|

به بهانه اولین سالگرد درگذشت استاد شهناز

وجه‌تمایز اسطوره‌های هنر و موسیقی ایران

مجید سرسنگی مدیرعامل . خانه هنرمندان ایران

از درگذشت استاد بی‌بدیل موسیقی ایران یک‌سال می‌گذرد، ولی برای ما انگار همین دیروز بود. چراکه درگذشت استادان تکرارنشدنی موسیقی و هنر، داغداری مدام را برایمان حکایت می‌کند. در مراسمی که برای این فراق‌ها برگزار می‌شود، از یک‌سو غم ازدست‌دادن این عزیزان جانمان را می‌خلد و از دیگر سو، پرسشی گران خود را نمایان می‌کند؛ اینکه چرا رفتن هر یک از این بزرگان هنر، هم خود جانسوز است و هم اندیشه در آن که جایشان خالی خواهد ماند؟ در اینجا نمی‌خواهم از مقام شور و شهنازی استاد شهناز بگویم، چراکه شهناز در تعریف‌های من به‌عنوان یک شنونده عام موسیقی نمی‌گنجد، و من، آنچه بخواهم از ایشان بگویم استادان موسیقی بسیار گفته‌اند و پس از این هم خواهند گفت. از همین دست ستایش‌های درخور برای دیگر استادان درگذشته مانند استاد لطفی و استاد همایون خرم هم بوده است و خواهد بود. اما همین ستایش‌ها نکته‌ای را نیز به پیش چشمان من می‌آورد. این نکته اشارت به عصری درخشان در هنر و موسیقی کشور است. درخشندگی ارزشمندی که با رفتن هرکدام از این بی‌بدیلان، گویی رو به افول است و اگر نبود وجود ذی‌قیمت تعداد اندکی از فرهیختگان راستین این هنر، که هنوز نفس‌گرمشان در جان مشتاقان شور می‌افکند، هیچ اغراق نبود. در اینجا می‌خواهم درباره موضوعی صحبت کنم که به نظرم اگر مهم‌ترین نباشد، حداقل از جمله عواملی است که سبب این خسران فرهنگی شده است و کماکان می‌شود. به گمان من در نسل مورد گفت‌وگو، نوع نگاه و دیدگاه متعالی نسبت به هنر و زندگی در پیوند با هم، در تنافر و تفاوت کامل با نگرش‌های سطحی و مسلط امروزی است. نگاه‌های مسلط امروزی به هنر و آفرینش هنری و هنرمند بودن، کم‌توجه یا حتی بی‌توجه به محتوای اخلاقی و زیباشناسانه هنر و با گرایش به سمت تقلید از مدهای غربی عملا بی‌هویتی خود را به رخ می‌کشد و نمایان می‌کند؛ آفتی که هنر راستین را به چالش جدی می‌کشاند. هنرمندانی چون جلیل شهناز، هنر خود را زیسته‌اند، و زیست خود را به قالب هنر در آورده‌اند، و به واسطه تجربه زیستی یگانه و تشخص‌یافته خود، به شکلی از آفرینش هنری و کنش هنرمندانه رسیده‌اند که آنها را یگانه و یکتا می‌کند و در جایگاهی می‌نشاند که کمتر کسی به آن دست پیدا می‌کند. در این سال‌ها، نسبت به خیل کسانی که در عرصه موسیقی جولان داده‌اند، چند اثر فاخر و ماندگار داشته‌ایم؟ چه آثاری پدید آورده‌ایم که در گذر زمان و گذشت تاریخ باز هم به آنها رجوع کنیم و آنها را به عنوان آثار ناب هنری در گنجینه خاطرمان حفظ کنیم؟ با نگاهی گذرا به گنجینه غنی موسیقی نواحی کشورمان، تنها افسوس و حسرت است که در ذهن هویدا می‌شود. ازدست‌رفتن استادان موسیقی مقامی کشور، بدون اینکه جانشینی برای آنها داشته باشیم، به واقع به دست فراموشی سپرده‌شدن بخشی از فرهنگ و هنر کشورمان است که هیچ‌گاه خود را در شاخصه‌هایی چون تجمل و خودنمایی و تزویر ادغام نکرده است و با اصالت و به دور از هر گونه حسادت، خودفریبی و دیگرفریبی رسالت خود را به انجام رسانده است. جالب اینجاست که هر زمان این موسیقی باهویت توانسته مکانی و فضایی برای عرضه خود پیدا کند، از قضا با استقبال مواجه شده است. مثالی از این، جشنواره موسیقی جنوب‌شرقی کشور است که سال گذشته در خانه هنرمندان ایران برگزار شد، و چنان درخشید که کمتر وصفش را می‌توان در کلام آورد. چه در عرصه ملی و چه در عرصه بین‌المللی همواره مخاطبان فرهیخته و پیگیر از این موسیقی اصیل استقبال کرده‌اند. اما برای حفظ این اصالت چه کرده‌ایم؟ چه مکانیسمی برای حفظ و گسترش این هویت موسیقایی طراحی و راهبری کرده‌ایم؟ هنرمندی که جریان‌سازی فرهنگی و هنری می‌کند به یکباره و به واسطه رسانه‌ها و حواشی خارج از هنر به معروفیت و مقبولیت نمی‌رسد. او مانند گلی نیست که همین پنج‌روز و شش باشد، بلکه چون درخت سرو چمانی است که هرچه می‌گذرد به وقار و جلالش افزوده می‌شود و گذشتن زمان تنها بر شکوه آن می‌افزاید و بس. هنرمندانی چون شهناز، لطفی، کسایی و... گلی چندروزه در بوستان فرهنگ و هنر ایران نبوده‌اند، بلکه چونان سروهای خرامانی در این باغ خرامیده‌اند و هر چه می‌گذرد، هرچند خود از میان ما رفته باشند، میراثشان همچنان جان اهل معرفت را می‌نوازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.