|

بازیابی ِ چهره‎ی یدالله رویایی در تجدید چاپ آثارش

انتظار ویران، انتظار عریان

علی سطوتی‌قلعه

«روییده بود رقص علامت‌ها/ تا در من انتظاری را/ ویران کنند/ وانتظار دیگر را/ عریان» این چند سطر از شعرِ «آفتاب سبز» در مجموعه‎ی «از دوست‎ات دارم»ِ یدالله رویایی برگرفته شده است. آن شعر، همچون اغلب شعرهای این مجموعه، مایه‎های تغزلی و تنانه را در یک‎دیگر آمیخته و به تعبیر رویایی در اشاره‎ی کوتاه ِ پایان کتاب، از «قلمرو عشق و بدن» می‎گذرد. مع‎الوصف در این فرازِ نقل‎شده سخن از «ماوراهای نهان» در میان است و «رقص علامت‎ها»؛ قلم‎رویی ماورای آن قلم‎رو و پنهان در آن، با علامت‎هایی که در آن روییده‎اند و به رقص درآمده‎اند. بندهای دیگر شعر بیش و کم به قلم‎رو عشق و بدن تعلق دارند، با همان طنین آشنایی که از شعرهای عاشقانه و بدنی سال‎های دهه‎ی سی و چهل به گوش می‎رسد، اما این بند از قلم‎روِ خود شعر عاشقانه و بدنی آمده و نه قلم‎رو معشوق و نه قلم‎رو عاشق، که قلم‎رو شعر و قلم‎رو شاعر است. سروکارِ راوی شعر در این بند با آن چیزی است که در ماورای امر دیدنی نهان شده است. بندهای پس و پیش آن به همان امر دیدنی نسب می‎برند و از دریچه‎ی چشم نوشته می‎شوند. شعر اساسن با گشودن این دریچه، با تماشا آغاز شده است: در چشم من طنین تماشا برخاست/در چشم او طنین تماشا بنشست. و این منطق تماشا بر ادامه‎ی آن سنگینی می‎کند و با آن نیز به پایان می‎رسد: تا من نگاه می‎کنم/زان بی‎کرانه مزرع سبز/ رنگی بریده می‎شود. / تا او نگاه می‎کند/ بر روی قلب من، ابدیت/ گویی شنیده می‎شود. منطق تماشا منطقِ شعرهای عاشقانه و بدنی سال‎های دهه‎ی سی است و طنینِ آن شعرها در بندهایی از «آفتاب سبز» نیز به گوش می‎رسد. برای نمونه وقتی خواننده‎ی پی‎گیرِ شعر فارسی در این شعر می‎خواند: «اینک گریز بی‎خبر دل را/ زنگ کدام کوچ دمیده است؟ /سوی کدام جاده، نیاز نور/راه‎ام به اشتیاق بریده است؟»، کافی است نام رویایی را کنار بگذارد تا ناگهان خود را در میانه‎ی دهه‎ی سی بیابد. البته یک دهه بعد که «از دوست‎ات دارم» منتشر می‎شود، رویایی خود در یکی از مصاحبه‌هایش اشاره‎ای به آن تجربه‎های ماسبق می‎کند و مشخصن از «شعرهای اول نصرت و شعرهای اول فروغ» یاد می‎کند، با ذکر این نکته که آن شعرها «جست‏و‏جوی زبانی نداشت، اما جرئت بیانی داشت» و تاکید بر اینکه «من وقتی به این قلم‎رو - قلم‎رو تن - نزدیک شدم، گفتم باید زبان تازه‏ای داشت.» آن جست‎و‎جوی زبانی و این زبان تازه را در فرازی که ابتدای این یادداشت آمد، می‎توان دید. این‎جا مساله دیگر تماشای آن‎چه نباید تماشا کرد، نیست. طبعن جرئت بیانی هم سالبه به انتفای موضوع خواهد بود. مساله‎سازِ شاعر چیزی است که به چشم نمی‎آید. پنهان شده است. نهان است در ماورا. و آن ماورا که خود نهان است. و البته رقص علامت‎ها. پس آن بندهای دیگر تجربه‎ی عاشقانه‎ و بدنی راوی شعر است و این بند تجربه‎ی جست‎و‎جوی زبانی شاعر در آن تجربه‎ی دیگر. ‎ سروکار خواننده نیز دیگر با راوی شعر یا دست‎کم راوی بندهای دیگر ِ این شعر نیست و این صدای خود شاعر است که به گوش می‎رسد. رویایی است که در میانه‎ی شعری چنین و چنان پرده از رخ برمی‎گیرد و به صدا درمی‎آید. این چهره‎ی شاعر است که ناگهان در میانه‎ی شعری از این دست در افق نقش می‎بندد و امروز در سال 1393 می‎توان ادعا کرد که صادقانه‎ترین خودنگاری شاعر نیز هست: انتظاری در او ویران شده و انتظاری دیگر، عریان. و این هنوز به توضیح و تبیین نیاز دارد. باری؛ در برابر چهره‎ی شاعر، شعر «آفتاب سبز» را باید از یاد برد، گرچه آن بند درخشان و نابهنگام از خاطر زدودنی نیست. سراسر یادداشت حاضر تا همین‎جا را نیز می‎توان به حکمِ براعت استهلال کنار گذاشت. جای همه‎ی این تفاسیر که بعید نیست راه به گونه‎ای تفسیر ذوقی و استحسانی ببرد، درک موقعیتِ تاریخی رویایی در شعر جدید فارسی است که در پیوند با مفاهیمی چون رقص علامت‎ها، انتظار ویران و انتظار عریان باید محل بحث قرار بگیرد. کافی است به میانه‎ی دهه‎ی چهل رجوعی دوباره کرد تا این مفاهیم معنای خود را بازیابند. رویایی به آن نسلی از شاعران جدید تعلق دارد که بخشی از جوانی خود را در جدال میان کهنه و نو گذرانده‎اند و نقشی پررنگ در این جدال داشته‎اند. این شاعران بیش و کم شاگردان مستقیم و غیرمستقیم نیما به حساب می‎آیند. در این میان، همه‎ی هستی ادبی رویایی را نمی‎توان در رهن این شاگردی دانست، چنان که خود او بعدها از منتقدان اصلی این شاگردان می‎شود و به‌عنوان مثال در مصاحبه‏ای در این‌باره می‎گوید: «شعر امروز حتا در استراحت حالای‎اش دیر زمانی است که دیگر با جریانی که نیما آغاز کرد، آغاز نمی‌شود، یا لااقل تنها با جریانی که نیما آغاز کرد؛ چون این جریانی که از آن حرف می‎زنید، دیگر در لژ خودش نشسته و دارد کلاسیک می‎شود.» این مصاحبه به سال 54 مربوط می‎شود، اما تشخیص لژنشینی ِ شاعران نیمایی برای رویایی به شهادتِ کاروبار شعری و انتقادی‎اش از نیمه‎ی نخست دهه‎ی چهل آغاز شده است. در همان سال‎ها است که نیمایی بودن دیگر انتظار رویایی را برنمی‎آورد: شعر جدید در تقابلِ با شعر قدیم نیست که مشروع می‎نماید؛ شعر جدید باید روی پای خود بایستد و مشروعیت ادبی خود را از خود اخذ کند. اما آیا چندان توانا است که روی پای خود بایستد؟ چنین پرسشی لامحاله باید در سپیده‎دمان عصر تجدد در ایران مطرح می‎شد. شعر فارسی هیچ گریزی نداشت که نقش کانونی خود در فرهنگ ایران را وابنهد و در کارکردهای خود تجددنظر کند. دو سه نسلی از شاعران متجدد، همزمان که به درک ما از تجدد توش و توان رساندند و بعضن به آن شکلی خلاق بخشیدند، طرح این پرسش را به تعویق انداختند. لحظه‎ی طرح این پرسش، لحظه‎ای است حساس در تاریخ تطور شعر جدید: شعر جدید روی خودش خم می‎شود. رویایی در گشوده‎گی انتقادی خود به شاعران موج نو که کاری به کار قدیم و جدید ندارند و سودای‎شان نوشتن شعر است، این لحظه را نشان‎دار کرده است. تاکید رویایی در این گشوده‎گی انتقادی بر تعیین پرنسیب‎های شعری از سوی شاعران موج نو حامل آن انتظاری است که او از آینده‎ی شعر فارسی دارد؛ انتظاری که گویی با برآمدن موج نو در برابر چشمان او عریان شده است. شاعران موج نو هرگز پرنسیب‎های شعری خود را نظم و نظام نمی‎بخشند، اما رویایی پی آن‎چه را که در برآمدن آن‎ها تشخیص داده، می‎گیرد، به «حشرونشر» با تنی چند از آن‎ها ادامه می‎دهد و دو سه سالی بعد در کنار همان‎ها مانیفست حجم‎گرایی را تهیه و منتشر می‎کند. در متن مانیفست، انتظارهایی ویران می‎شود و انتظارهایی دیگر، عریان. نویسنده‎گان و امضاکننده‎گان مانیفست مدام بر این نکته تاکید دارند که حجم‎‎‎گرایی این نیست و آن است. هر چه در «این نیست» صراحت به خرج می‎دهند، در «آن است» به ابهام و گاه شطح و گاه کلی‎گویی رو می‎آورند، گرچه در پاره‎هایی نیز هم «این نیست» و هم «آن است»، هر دو گویا و صریح به نظر می‎رسند. در همین مانیفست است که در همان سطر نخست از «جست‎و‎جوی دریافت‎های مطلق و فوری و بی‎تسکین» در «ماورای واقعیت‎ها» و در جایی دیگر از «توقع فرم» و «دل بستن به سرنوشت شعر»، از اینکه «شعر باید خودش موضوع خودش باشد» یاد می‎شود. گویی پی‎نوشتی باشد بر سطرهایی که در ابتدای این یادداشت آمد. در انتظاری که ویران می‎شود، نه فقط انتظار، که همچنین موضوعیتِ موضوع آن بر باد می‎رود. در مقابل، انتظاری که عریان شده است، موضوعیت‎بخشی می‌کند به آن چه هنوز نیامده است، به آن چه در راه است: امید آمدن لغتی/لغتی که نمی‎آید. رویایی شاهدِ آن انتظار ویران و شاعرِ این انتظار عریان است. شعر و تفکر انتقادی ِ رویایی با انتظاری از این دست سرشته شده است. انتظار، امید، توقع، طلب، دعوت؛ نقاط گلوگاهی کارنامه‎ی ادبی رویایی را تنها در چنین حالت‎هایی می‎توان درک کرد. برخی از ریشه‎ای‎ترین مسایل شعر جدید و نقد ادبی در ایران نیز در این نقاط عطف و حالت‎هاست که سربرآورده‎اند. پرداختن به آن نقاط عطف بدون در نظر گرفتن این حالت‎ها به بدفهمی بنیادی در باب مسایل شعر جدید و نقد ادبی در ایران می‎انجامد. این مسایل نزد رویایی همزمان که طرح می‎شود، در حد انتظار باقی می‎ماند. بواقع کار رویایی تشخیص صورتِ مسایل و موضوعیت‎بخشی به آن بوده، اما صورت‎بندی مسایل از سوی او همواره مسایل را در حد انتظار و دعوت باقی گذاشته است. در واقع، فرمول ِ «این نیست و آن است» در مانیفست در نهایت به فرمولِ «این نیست و آن است، اما...» در بازخوانی کارنامه‎ی رویایی تبدیل می‎شود: در مقابلِ بی‎شکلی ِ غالب/ قالبِ مجموعه‎های‎ شعر، فرم کتاب شعر را در پیش می‎نهد، اما بنیانِ این فرمِ تازه نه خود فرم که مضمونِ کتاب (دریا، کویر، بدن و عشق، مرگ، امضا) است. در مقابلِ کلیشه‎های شعر نیمایی بر توقع فرم و ساختمان تاکید دارد، اما صورتی متعین و بسته از فرم را در شعرهای‎اش به دست می‎دهد. در مقابلِ مواجهه‎ی کلیشه‎ای همنسلان خود با میراث نیما و تجدد ادبی نوع دیگری از تفکر ادبی را در ایران بنیان می‎نهد، اما نتیجه‎ی این نوع دیگر هم‎ارزی ذوقی حلاج و رمبو است. مفهوم دیدن را که از کانونی‎ترین مفاهیم نظام اندیشه‎گی نیماست، با توسل به پدیدارشناسی در نظام اندیشه‎گی خود برجسته می‎کند، اما نهایتن آن را تا حد ابداع صور خیال تازه‎ی شعری و یک ایسم ادبی دیگر (اسپاسمانتالیسم) فرومی‎کاهد. در مقابلِ شعر متعهد، از ایده‎ی بسیار رادیکال‎تر و همچنان سیاسی‎ترِ «متعهد کردنِ شعر» دفاع می‎کند، اما این ایده را از اومانیسمی بسا شعاری‎تر و ایدئولوژیک‎تر از مارکسیسمِ مبتذل و توده‎ای می‎آکند و همزمان از یاد می‎برد که شرطِ تجدد ادبی در ایران تعهد ادبی بوده است. از جدال کهنه و نو در شعر فارسی فراروی می‎کند، به خیزشی انقلابی در شعر جدید و بنیان نهادن نهضتی آوانگارد دل می‎دهد، دست‎اندرکار تهیه و انتشار مانیفست - این سیاسی‎ترین فرم نوشتار - می‎شود و شاعرانی را «گروه می‎کند»، اما هیچ به محتوای سیاسی آن مانیفست و این «گروه کردن» نمی‎اندیشد و لاجرم هر دو را تا حدِّ یک انتخاب و سلیقه‎ی شخصی پایین می‎آورد. در مقابلِ شیوه‎ی زیست بی‎شکل شاعران و روزمره‎گی آن‎ها ایده‎ی درخشانِ «حشر و نشر» در پیش می‎نهد، اما از پیوند زدن آن به ریشه‎های جمعی شعر و ادبیات و پیوندهای آن با زنده‎گی درمی‎ماند. از معدود شاعران نثرنویس معاصر است، با نثری درخشان و حامل دقایقی تامل‎برانگیز و آمیخته با مایه‎های فکری و فلسفی؛ اما در کمال تعجب مطلقن به تجربه‎ی رمان گشوده نیست و به گفته‎ی خودش همراهی چندانی با آن ندارد. اما همه‎ی این «اما ... »ها چیزی را درباره‎ی کارنامه‎ی رویایی تغییر نمی‌دهد، وقتی هنوز انتظار عریان او برآورده نشده و مسایلی که در حوزه‎ی شعر جدید و نقد ادبی در ایران پیش کشیده، در حد انتظار باقی مانده‎اند. باری؛ وقتی همچنان مجموعه‎های شعر در بی‎شکلی محض منتشر می‌شود، وقتی مساله‎ی فرم به کلی از صحنه‎ی شعر و نقد ادبی در ایران غایب شده، وقتی تفکر ادبی یا پی مدهای نظری روز برمی‎آید یا اساسن نیازی به آن احساس نمی‎شود، وقتی شاعر و منتقد ادبی زاویه‎دید خود را از رسانه‌ها و ویترین‎ها می‏گیرد، وقتی مساله‎ی نسبت میان سیاست و ادبیات به موضوع بحث‎های مبتذل انتخاباتی در مجله‎های رنگی و نه چیزی بیش از آن تبدیل می‎شود، وقتی شاعران نسل من - تقریبا بدون استثنا - نمی‎توانند چهار خط فارسی به نثر بنویسند، تنها چیزی که باقی می‎ماند، سهیم شدن در انتظار عریانِ چهره‎ای همچون رویایی و حفظ همه‎ی آن مساله‎سازهایی است که گویی هنوز زمان طرح و صورت‎بندی ِ آن‎ها در حوزه‎ی شعر جدید و نقد ادبی در ایران درنرسیده است. درست از همین منظر است که تجدید چاپ آثار رویایی در یکی دو سال اخیر، بیش از آنکه «تجدید چاپ» به نظر برسد، در حکم دور تازه‎ای از رقص علامت‎هایی است که در ماورای نهانِ وضعیتِ انتزاعی شعر در یکی دو دهه اخیر روییده‎اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.