مذاکراتی بهمثابه «نقطهعطف»
صادق زیباکلام . استاد دانشگاه
درست مثل اینکه دیروز بود و نه 35سال پیش. هیاتی که از ایران به مناسبت جشن استقلال الجزایر در آبان 1358 به آن کشور رفته بود با هیات آمریکایی دیدار میکند. نخستوزیر مرحوم مهندس مهدی بازرگان، وزیر دفاع مرحوم شهید دکترمصطفی چمران، وزیرخارجه دکترابراهیم یزدی با «سایروس ونس» وزیرخارجه وقت ایالاتمتحده، «برژینسکی» مشاور امنیتملی و «هارولد براون» وزیر دفاع دولت جیمی کارتر در هتل محل اقامت میهمانان خارجی، ملاقات میکنند. «جیمز بیکر» که بعدها وزیر دفاع جرج بوش پسر میشود آن روزها سمت پایینی در وزارت خارجه داشت و مسوولیت نگارش متن مذاکرات برعهدهاش بود. برای آمریکاییها البته یادداشتهای بیکر، اینکه ما چه گفتیم و طرف ایرانی چه گفت، اهمیت داشت اما برای ایرانیها تنها چیزی که اهمیت نداشت آن بود که در آن دیدار مهم و تاریخی - از بابت اینکه اولین ملاقات رسمی پس از انقلاب میان مقامات ارشد ایران و ایالاتمتحده بود- آنها چه گفته بودند و ما چه پاسخهایی داده بودیم؟ هنوز هواپیمای دولتمردان ما در فرودگاه مهرآباد به زمین ننشسته بود که توفانی از انتقاد نسبت به دولت موقت به راه افتاد. جالب است که در فضای ملتهب و لبریز از غلیان
عواطف و احساسات سیاسی ضدغربی و ضدآمریکایی که نیروها و جریانات سیاسی رادیکال چپ و انقلابیون با گرایش مذهبی به راه انداخته بودند، تنها مسالهای که اهمیت نداشت این بود که مقامات آمریکایی در آن ملاقات، چه گفته بودند و چه میخواستند و متقابلا، ما چه پاسخهایی داده بودیم و چه میخواستیم؟ همه یکصدا دیدار میان مقامات ایرانی با آمریکاییها را محکوم میکردند. باقی داستان را میدانیم. انجمنهای اسلامی دانشجویی آن روزها در پیکار و رقابتی نفسگیر با دانشجویان دارای تفکرات مارکسیستی در دانشگاهها بودند و سیاستهای غیرانقلابی و بهدور از برخورد و رویارویی دولت بازرگان با آمریکا و غرب، یا به باور مارکسیستها، سیاستهای لیبرالیستی و سازشکارانه «دولت موقت» مورد پسند مسلمانان انقلابی نبود. در نتیجه شور و التهاب و آن موج برخاسته در واکنش به ملاقات میان مقامات ایران و آمریکا را مغتنم شمرده و با اشغال سفارت ایالاتمتحده، تیر خلاص را به دولت بازرگان شلیک کردند. دانشجویان جوان، انقلابی و مسلمان که مملو از احساسات انقلابی بودند و بعدها به نام «دانشجویان مسلمان پیرو خط امام» معروف شدند، در صبح روز 13 آبان 58 و در حالیکه با غرور
و مصمم از دیوار سفارت ایالاتمتحده بالا میرفتند هرگز تصور نمیکردند که نهالی را مینشانند که ظرف سه دهه بعدی، بدل به مهمترین و اصلیترین ویژگی خارجی و داخلی ایران اسلامی خواهد شد. آنچه آنان نمیدانستند آن بود که بهزودی جریانات سیاسی نیرومندی با مشعل شعلهورشده آمریکاستیزی که آنان با اشغال سفارت ایالاتمتحده برافروخته بودند از راه میرسیدند و مشعل را از دست آنان میستاندند و بلند میکنند. ظرف 35سال بعدی، یعنی تا به امروز، آمریکاستیزی همانطور که اشاره شد، یکی از اصلیترین گفتمانها و رویکردهای داخلی و خارجی بوده است. عملا بسیاری از سیاستها و تصمیمگیریهای خردوکلان ظرف 35سال گذشته تابعی بوده از نگاه و رویکرد مبارزه با آمریکا. به تبع آن هرگونه صلح و تفاهم، هرگونه تنشزدایی و هر شکلی از مصالحه و معامله با آمریکا مذموم تلقی شده است. داستان مک فارلین نمونه بارز این مساله بود. با آنکه صورتمساله مک فارلین روشن است و دیگر ابهامی درخصوص آن وجود ندارد و با آنکه در مجموع آن داستان به سود منافع ملی ما بود معذالک همچنان در یک فضای آکنده از سکوت قرار دارد. تا به جایی که رییسجمهور فعلی همانند بسیاری دیگر بهشدت
منکر حضور در آن ماجرا و علم و اطلاع از آن است. همچون داستان مک فارلین، تمامی موارد مشابهی که دادوستد و مراوداتی با آمریکاییها صورت گرفته، در سکوت کامل بوده است. آخرین نمونه آن، همان مذاکراتی است که در رسانههای داخلی هم به آن پرداخته شد و در ماههای پایانی ریاستجمهوری احمدینژاد میان ایران و ایالاتمتحده با وساطت عمانیها در مسقط صورت میگیرد. با اینکه هم آمریکاییها و هم عمانیها اعتراف کردند در نیمهدوم سال 91 ملاقاتهایی میان مقامات ایرانی و آمریکایی در عمان صورت گرفته، اما هیچکس در ایران کلامی و سخنی در اینباره ابراز نداشته است و صرفنظر از آنکه محتوای آن به سود ایران بوده یا نه، برتابیده نمیشود. در چنین شرایطی، سخنی به اغراق نرفته اگر مذاکرات با آمریکاییها را که از دیروز آغاز شده نقطهعطفی در تاریخ ایران پس از انقلاب بدانیم. برای نخستینبار از زمان آن ملاقات بدفرجام میان دولت موقت و مقامات دولت کارتر در الجزایر است که مقامات ارشد دو کشور، نه بهصورت مخفیانه و پنهانی بلکه آشکارا با یکدیگر بر سر میز مذاکره نشستهاند (در ماجرای مذاکرات هنگام اشغال افغانستان، ماجرا بعدها به شکلی محدود، مطرح شد).
مهم، نتایج مذاکرات نیست. مهم نفس آن است که عملی که تاکنون غیرممکن به نظر میرسید اتفاق افتاده است. حتی اگر این مذاکرات هیچ حاصل و دستاوردی نداشته باشد در فضای سیاسی ایران پس از انقلاب یک تحول اساسی بهشمار میرود. البته تندروها هنوز نسیم تغییرات را حس نکردهاند و همچنان بهدنبال تداوم رویه گذشته هستند و چون دستشان به هیچکجا نمیرسد، عجالتا وزیر اطلاعات را به مجلس احضار کردهاند تا سوالاتی بیارتباط با مسوولیتهای ایشان را به بهانه همین مذاکرات مطرح کنند. مشکل تندروها فقط این نیست که متوجه تغییر و تحولات جامعه خودمان نشدهاند بلکه اشکال اساسیتر آنها این است که صدای فروریختن دیوار برلین را بعد از 23 سال، هنوز نشنیدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.