بوستان مادر تقابل دو رویکرد در مدیریت شهری
محسن گودرزی . جامعهشناس
ماجرای بوستان مادر- واکنش تعدادی از شهروندان نسبت به تغییر کاربری یا بهتعبیر دقیقتر، پهنهبندی قطعه زمینی در منطقهپنج تهران- تازهترین مورد از مجموعهای از اعتراضات مشابه است. در روزهای پایانی فروردینماه امسال، شهروندان کرجی نسبت به تخریب باغ سیب در مهرشهر کرج اعتراض کردند. چندماه قبلتر، برای حمایت از رود کارون، زنجیره انسانی تشکیل شده بود. پیش از این مردم نسبت به وضعیت دریاچه ارومیه و زایندهرود واکنش نشان داده بودند. این نمونهها حاکی از نگرانی مردم نسبت به تخریب محیطزیست و ازدسترفتن کیفیت فضاهای شهری و در عین حال نشاندهنده گرایشی فزاینده به ارزشهای کیفی زندگی است. احتمالا برنامه پنجساله شهرداری تهران با عنایت به چنین نگرانیهایی، بهبود و ارتقای «کیفیت زندگی» را یکی از اهداف مهم برنامهریزی و مدیریت شهری قرار داده است. با این حال، تنها با سخنگفتن از یک ارزش نمیتوان تعلق و پایبندی اعضای یک جامعه یا سازمان را به آن ارزش سنجید. ارزشهای واقعی یک جامعه را باید از رفتارهای عملی آن دریافت، آنجا که در برابر دوراهیها قرار میگیرد و آنچه را مطلوب میداند، برمیگزیند و آنچیزها را که مهم نمیداند،
پس میزند. هر انتخابی نشان میدهد که یک جامعه در عمل به کدام ارزشها دلبسته است و به چه ارزشهایی تعلقخاطر ندارد. به همین دلیل، زندگی روزمره، صحنه نمایش و آشکارشدن ارزشهای واقعی یک جامعه است. اگر از این منظر بنگریم، ماجرای «بوستان مادر» جلوهای از دو نوع ارزش و تلقی نسبت به شهر است و نشاندهنده شکاف ارزشهای نظری و عملی در مدیریت شهری است. دونوع نظام ارزشی در ماجرای بوستان مادر در برابر هم قرار گرفتهاند. دو راهی چنین است: در زمین مورد منازعه در منطقهپنج تهران چه بسازیم: پارک یا برج؟ هر کدام از این تصمیمات، دلالتهای ارزشی معینی دارند. تصمیم برای ساخت برج، دلالت بر نگرشی دارد که فضای شهری را کالایی برای فروش و کسب سود میبیند، رفع کمبود مالی سازمان مدیریت شهری را مهمترین اضطراری میبیند که کیفیت و جهت تصمیمات را تعیین میکند و کمتر به شهر به عنوان جایی برای زندگی نگاه میکند. با یک محاسبه ساده، میزان سودآوری ساخت برج را با میزان منافع مالی حاصل از ساخت پارک میسنجد و نهایتا برای ساخت برج تصمیم میگیرد. حاملان اجتماعی این نگرش، توانایی بیشتری برای عمل جمعی دارند و بهدلیل پول فراوانی که در این بخش
جریان دارد، بهسادگی میتوانند موانع اداری را پشتسر بگذارند. در سوی دیگر، نگرشی وجود دارد که جویای «کیفیت زندگی» است برای آینده شهر نگران است، و نسبت به ازبینرفتن خاطرات شهری، هویت تاریخی شهر و بسیاری از ارزشهای کیفی زندگی شهری، احساس مسوولیت میکند. شهروندانی که چنین نگرشی دارند، در برابر هجوم مدیریت شهری به فضاهای شهری میایستند، از ظرفیتهای مختلف سازمانهای اداری استفاده میکنند تا منافع کلی شهر را در برابر هجوم منافع فردی حفظ کنند. این اقدام شهروندان، همچون اقدامات مشابه دیگر، نشان میدهد وجدان جمعی با سیاستهای توسعهای که به تخریب محیط زندگی منجر شده، مخالف است. آنان این شیوه مدیریت شهری را نمیپسندند و با چنین روندی نسبت به آینده شهر نگرانند.
حساسیت وجدان اجتماعی نسبت به سرنوشت شهر و کیفیت زندگی بخشی از تحولی است که در ذهنیت و رفتار شهروندان نسبت به شهر روی داده است. از این زاویه، این نوع تصمیمات از سوی مدیریتشهری در برابر جریان افکارعمومی و تقاضای اجتماعی شهروندان قرار میگیرد. چنین اعتراضاتی باید برای مدیران شهری روشن کرده باشد که مردم نیاز شهر را نه برج، بلکه پارک (و فضاهایی از این قبیل) میدانند. رویکرد دیگری را برای اداره شهر میپسندند. شهروندان تهرانی اکنون با پیامدهای ناشی از سیاستهای شهری که در فروش تراکم تجلی یافته است، مواجه شدهاند و مایل نیستند این روند تداوم یابد. اصرار بر چنین سیاستهایی منجر به افزایش فاصله بین خواست شهروندان و مدیریت شهری خواهد شد. متاسفانه بهدلیل عدمشفافیت، دلایل مدیران شهری برای این تصمیم روشن نیست. لابد مدیران شهرداری معتقدند تغییر کاربری بوستان برای شهر و منطقه واجد منافعی است یا برای تغییر پهنهبندی شهر بدون طرح موضوع و اخذ مجوز لازم از سوی شورایعالی شهرسازی، دلایلی دارند. ابهام این مساله برای مردم ناشی از شیوه عملکرد غیرشفاف شهرداری است. ماجرای بوستان مادر علاوه بر آنکه تقابل دو گرایش مهم ارزشی را در
جامعه ایران نشان میدهد، وجه دیگری از تحولات اجتماعی ایران را که در زیر اخبار منفی از دید پنهان مانده است، آشکار میکند. واکنش شهروندان به این نوع اقدامات، نشانهای روشن از احساس مسوولیت اجتماعی نسبت به شهر است. آنان دست به اقدامی میزنند که نفع شخصی معینی از آن نمیبرند و اگر اقداماتشان به نتیجه برسد، محله و شهر از آن منتفع خواهد شد. اگر برای شهروندی مشخصههایی مثل آگاهی به حقوق خود، احساس مسوولیت، تمایل به مشارکت و گرایش به پیشبرد خواست خود از طریق نهادهای قانونی ذکر کنیم، چنین واکنشهایی را میتوان آغاز فرآیند تولد شهروندان مسوول دانست. اگر میخواهیم بدانیم که نظام اجتماعی ایران در آینده چه شکلی خواهد داشت، باید به ارزشهای اصلی و حاملان اجتماعی آن توجه کنیم. ماجرای بوستان مادر میگوید که وجدان جمعی به شهر و آینده آن حساس شده است؛ نیرویی که شاید در آینده شهر سهم بیشتری پیدا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.