بازیابی ِ چهرهی یدالله رویایی در تجدید چاپ آثارش
انتظار ویران، انتظار عریان
علی سطوتیقلعه
«روییده بود رقص علامتها/ تا در من انتظاری را/ ویران کنند/ وانتظار دیگر را/ عریان» این چند سطر از شعرِ «آفتاب سبز» در مجموعهی «از دوستات دارم»ِ یدالله رویایی برگرفته شده است. آن شعر، همچون اغلب شعرهای این مجموعه، مایههای تغزلی و تنانه را در یکدیگر آمیخته و به تعبیر رویایی در اشارهی کوتاه ِ پایان کتاب، از «قلمرو عشق و بدن» میگذرد. معالوصف در این فرازِ نقلشده سخن از «ماوراهای نهان» در میان است و «رقص علامتها»؛ قلمرویی ماورای آن قلمرو و پنهان در آن، با علامتهایی که در آن روییدهاند و به رقص درآمدهاند. بندهای دیگر شعر بیش و کم به قلمرو عشق و بدن تعلق دارند، با همان طنین آشنایی که از شعرهای عاشقانه و بدنی سالهای دههی سی و چهل به گوش میرسد، اما این بند از قلمروِ خود شعر عاشقانه و بدنی آمده و نه قلمرو معشوق و نه قلمرو عاشق، که قلمرو شعر و قلمرو شاعر است. سروکارِ راوی شعر در این بند با آن چیزی است که در ماورای امر دیدنی نهان شده است. بندهای پس و پیش آن به همان امر دیدنی نسب میبرند و از دریچهی چشم نوشته میشوند. شعر اساسن با گشودن این دریچه، با تماشا آغاز شده است: در چشم من طنین تماشا
برخاست/در چشم او طنین تماشا بنشست. و این منطق تماشا بر ادامهی آن سنگینی میکند و با آن نیز به پایان میرسد: تا من نگاه میکنم/زان بیکرانه مزرع سبز/ رنگی بریده میشود. / تا او نگاه میکند/ بر روی قلب من، ابدیت/ گویی شنیده میشود. منطق تماشا منطقِ شعرهای عاشقانه و بدنی سالهای دههی سی است و طنینِ آن شعرها در بندهایی از «آفتاب سبز» نیز به گوش میرسد. برای نمونه وقتی خوانندهی پیگیرِ شعر فارسی در این شعر میخواند: «اینک گریز بیخبر دل را/ زنگ کدام کوچ دمیده است؟ /سوی کدام جاده، نیاز نور/راهام به اشتیاق بریده است؟»، کافی است نام رویایی را کنار بگذارد تا ناگهان خود را در میانهی دههی سی بیابد. البته یک دهه بعد که «از دوستات دارم» منتشر میشود، رویایی خود در یکی از مصاحبههایش اشارهای به آن تجربههای ماسبق میکند و مشخصن از «شعرهای اول نصرت و شعرهای اول فروغ» یاد میکند، با ذکر این نکته که آن شعرها «جستوجوی زبانی نداشت، اما جرئت بیانی داشت» و تاکید بر اینکه «من وقتی به این قلمرو - قلمرو تن - نزدیک شدم، گفتم باید زبان تازهای داشت.» آن جستوجوی زبانی و این زبان تازه را در فرازی که ابتدای این یادداشت
آمد، میتوان دید. اینجا مساله دیگر تماشای آنچه نباید تماشا کرد، نیست. طبعن جرئت بیانی هم سالبه به انتفای موضوع خواهد بود. مسالهسازِ شاعر چیزی است که به چشم نمیآید. پنهان شده است. نهان است در ماورا. و آن ماورا که خود نهان است. و البته رقص علامتها. پس آن بندهای دیگر تجربهی عاشقانه و بدنی راوی شعر است و این بند تجربهی جستوجوی زبانی شاعر در آن تجربهی دیگر. سروکار خواننده نیز دیگر با راوی شعر یا دستکم راوی بندهای دیگر ِ این شعر نیست و این صدای خود شاعر است که به گوش میرسد. رویایی است که در میانهی شعری چنین و چنان پرده از رخ برمیگیرد و به صدا درمیآید. این چهرهی شاعر است که ناگهان در میانهی شعری از این دست در افق نقش میبندد و امروز در سال 1393 میتوان ادعا کرد که صادقانهترین خودنگاری شاعر نیز هست: انتظاری در او ویران شده و انتظاری دیگر، عریان. و این هنوز به توضیح و تبیین نیاز دارد. باری؛ در برابر چهرهی شاعر، شعر «آفتاب سبز» را باید از یاد برد، گرچه آن بند درخشان و نابهنگام از خاطر زدودنی نیست. سراسر یادداشت حاضر تا همینجا را نیز میتوان به حکمِ براعت استهلال کنار گذاشت. جای همهی این
تفاسیر که بعید نیست راه به گونهای تفسیر ذوقی و استحسانی ببرد، درک موقعیتِ تاریخی رویایی در شعر جدید فارسی است که در پیوند با مفاهیمی چون رقص علامتها، انتظار ویران و انتظار عریان باید محل بحث قرار بگیرد. کافی است به میانهی دههی چهل رجوعی دوباره کرد تا این مفاهیم معنای خود را بازیابند. رویایی به آن نسلی از شاعران جدید تعلق دارد که بخشی از جوانی خود را در جدال میان کهنه و نو گذراندهاند و نقشی پررنگ در این جدال داشتهاند. این شاعران بیش و کم شاگردان مستقیم و غیرمستقیم نیما به حساب میآیند. در این میان، همهی هستی ادبی رویایی را نمیتوان در رهن این شاگردی دانست، چنان که خود او بعدها از منتقدان اصلی این شاگردان میشود و بهعنوان مثال در مصاحبهای در اینباره میگوید: «شعر امروز حتا در استراحت حالایاش دیر زمانی است که دیگر با جریانی که نیما آغاز کرد، آغاز نمیشود، یا لااقل تنها با جریانی که نیما آغاز کرد؛ چون این جریانی که از آن حرف میزنید، دیگر در لژ خودش نشسته و دارد کلاسیک میشود.» این مصاحبه به سال 54 مربوط میشود، اما تشخیص لژنشینی ِ شاعران نیمایی برای رویایی به شهادتِ کاروبار شعری و انتقادیاش از
نیمهی نخست دههی چهل آغاز شده است. در همان سالها است که نیمایی بودن دیگر انتظار رویایی را برنمیآورد: شعر جدید در تقابلِ با شعر قدیم نیست که مشروع مینماید؛ شعر جدید باید روی پای خود بایستد و مشروعیت ادبی خود را از خود اخذ کند. اما آیا چندان توانا است که روی پای خود بایستد؟ چنین پرسشی لامحاله باید در سپیدهدمان عصر تجدد در ایران مطرح میشد. شعر فارسی هیچ گریزی نداشت که نقش کانونی خود در فرهنگ ایران را وابنهد و در کارکردهای خود تجددنظر کند. دو سه نسلی از شاعران متجدد، همزمان که به درک ما از تجدد توش و توان رساندند و بعضن به آن شکلی خلاق بخشیدند، طرح این پرسش را به تعویق انداختند. لحظهی طرح این پرسش، لحظهای است حساس در تاریخ تطور شعر جدید: شعر جدید روی خودش خم میشود. رویایی در گشودهگی انتقادی خود به شاعران موج نو که کاری به کار قدیم و جدید ندارند و سودایشان نوشتن شعر است، این لحظه را نشاندار کرده است. تاکید رویایی در این گشودهگی انتقادی بر تعیین پرنسیبهای شعری از سوی شاعران موج نو حامل آن انتظاری است که او از آیندهی شعر فارسی دارد؛ انتظاری که گویی با برآمدن موج نو در برابر چشمان او عریان شده
است. شاعران موج نو هرگز پرنسیبهای شعری خود را نظم و نظام نمیبخشند، اما رویایی پی آنچه را که در برآمدن آنها تشخیص داده، میگیرد، به «حشرونشر» با تنی چند از آنها ادامه میدهد و دو سه سالی بعد در کنار همانها مانیفست حجمگرایی را تهیه و منتشر میکند. در متن مانیفست، انتظارهایی ویران میشود و انتظارهایی دیگر، عریان. نویسندهگان و امضاکنندهگان مانیفست مدام بر این نکته تاکید دارند که حجمگرایی این نیست و آن است. هر چه در «این نیست» صراحت به خرج میدهند، در «آن است» به ابهام و گاه شطح و گاه کلیگویی رو میآورند، گرچه در پارههایی نیز هم «این نیست» و هم «آن است»، هر دو گویا و صریح به نظر میرسند. در همین مانیفست است که در همان سطر نخست از «جستوجوی دریافتهای مطلق و فوری و بیتسکین» در «ماورای واقعیتها» و در جایی دیگر از «توقع فرم» و «دل بستن به سرنوشت شعر»، از اینکه «شعر باید خودش موضوع خودش باشد» یاد میشود. گویی پینوشتی باشد بر سطرهایی که در ابتدای این یادداشت آمد. در انتظاری که ویران میشود، نه فقط انتظار، که همچنین موضوعیتِ موضوع آن بر باد میرود. در مقابل، انتظاری که عریان شده است، موضوعیتبخشی
میکند به آن چه هنوز نیامده است، به آن چه در راه است: امید آمدن لغتی/لغتی که نمیآید. رویایی شاهدِ آن انتظار ویران و شاعرِ این انتظار عریان است. شعر و تفکر انتقادی ِ رویایی با انتظاری از این دست سرشته شده است. انتظار، امید، توقع، طلب، دعوت؛ نقاط گلوگاهی کارنامهی ادبی رویایی را تنها در چنین حالتهایی میتوان درک کرد. برخی از ریشهایترین مسایل شعر جدید و نقد ادبی در ایران نیز در این نقاط عطف و حالتهاست که سربرآوردهاند. پرداختن به آن نقاط عطف بدون در نظر گرفتن این حالتها به بدفهمی بنیادی در باب مسایل شعر جدید و نقد ادبی در ایران میانجامد. این مسایل نزد رویایی همزمان که طرح میشود، در حد انتظار باقی میماند. بواقع کار رویایی تشخیص صورتِ مسایل و موضوعیتبخشی به آن بوده، اما صورتبندی مسایل از سوی او همواره مسایل را در حد انتظار و دعوت باقی گذاشته است. در واقع، فرمول ِ «این نیست و آن است» در مانیفست در نهایت به فرمولِ «این نیست و آن است، اما...» در بازخوانی کارنامهی رویایی تبدیل میشود: در مقابلِ بیشکلی ِ غالب/ قالبِ مجموعههای شعر، فرم کتاب شعر را در پیش مینهد، اما بنیانِ این فرمِ تازه نه خود فرم که
مضمونِ کتاب (دریا، کویر، بدن و عشق، مرگ، امضا) است. در مقابلِ کلیشههای شعر نیمایی بر توقع فرم و ساختمان تاکید دارد، اما صورتی متعین و بسته از فرم را در شعرهایاش به دست میدهد. در مقابلِ مواجههی کلیشهای همنسلان خود با میراث نیما و تجدد ادبی نوع دیگری از تفکر ادبی را در ایران بنیان مینهد، اما نتیجهی این نوع دیگر همارزی ذوقی حلاج و رمبو است. مفهوم دیدن را که از کانونیترین مفاهیم نظام اندیشهگی نیماست، با توسل به پدیدارشناسی در نظام اندیشهگی خود برجسته میکند، اما نهایتن آن را تا حد ابداع صور خیال تازهی شعری و یک ایسم ادبی دیگر (اسپاسمانتالیسم) فرومیکاهد. در مقابلِ شعر متعهد، از ایدهی بسیار رادیکالتر و همچنان سیاسیترِ «متعهد کردنِ شعر» دفاع میکند، اما این ایده را از اومانیسمی بسا شعاریتر و ایدئولوژیکتر از مارکسیسمِ مبتذل و تودهای میآکند و همزمان از یاد میبرد که شرطِ تجدد ادبی در ایران تعهد ادبی بوده است. از جدال کهنه و نو در شعر فارسی فراروی میکند، به خیزشی انقلابی در شعر جدید و بنیان نهادن نهضتی آوانگارد دل میدهد، دستاندرکار تهیه و انتشار مانیفست - این سیاسیترین فرم نوشتار - میشود و
شاعرانی را «گروه میکند»، اما هیچ به محتوای سیاسی آن مانیفست و این «گروه کردن» نمیاندیشد و لاجرم هر دو را تا حدِّ یک انتخاب و سلیقهی شخصی پایین میآورد. در مقابلِ شیوهی زیست بیشکل شاعران و روزمرهگی آنها ایدهی درخشانِ «حشر و نشر» در پیش مینهد، اما از پیوند زدن آن به ریشههای جمعی شعر و ادبیات و پیوندهای آن با زندهگی درمیماند. از معدود شاعران نثرنویس معاصر است، با نثری درخشان و حامل دقایقی تاملبرانگیز و آمیخته با مایههای فکری و فلسفی؛ اما در کمال تعجب مطلقن به تجربهی رمان گشوده نیست و به گفتهی خودش همراهی چندانی با آن ندارد. اما همهی این «اما ... »ها چیزی را دربارهی کارنامهی رویایی تغییر نمیدهد، وقتی هنوز انتظار عریان او برآورده نشده و مسایلی که در حوزهی شعر جدید و نقد ادبی در ایران پیش کشیده، در حد انتظار باقی ماندهاند. باری؛ وقتی همچنان مجموعههای شعر در بیشکلی محض منتشر میشود، وقتی مسالهی فرم به کلی از صحنهی شعر و نقد ادبی در ایران غایب شده، وقتی تفکر ادبی یا پی مدهای نظری روز برمیآید یا اساسن نیازی به آن احساس نمیشود، وقتی شاعر و منتقد ادبی زاویهدید خود را از رسانهها و
ویترینها میگیرد، وقتی مسالهی نسبت میان سیاست و ادبیات به موضوع بحثهای مبتذل انتخاباتی در مجلههای رنگی و نه چیزی بیش از آن تبدیل میشود، وقتی شاعران نسل من - تقریبا بدون استثنا - نمیتوانند چهار خط فارسی به نثر بنویسند، تنها چیزی که باقی میماند، سهیم شدن در انتظار عریانِ چهرهای همچون رویایی و حفظ همهی آن مسالهسازهایی است که گویی هنوز زمان طرح و صورتبندی ِ آنها در حوزهی شعر جدید و نقد ادبی در ایران درنرسیده است. درست از همین منظر است که تجدید چاپ آثار رویایی در یکی دو سال اخیر، بیش از آنکه «تجدید چاپ» به نظر برسد، در حکم دور تازهای از رقص علامتهایی است که در ماورای نهانِ وضعیتِ انتزاعی شعر در یکی دو دهه اخیر روییدهاند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.