. تنها نیم‌قرن پس از هولوکاست شواهد نشان می‌دهد سیاستمداران اروپایی در تعهد به حقوق بشر، حاکمیت قانون و برابری تا چه حد دورو هستند. خیانت سازمان‌ملل، ناتو، واشنگتن و اتحادیه اروپا سازمان‌ملل متحد به‌دلیل جنایت سربرنیتسا، محور سرزنش‏ها قرار گرفته است. با این حال سربرنیتسا همچنین در منطقه حفاظتی پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) نیز بود. همچنین با میانجیگری فرانسه و اتحادیه اروپا بود که شبه‏نظامیان صرب به رهبری راتکو ملادیچ اجازه پیدا کردند کنترل سربرنیتسا را در دست گیرند. تحت فشارهای شدید ما بود که هلند و سازمان‌ملل متحد حداقل به ظاهر پذیرفتند شکست در حفاظت از سربرنیتسا و در نتیجه قتل‌عام هشت‌هزارساکن این منطقه را به‌عنوان نقض جدی حقوق بشر بررسی کنند. پارلمان اروپا نیز 11ژوئن را به عنوان یادبود نسل‎کشی سربرنیتسا و قربانیان آن نام‎گذاری کرد که البته تنها در انگلیس به رسمیت شناخته شده است. زمانی که احتمال سقوط سربرنیتسا می‎رفت به استراسبورگ سفر کردیم تا با چند نفر از اعضای ارشد پارلمان اروپا دیدار کنیم. وقتی به آنجا رسیدیم متوجه شدیم هیچ تعهدی برای حمایت از سربرنیتسا وجود ندارد و اعضای پارلمان اروپا تلاش دارند از پذیرش هرگونه مسوولیتی خودداری کنند. با این حال وقتی بوی خیانت به مشامم خورد که می‎خواستم با کارل بیلت، دیپلمات ارشد سوئدی و میانجیگر اتحادیه اروپا دیداری فوری داشته باشم. در شرایطی که من با نگرانی خواستار اقدام جدی اروپا بودم، بیلت در آن دیدار گفت هیچ کاری برای جلوگیری از سقوط سربرنیتسا انجام نخواهد شد. بعدازظهر همان روز با چندنفر از نمایندگان پارلمان اروپا که خواستار تسریع روند پیوستن بوسنی‌وهرزگوین به اتحادیه اروپا بودند، دیدار کردم. قرار بود گفت‌وگوهایی طولانی درباره گام‌های بعدی پیوستن بوسنی‌وهرزگوین به اتحادیه اروپا داشته باشیم. با این حال احساس کردم باید کاری انجام دهم، هرکاری. برای رسیدن به بروکسل، مقر ناتو، باید چند ساعت رانندگی می‎کردم. تنها یک شب تا صبح کافی بود که نشانه‎های نخستین یک تراژدی عظیم و سوءاستفاده از غیرنظامیان خود را نشان دهد. من از نخست‌وزیر هلند خواستم تا به نیروهای حافظ صلح هلندی دستور دهد به غیرنظامیان و پناهندگان بوسنیایی که در حال فرار هستند، کمک کنند. گرچه او این دستور را صادر کرد اما ظاهرا هیچ اراده قوی برای این کار وجود نداشت. در کنار کشتار سیستماتیک که از همان روز نخست آغاز شد و تا چندین روز ادامه پیدا کرد، زنان و دختران بسیاری مورد تجاوز و سوءاستفاده جنسی قرار گرفتند. آنجلینا جولی و ویلیام هیگ، وزیرخارجه انگلیس، در مراسم نوزدهمین سالگرد قتل‎عام سربرنیتسا با برخی از قربانیان سوءاستفاده جنسی دیدار کرده و تایید کردند زنان زیادی قربانی خشونت جنسی شده‎اند. متاسفانه سیاستمداران بسیاری مانند کارل بیلت و ریچارد هالبروک، نماینده وقت آمریکا برای حل بحران بوسنی، پس از جنگ بارها به سربرنیتسا سفر کردند اما در هیچ‌کدام از این سفرها از بوسنیایی‎ها عذرخواهی نکردند. بیل کلینتون، رییس‌جمهور پیشین آمریکا و دوست من، به روآندا سفر کرد تا مراتب عذرخواهی خود را به‌دلیل قتل‎عام در این کشور اعلام کند اما این ندامت درباره قتل‎عام سربرنیتسا در هیچ‌کس دیده نمی‎شود. بازماندگان سربرنیتسا به دنبال تضمینی برای اجرای عدالت بر پایه حقیقت هستند. «مادران سربرنیتسا» دستان خود را به سوی قربانیان صرب‎، بوسنیایی و کروات‎ درگیری‎های دهه 1990 دراز کرده‎اند و می‎خواهند اجراشدن عدالت را ببینند. «بخشش» بخشی از واژگان آنهاست اما تاکنون افراد بسیار اندکی از میان رهبران سیاسی اروپا درخواست بخشش کرده‎اند. در صربستان هم همین‌طور است. رهبران جامعه مدنی صربستان از جمله ناتاشا کاندیچ و سونیا بیسرکو از معدود رهبران صرب هستند که به جنایت‎های اسلوبودان میلوشویچ، رادوان کارادزیچ و ژنرال راتکو ملادیچ به نام صربستان، مونته‎نگرو و صرب‎ها انجام شده، اذعان کرده‌اند. وظیفه‎ای که فراموش نمی‎کنم در میان کشورهایی که از فروپاشی یوگسلاوی ایجاد شده‌اند، صربستان تقریبا مجوز پیوستن به اتحادیه اروپا را دریافت کرده ا ست. کرواسی و اسلونی نیز اکنون عضو اتحادیه اروپا هستند. اما به نظر می‌رسد اتحادیه اروپا بوسنی‌وهرزگوین را فراموش کرده یا ترجیح می‎دهد نادیده بگیرد. شاید به این دلیل که بوسنی یادآور خیانت این اتحادیه به ارزش‌های خود است. قطعا بوسنی مشکلات زیادی دارد که باید بر آنها غلبه کند اما بیشتر این موانع و مشکلات از جانب ملی‌گرایان افراطی و نظام رهبری ناشی می‎شود که مشروعیت خود را از واشنگتن، مسکو و اتحادیه اروپا به عنوان حامیان پیمان دیتون ـ پاریس می‎گیرند. این وظیفه من است که به عنوان وزیر خارجه و نماینده بوسنی در سازمان‌ملل، وقتی که تعهداتی داده شده بود و به آن تعهدات خیانت شد، حقیقت را فراموش نکنم و به دنبال آن باشم. بخشی از این وعده و تعهد فراموش‌شده پذیرش بوسنی در اتحادیه اروپاست. اروپا بیشتر از اینکه به دنبال راهی برای برداشتن موانع پیوستن بوسنی به این اتحادیه اروپا باشد، ترجیح می‎دهد به خاطر نواقص، بوسنی را سرزنش کند. اکنون بوسنیایی‎های بسیاری احساس دختر نابینایی را دارند که به دلیل نابینایی از سوی خانواده طرد شد‌ه‌اند. اما این واشنگتن، مسکو و اتحادیه اروپا بودند که ما را به اینجا رسانده‎اند. اکنون زمان آن فرارسیده اتحادیه اروپا و دیگر رهبران سیاسی از بوسنی‌وهرزگوین درخواست بخشش کنند و من فکر می‌کنم بیشتر بوسنیایی‌ها آماده هستند که از مرحله بگذرند و به سوی همکاری با همسایگان اروپایی خود حرکت کنند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.