نکاتی درباره «مارادونا» ساخته «امیر کاستاریکا»
اسطوره یا نادان؟ کدام مارادونا؟
آرمین ابراهیمی
امیر کاستاریکا فیلمساز مطرح صرب شیفته فوتبال و موسیقی است و روح دیوانهوار جاری در فیلمهایش، هیاهوی غریب و آشفتهبازار جهان داستانهایی که تعریف میکند با علایقاش بیارتباط نیستند. انرژی آخرین فیلمهایی که از او دیدهایم، آن پیوستگی نامنظم رویدادهای بیربط و آمیختن حوادث ریزودرشت در سیر ماجرا، تلفیقی است از سبک فوتبالی که میپسندد (بازیهای آرژانتین و برزیل و امثالهم) و سینمایی که دوست دارد (فیلمهای فدریکو فللینی و سام پکینپا). خودتان تصور کنید چه ترکیبی است این ترکیب. کاستاریکا بارها به مسایلی مانند جنگ و هویت اجتماعی پرداخته، با اینکه در طول سالها مدام به تناقضهای جامعهاش و فساد در قدرت و فقر در طبقههای زیرین اشاره کرده، همیشه صاحب لحنی بوده که وجه تمایزش از فیلمسازانی با همین دغدغههاست. لحن دوپهلو ابهامآوری که هم در مستندهایش حضور دارد (مثل مستندی که درباره گروه موسیقیاش ساخته)، هم در فیلمهای داستانی بلندش؛ نوعی بیتفاوتی به مسایل جاری و دستانداختن آنچه آدمهای ماجرا مهم میپندارند؛ نوعی خوشباشی بیدلیل که در بدترین شرایط بشری راهی برای هجو مییابد. طبیعی است که فوتبالیست محبوب
کاستاریکا کسی مثل مارادونا باشد. فیلمساز توضیح میدهد میتوانست خیلی راحت مارادونا را برای بازی در نقشهای اصلی «دالی بل را به یاد داری؟» یا «گربه سیاه، گربه سفید» انتخاب کند. بیپروایی قهرمانهای کاستاریکا، با آن یکدندگی و خودویرانگری معروفشان، از نظر او در شخصیت مارادونا گرد آمدهاند. گرچه شخصیتهای مورداشاره او غیر از آن ویژگیها یله و رذل و تنپرور هم هستند. بسیاریشان سر دیگران را کلاه میگذارند و از راه آسیبرساندن به بقیه، امورات میگذرانند. انتظار نباید داشت کاستاریکا از آن نخدادن ابتدایی فراتر برود، بهخصوص وقتی دارد مستندی درباره یکی از اسطورههای زنده فوتبال دنیا، دیهگو مارادونا میسازد. مارادونای کاستاریکا از این نظر مستند قابلتوجهی است که نهفقط درباره اصل و حواشی زندگی فوتبالیست مشهور صحبت میکند و تصاویری پیشرو مینشاند که شاید کمتر دیده شدهاند، بلکه رابطه کاستاریکا را با فوتبال، موسیقی، و زمینهها و معناهای مورد علاقهاش روشنتر میکند. فیلم در عین حال که درباره مارادوناست درباره کاستاریکا حرف میزند. از همینرو حضور کاستاریکا در مرکز فیلم و نقشی که بازی میکند به پررنگی نقش سوژه
است. او در این فیلم به ابعادی از سوژه میپردازد که نماینده جهتگیری سیاسی فیلمساز نیز هستند؛ از جمله وقتی درباره گل مارادونا به انگلیس در جامجهانی مکزیک حرف میزند و میرسد به اینجا که از نظر او در آن لحظه عدالت برقرار شده بود. خود مارادونا هم توضیح میدهد در آن بازی نماینده مردم ظلمدیده کشورش بوده و از این بابت آن حرکت را نمادین میداند. گلی که با دست به انگلیس زد را تشبیه میکند به قاپیدن کیف یک انگلیسی. تصویری که رفتهرفته از مارادونا شکل میگیرد، همانقدر او را سطحی و در عرصههای غیرورزشی ناآگاه جلوه میدهد که طرفدارانش در آرژانتین او را مظهر کمال و شعور میدانند. کاستاریکا با شیطنت بهخصوصی یا شاید اصرار بهخصوصی به حذفنکردن هیچ مدرکی، با ارجاعدادن به آن مراسم عجیب مذهبی که برای مارادونا گرفته شده و آن کارتونی که در هجو آن «گل قرن» ساختهاند، به این تصویر دوگانه دامن میزند. در عین حال برخی عقاید کلیشهای و سطحی فیلمساز صرب، از جمله جایی که میگوید روحی از احترام و اخلاق در خانه فقرا هست که در اشرافیت نیست، آدم را درباره دیگر داوریهای فیلمساز نیز به شک میاندازد (همین چند وقت پیش بود که با
دفاعش از روسیه در ماجرای اوکراین بار دیگر ناخواسته لزوم این شک در عقاید هنرمندان بزرگ را یادآوری کرد). مستند مارادونا همانقدر که روحیات هنرمندانه کاستاریکا را میشکافد، از عقاید کمعمق و غیرمنطقی او درباره سیاست و اجتماع پرده برمیدارد. در عین حال نشان میدهد همین ایدهها را مارادونا هم دارد. عشقش به فیدل کاسترو و چهگوارا، و نفرتش از خارجیها انگار از این دست هستند. سادهانگاریها و برداشتهای غیرعقلانی ناظر و سوژهاش در سرتاسر فیلم موج میزند (مارادونا چیزی میپراند و کاستاریکا شیفتهوار تاییدش میکند)، اما فیلم تعمدا یا ناخواسته بستری شده برای به چالشکشیدن نوع نگاه مارادونا به روابط و ساختار قدرت در جهان. در مستند کاستاریکا پای موضوعهای دیگری مثل سیاست و عدالت و تبعیض و فرهنگ به میان میآید، ولی همچنان این فوتبال است که محلی برای برونریزی اینها و همزمان فرصتی برای فراموشکردنشان میشود. اتفاقا آندست از صحنههای مستند دیدنیاند که اثری از جملههای حکیمانه مارادونا و تئوری صادرکردن و محکومکردن بقیه دنیا ندارند و در عوض فقط فوتبال وجود دارد، مثلا تکههایی از آرشیو گلهای مارادونا، یا حتی آن بازی
دستگرمیاش با کاستاریکا در صربستان.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.