|

مروری بر کتاب «بن‌مایه‌های نوین در معماری بوشهر»

بار طلا می‌آوَرَد از شهرهای شرق

نیما توسلی

کتاب‌های زیادی با موضوع شهر بوشهر و با هدف پرداختن به ویژگی‌های منحصربه‌فرد معماری و شهرسازی این شهر و پیرامون آن، تاکنون تدوین، نگاشته، یا پژوهش شده است و ریشه این توجه به شهر بوشهر، از یادداشت‌ها و کتاب‌های شهرشناسان و تاریخ‌شناسان و معماران در طول تاریخ قابل پی‌گرفتن است. «بن‌مایه‌های نوین در معماری بوشهر»، نوشته بهروز مرباغی در 14 فصل و 2 پیوست در انتشارات پیام منتشر شده است.«فصل اول: شکرِ نعمت»، پیشینه و چرایی پرداختن نویسنده به شهر بوشهر و پس‌و‌پیش ماجراهای او با این شهر را تبیین می‌کند. در«فصل دوم: چرا معماری بوشهر؟»، اهمیت تاریخی شهر بوشهر و غِنای معماری بافت تاریخی این شهر و وجود مدرنیته‌های پنهان در معماری این شهر است که به‌عنوان دلایل انتخاب شهر بوشهر به‌عنوان بابی دوباره در ادامه انبوه کتاب‌ها و نگاشته‌های دیگر از این شهر، مطرح و عنوان می‌شود. در«فصل سوم: بستر تاریخی معماری»، بهروز مرباغی مستنداتی از ثروت معماری شهر بوشهر را به رخ می‌کشد و هم در این فصل و هم در«فصل چهارم: تصویری ساده از شهر»، نه‌تنها گذر بوشهر از شهر دادوستد به شهری امروزی را به‌عنوان سیر تحولات تاریخی، فضایی، معماری، شهرسازی، اقتصادی و فرهنگی این شهر به تصویر می‌کشد، که با گشت‌و‌گذار در محله‌های تاریخی و پراصل‌و‌نسبِ این شهر و پیاده‌روی در کوچه و پس‌کوچه‌های آن، از بوشهر به شهر بدون بن‌بست یاد می‌کند؛ اصطلاحی که از ساختار آزاد و رهای این شهر استعاره می‌گیرد. چه چیزهایی شخصیت معماری شهر بوشهر را از دیرباز تاکنون تشکیل می‌داده؟ جواب این پرسش در«فصل پنجم: شناسه‌های معماری» و از طریق معرفی شاخصه‌های معماری این شهر از جمله تنوع فضایی در درون و برون معماری بناها و فضاها، تزیینات و الحاقات معماری، خویشاوندی معماری با بوم‌فرهنگ و مصالح بومی، معماری عملکردی این شهر و معماری اقلیمی آن گشوده می‌شود. «فصل ششم: پشتوانه‌های اجتماعی» تاکیدی بجا بر روح جامعه، فرهنگ و اتفاقات تاریخی، سیاسی و فرهنگی بر معماری و شهرسازی، به‌ویژه در شهر بوشهر است. این فصل، نقطه‌عطف کتاب را تشکیل می‌دهد تا در«فصل هفتم: پشتوانه‌های جهانی معماری»، گریزی بر نقش روح زمان بر کالبد و فضای شهر بوشهر از بندری دیپلماتیک تا تاثیرگرفتن از سیاست اروپایی، از نقش دریا تا گمرک و... در آن واکاوی شود. در گامی به پیش، این روند ادامه می‌یابد تا در«فصل هشتم: یک گام به پیش»، چهره امروزی‌تر و معاصرتری از بوشهر، یعنی چهره و نقش شهر طی سده اخیر نمایش داده شود. این چهره، بندری تجاری، وجود بنگاه‌های بزرگ، شکل‌گیری صنوف مدنی، سازمان‌های مردم‌نهاد و آخرین نقش مقتدر بازرگانی بوشهر را تا قبل از چهره کنون‌ترش دنبال می‌کند و آثار این تحولات را بر صورت و سیرت شهر پی می‌گیرد. بوشهر امروز چگونه معماری و شهرسازی‌ای دارد؟ برای پاسخ به این سوال، ابتدا پیشینه شخصیتی شهر در زمینه‌های فرهنگی، شهروندی، جامعه‌شناختی و نهادی در«فصل نهم: آسان‌گیری فرهنگی، مدنیت شهری» باز می‌شود و سپس در«فصل دهم: آموزش نوین»، ردپای اتفاقات ویژه فرهنگی در این شهر طی صدسال اخیر دنبال می‌شود. این کتاب با پرداختن به موضوعاتی ویژه چون داستان شبه‌جزیره‌ای‌بودن بوشهر، رابطه حکومت و مردم در این شهر و شادابی و طراوت ازدست‌رفته، فصل یازدهم: حال‌و‌هوای شهر را واگویی می‌کند و سرانجام در«فصل دوازدهم: حاصل کار رساله» و«فصل سیزدهم: نمونه‌ها»، ضمن دسته‌بندی داشته‌ها و یافته‌های اصلی«بن‌مایه‌های نوین در معماری بوشهر» در شش موضوع یک) چرخه شهر و سیاست، دو) معماری فرهنگی، سه) مصداق بوشهر، چهار) نمونه‌های مکرر، پنج) صلح‌آباد و شش) رهایی، زیبایی، بیداری، که به‌نوعی ایجاز هویت شهرسازی و معماری بوشهر است، چندین عمارت و فضای ویژه این شهر، همچون عمارت دهدشتی، عمارت حاج‌رییس بوشهر، روند دیپلماسی در قطب جنوبی ایران، بهمنی و عمارت ملک را نیز از نزدیک معرفی و روند برخورد با آنها را تحلیل و یادآوری می‌کند. کتاب با «فصل چهاردهم: تمرین راه آینده» به پایان می‌رسد؛ جایی که در آن، بهروز مرباغی که از ابتدا خود را یک دوستدار شهر بوشهر و بوشهر را شهری فرهیخته می‌خواند، تداوم راه گذشته، یعنی ضرورت دنبال‌کردن هویت، اصالت، غِنا و شخصیت فضایی، فرهنگی، معماری و شهرسازی در پروژه‌های آتی در این شهر را گوشزد، یادآوری و تاکید می‌کند. این کتاب، نه‌تنها بن‌مایه‌های نوین در معماری بوشهر که بن‌مایه‌های قدرتمند معماری و شهرسازی بوشهر را از طریق دستمایه‌قراردادن استخوان‌بندی فضایی، کالبدی، فرهنگی و تاریخی این شهر، چه به خواننده تخصصی و چه به خواننده صرفا علاقه‌مند، ارایه می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.