ریشه مشکلات روانشناختی در بیماری «اماس» و راه درمان آنها
حمایت خانواده، انطباق بهتر با پیامدهای بیماری
فرناز اعتصام . متخصص اعصاب و روان ، عضو هیاتعلمی دانشگاه علوم پزشکی تهران
«اماس» (مولتیپل اسکلروزیس) بیماریای است که معمولا در سنین جوانی افراد را مبتلا میسازد، یعنی زمانی که فرد آماده برنامهریزی برای زندگی اجتماعی، اشتغال و زندگی خانوادگی است. معمولا، بیماری با علایمی مانند تاری چشم، بیحسی و گزگز بدن و ضعفاندامها خود را نشان میدهد و وقتی فرد به پزشک مراجعه میکند، با واقعیتی مواجه میشود که پذیرش آن برای بسیاری، بسیار سخت و دردناک است. عکسالعملی که افراد در برخورد با تشخیص اماس نشان میدهند، مشابه واکنشی است که در روبهروشدن با هر حادثه آسیبزننده و توام با فقدان و از دستدادن، پیش میآید، یعنی فرد از مجموعهای از مراحل شوک و انکار بیماری، خشم نسبت به دنیا، خود و دیگران، چانهزنی و امید برای بازگشت به سلامتی، افسردگی و در نهایت پذیرش بیماری، عبور میکند. این مراحل الزاما پشت سر هم پیش نمیآیند. خیلی از اوقات، بیمار تا مدتها در یک مرحله باقی میماند یا بین این حالات، رفتوبرگشت میکند. ادامه بیماری، شخص را با احساسات و افکار ناراحتکننده دیگری روبهرو میسازد. از آنجا که به خاطر مسایلی مانند دورههای عود بیماری، خستگی، مشکلات حرکتی (در صورت وجود) و افت توان ذهنی و
شناختی، دیگر انجام فعالیتهای شغلی، خانوادگی و اجتماعی به صورت قبل میسر نیست، فرد دچار حس گناه، بیارزشی و اضطراب میشود و خود را از دیگران جدا میبیند و احساس تنهایی میکند. تغییر نقش وی نسبت به گذشته، باعث افت اعتمادبهنفس وی میشود و او را با سوالات اساسی در مورد هویت خود و معنای زندگیاش مواجه میسازد. یکی از مسایلی که باعث مشکل در انطباق مناسب افراد با بیماری اماس میشود، پیشبینیناپذیری سیر بیماری است. معمولا، عود علایم، باعث اختلال عملکرد و آشفتگی روحی بیمار شده و با بهبود علایم، فرد مجددا به آینده امیدوار میشود. هربار عود مجدد بیماری، به بلاتکلیفی فرد دامن میزند و احساس کنترل او را بر زندگی خود کمتر میکند. ماهیت بیماری، عواقب اجتماعی ناشی از آن، داروهای مصرفی و بعضی عوامل دیگر باعث میشوند که میزان افسردگی در بیماران اماس، چند برابر افراد دیگر جامعه باشد. درواقع حداقل 50درصد بیماران در طول زندگی خویش، افسردگی را تجربه میکنند و این اختلال، خود باعث ناتوانی بیشتر آنها در کنارآمدن با شرایط میشود. مهم است که بدانیم اختلال افسردگی با احساس غم و غصه متفاوت است. زمانی که فرد با یک فقدان یا شرایط
سخت مواجه است به صورت طبیعی دچار غم میشود. معمولا، این احساس گذراست و پس از مدتی ناپدید میشود و شخص، مجددا فعالیت و لذت بردن از اتفاقات زندگی را دوباره شروع میکند. اما گاهی خلق غمگین وی برای مدتی طولانی ماندگار میشود، فرد دیگر علاقهای به فعالیتهای معمول زندگی احساس نمیکند، خواب و اشتهایش دچار تغییر شده و خسته و فاقد انرژی میشود یا برعکس، بیقرار و کلافه میشود. بهتدریج ممکن است حالات دیگری از قبیل احساس ناامیدی، بیارزشی و افکاری درباره مرگ و خودکشی در او ایجاد شوند که مجموعا پریشانی زیادی برای شخص به بار میآورند و عملکرد او را در زمینههای مختلف مختل میسازند. این علایم، نشاندهنده اختلال افسردگی است که همانند دیگر بیماریها، نیازمند مراجعه به پزشک و درمان مناسب است. میزان سازگاری فرد با شرایط ناخوشایند، به عوامل مختلفی بستگی دارد. درواقع، هر انسانی در برخورد با مسایل، به شیوه خاص خود عمل میکند. عموما مقابله با مشکلات به دو شیوه انجام میشود: در حالت اول یا مقابله مسالهمدار، فرد روی مشکل تمرکز کرده و سعی میکند موقعیت را برای خود تعریف کند و راهحلهای در دسترس برای بهترکردن شرایط را یافته و
بررسی و امتحان کند. در حالت دوم یا مقابله هیجانمدار، فرد به جای تغییر موقعیت مشکلزا، سعی میکند احساسات منفی ناشی از آن را در خود تسکین دهد. برای مثال تلاش میکند به موقعیت ناخواسته توجه نکرده و حواس خود را به مسایل دیگر معطوف کند یا از دیگران درخواست حمایت عاطفی کند یا به کارهایی مانند ورزشکردن یا مصرف دارو و مواد روی آورد. معمولا افرادی که برای برخورد با مشکلات از شیوههای مبتنی بر حل مساله استفاده میکنند با بیماری نیز سازگاری بهتری دارند و کمتر دچار افسردگی میشوند. حمایت خانواده نیز در انطباق بهتر فرد تاثیر زیادی دارد. افرادی که از حمایت خانوادگی و اجتماعی خوب و مناسبی برخوردارند، شرایط دشوار را راحتتر تحمل میکنند. تغییر در نحوه نگرش و نوع نگاه به دنیا و ساختار هستی یکی از احتیاجات پایهای بیماران مزمن، برای سازگاری بهتر با بیماری است. آنچه در دنیای امروزه مرسوم است، این است که انسانها معمولا ارزش خود را براساس داشتهها و تواناییهای خود میسنجند. این در حالی است که بسیاری از اتفاقات در کنترل آنها نیست و بنابراین خیلی اوقات، باوجود تلاش به کاررفته توسط فرد، نتایجی که به دست میآیند مطابق میل
وی نیستند. پذیرش زندگی، آنگونه که هست و سعی به ارزشگذاری خود و دیگران بر مبنای نوع تعامل و برخوردها در زندگی و میزان تلاش به کاررفته، همراه با انعطافپذیری و قبول ضعفهای خود، میتواند در افزایش عزتنفس و شادمانی فرد، دارای تاثیر بسزایی باشد. علاوه بر آن، بیماران میتوانند از طریق راهکارهای مختلفی مانند ورزشکردن، حفظ و پیشبرد روابط اجتماعی، تقویت معنویت، حفظ امید، شوخطبعی و مثبتنگری، عضویت در گروههای حمایتی، نوشتن و صحبتکردن با افراد مورد اعتماد درباره افکار و احساسات خود، بهکارگیری شیوههای کاهشدهنده ادراک فشار روانی، مثل دعا و مناجات، یوگا، مدیتیشن و آرامسازی عضلات و... در حفظ روحیه خود کوشا باشند. بعضی از تحقیقات انجامشده نشان دادهاند که یادگیری و استفاده از شیوههای مقابله با استرس، میتواند در کاهش عود حملات بیماری اماس تاثیر داشته باشند. بسیاری از اوقات، افراد جهت مقابله بهتر با احساسات منفی نیازمند کمک هستند. اکثرا اشخاص با بروز علایم جسمی مشکوک یا ناراحتکننده، برای بررسی و درمان به پزشک مراجعه میکنند. اما وقتی با مشکلات خلقی و رفتاری مواجه میشوند، میزان جستوجو برای درمان و پیگیری
آن خیلی کاهش مییابد. بررسیها نشان دادهاند که تنها نصف افرادی که دچار علایم افسردگی میشوند، در جستوجوی درمان برمیآیند. این رفتار، بر مبنای عوامل مختلفی صورت میپذیرد. خیلی اوقات، مردم فکر میکنند باید این مشکلات را خودشان رفع کنند و یاریگرفتن از متخصصان را نشانه ضعف و ناتوانی خود در برخورد با این مسایل میدانند. از طرف دیگر خیلی از ترسها، مانع از مراجعه به متخصصان در این زمینه میشود. برای مثال، افراد نگرانند وقتی نزد روانشناسان و روانپزشکان میروند، برچسب ابتلا به بیماری روانی بر آنها زده شود. بعضی نگران عوارض دارویی مثل خوابآلودگی، چاقی یا وابستگی به داروهای اعصاب و روان هستند. این در حالی است که همانند هر بیماری دیگر، بیتوجهی به آن یا فرار از روبهرو شدن با آن، مشکل را حل نکرده و بلکه باعث تداوم و مزمنشدن و گسترش آن به حیطههای مختلف زندگی میشود. فرد، در روابط خانوادگی و اجتماعی خود دچار مشکل شده و گاهی برای تسکین علایم به خوددرمانی با داروهای آرامبخش یا مصرف مواد روی میآورد. خیلی وقتها شاهدیم که وجود مشکلات روانپزشکی در یک فرد، تا مدتها کلخانواده را تحتالشعاع خود قرار میدهد. معمولا
در بین عموم مردم، میان بیماریهای با علایم رفتاری و بیماریهای با علایم جسمی، جداسازی صورت میگیرد که این تقسیمبندی درستی نیست. در واقع این دو با هم دارای ارتباط کاملا نزدیک و به هم پیوسته هستند و بلکه بروز هر دسته از این علایم، نشاندهنده تهدید سلامتی کلی انسان است. برای مثال بسیاری از بیماریهای با تظاهرات جسمی مانند بیماریهای مغزی، غددی و هورمونی با علایم روانشناختی همراه هستند یا مثلا اختلال افسردگی در صورت عدم درمان، با عوارضی از قبیل تشدید خستگی و مشکلات خواب، حافظه و تمرکز، تضعیف سیستم ایمنی و افزایش پاسخهای التهابی در بدن همراه بوده و باعث تشدید بیماریهای مختلف مانند مشکلات قلبی-عروقی، سرطان، بیماریهای روماتیسمی، اماس و... میشود و پاسخ آنها را به درمان مختل میسازد. بنابراین، توجه به علایم خلقی و رفتاری در بیماری اماس مانند هر بیماری دیگر، در کل، برای حفظ سلامت فرد، دارای اهمیت اساسی است و به بیماران توصیه میشود در صورت بروز این مشکلات، در اسرع وقت به پزشکان متخصص در این زمینه مراجعه کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.