|

ارزیابی بررسی‌های زلزله‌های باستانی در محوطه کاوش‌های تپه «سیلک» کاشان

بقایای فراموش‌شده محوطه‌ای تاریخی

مسعود مجرب . دکترای مهندسی معدن دانشگاه تهران

رویدادهای تاریخی نقش مهمی را در برآورد لرزه‌خیزی، پیش‌بینی زلزله ‌و به‌طورکلی در علم زلزله‌شناسی مهندسی بازی می‌کنند. هرچند امروزه با پیشرفت زلزله‌شناسی دستگاهی، گامی مهم در این رشته برداشته شده است، ولی همچنان برای بررسی زلزله‌های تاریخی نیازمند روش‌ها و علوم دیگری چون باستان‌شناسی و دیرینه لرزه‌شناسی هستیم. مطالعه زلزله‌های باستانی کمک شایانی به تعیین دوره بازگشت زلزله‌های مخرب، تعیین مناطق آسیب‌دیده باستانی و تعیین بزرگای بیشینه زلزله‌های بزرگ سرشتی می‌کند. مطالعه زمین‌لرزه‌های مخرب قدیمی نشان داده که این زلزله‌ها، سکونتگاه‌های باستانی مهمی را از بین برده‌اند. ‌این امر ضرورت شناسایی زلزله‌های باستانی در کشور را ضروری می‌سازد. هدف اصلی متن حاضر دستیابی به پاسخ ‌این پرسش است که آیا محوطه باستانی «سیلک» در اثر یک یا چند زمین‌لرزه تاریخی تخریب شده است؟ و آیا با به‌کارگیری باستان‌شناسی و تلفیق آن با زلزله‌شناسی مهندسی، امکان بررسی این زلزله‌ها وجود دارد؟ به‌هر ترتیب، امروزه محققان توانسته‌اند با تلفیق این دو علم به نتایج قابل اعتمادی دست ‌یابند. ضمنا مجموع علم باستان‌شناسی و زلزله‌شناسی را باستان‌شناسی لرزه‌ای می‌نامند. بررسی‌ تاریخ لرزه‌خیزی «سیلک» نشان از یک منطقه تقریبا آرام لرزه‌ای دارد. هرچند زلزله‌های ویرانگری در طول تمدن‌های این منطقه به‌وقوع پیوسته است، ولی عموما می‌توان آنها را جزو زلزله‌های متوسط طبقه‌بندی کرد. شهر کاشان به‌گفته مرحوم استاد «نیکلاس آمبرسیز» (1982) در دوره فرمانروایی خلفا، یعنی از 622 تا 1258 میلادی، دوتاپنج زلزله مهم را تجربه کرده است. بر اساس شواهد باستان‌شناسی لرزه‌ای، هرگاه در یک کاوش لرزه‌ای به شواهد زیر برخورد کنیم، احتمالا یک مخاطره طبیعی اتفاق افتاده است. 1- ترک‌کردن یک منطقه مسکونی و متروک شدن آن 2- فروریختن دیوارهای خشتی 3- چرخش و جابه‌جایی ستون‌ها و دیوارها 4- اسکلت‌هایی که با وضعیت غیرمتعارف دفن شده‌اند 5- خردشدن سفال‌ها و فروافتادن خمره‌های بزرگ 6- اثرات آتش‌سوزی وسیع 7- ایجاد شکاف، ترک و بهم‌ریختگی زمین بررسی‌های باستان‌شناسی و بازدیدهای میدانی نشان می‌دهد محوطه باستانی «سیلک» در اثر چندین زلزله مخرب که قبل از میلاد مسیح رخ داده‌اند، تخریب شده است. مجموعه شواهد یافت‌شده برای این مدعا، گردآوری مدارک کافی همچون زمان ترک سکونتگاه به‌علت یک حادثه طبیعی، فروریختن دیوارها و سقف، حالت غیرمتعارف اسکلت‌ها، ترک و شکستگی روی استخوان‌ها و ترک و شکاف در زمین است. مطالعه آثار خرابی و شواهد باستان‌شناسی لرزه‌ای نشان داد که زلزله‌ای در پنج‌هزارو500سال پیش، با بزرگای 7، تپه «سیلک» را به‌کلی ویران کرده است. البته باید توجه شود که بزرگای تخمینی توسط روابط تجربی و بر اساس روابط بین شدت زلزله و مساحت پهنه تخریب‌شده، به‌دست آمده است. همچنین مسبب این رویداد، گسل کاشان است. مهم‌ترین دستاورد نگارنده و تیم همکاران در پژوهش حاضر، ثبت زلزله‌ای در پنج‌هزارو500سال پیش در محدوده باستانی «سیلک» است. از این‌رو مطالعات کتابخانه‌ای و بازدیدهای میدانی از محوطه باستانی «سیلک» نشان داد که در پنج‌هزارو500سال پیش، شواهدی چون وضعیت نامتعارف دفن اسکلت‌ها، فروافتادن دیوارها، خشت‌های شکسته، ظروف سفالی شکسته، خمره‌های بزرگ واژگون‌شده و شکسته و همچنین وجود ترک و شکاف‌هایی وجود دارد که معرف یک زلزله مخرب در منطقه باستانی «سیلک» و اطراف آن است. در کاوش‌های ضلع شرقی زیگورات سیلک، تعدادی اسکلت انسانی با وضعیت دفن نامتعارف مشاهده شد. در این محوطه جمعا پنج‌اسکلت یافت شده است که وضعیت دفن آنها نه به‌صورت اسلامی و نه به‌صورت پیش از اسلام (یعنی به‌صورت جنینی) است. همراه این اسکلت‌ها که با وضعیت غیرعادی دفن شده بودند، هیچ وسیله و زیورآلاتی دفن نشده بود. همچنین در این محوطه تعداد زیادی خمره‌های آذوقه پیدا شده است که تمامی آنها در یک انبار واژگون شده‌اند. با تعیین سن سفال‌ها و اسکلت‌ها که توسط گروه باستان‌شناسی دکتر «شهمیرزادی» انجام گرفت، قدمت سفال‌ها و اسکلت‌ها، پنج‌هزارو500سال و برابر با لایه پنج‌دوره سوم «سیلک» تخمین زده شد. به‌طورکلی نتایج پژوهش حاضر، ضرورت انجام بررسی‌های باستان‌شناسی لرزه‌ای را در دیگر مناطق باستانی کشور از جمله محوطه باستانی «شادیاخ»، «سگزآباد»، «گودین تپه» و «تمدن مارلیک» آشکار می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.