مرور برگزاری انتخابات در آفریقا
ماتیس بوگارد
در هزاره جدید فرآیند دموکراسیسازی در انتخابات در محافل سیاسی جهان بسیار مورد اعتراض و تردید قرار گرفته است. از یک طرف، نظرات مطروحه در مورد قدرتطلبی انتخاباتی نشان میدهد که چطور رهبران غیردموکرات حاکمیت خود را نه برای همیشه اما برای مدتها ادامه دادند، اما انتخابات چندحزبی به کمک مردم آمد. از طرف دیگر، اسناد مکتوب موجود بیانگر آن است که حداقل در آفریقا، فرآیند انتخابات در درازمدت با هدف ایجاد و تقویت دموکراسی بدون درنظرگرفتن مشکلات مربوطه، تحولی جدی یافت. «لیندبرگ»، نویسنده و محقق مسایل سیاسی معتقد است تحقیقات روی انتخابات کشورهای مختلف جهان از نقطهنظر تحولزایی قدرت مردمسالاری در سیطره و دیدگاه جهانی چشمانداز خوبی را نشان میدهد. البته هرچند تاکنون تحلیل جامعی از برگزاری انتخابات در کشورهای آفریقایی صورت نگرفته اما، در این نوشتار سعی بر نگاهی اجمالی به روند تحول دموکراسی در انتخابات آفریقا داریم. واقع اینکه، سرزمین آفریقا جلوهگر تنوعی از تغییر و ثبات است. محدوده چنین تفاوتی از برگزاری انتخاباتی آزاد تا خودرایی برخی از صاحبان قدرت در جریان بوده و البته دموکراسیهای انتخاباتی در این قاره مورد آسیب
جدی نیز قرار دارد. از میان 43کشور آفریقایی واقع در منطقه جنوب صحرا که تاکنون حداقل موفق به برگزاری دو مرحله انتخابات متوالی بودهاند فقط پنجدوره انتخابات با شرایط منطبق با دموکراسی انجام شده که از این تعداد نیز برخی نهایتا به قدرتطلبی منجر شدند. ویژگیهای مشترک انواع نظامهای انتخاباتی قدرتطلب، خیلی بیانگر و مفسر قدرت سیاسی در آفریقا نمیتوانند باشند. بنابراین وقتی میخواهیم رابطه فرآیند دموکراسی و انتخابات را در آفریقا بررسی کنیم لازم است تا با تجدیدنظر مناسبی که لازم مینماید نظریههای سیاسی منطبق با شرایط حاکم بر آفریقا را مدنظر قرار دهیم. «استفان لیندبرگ» درکتابش با عنوان: «دموکراسی و انتخابات در آفریقا»، بر این باور است که چه در آفریقا یا هر منطقه دیگری از جهان انتخابات چندحزبی کارکردی چون «قابلههای دموکراسی» دارند. وی برخلاف این نگرش متداول رسیدن به منتها درجه مردمسالاری در برگزاری نخستین انتخابات آزاد و سالم، فرضیهای را مطرح میکند که انتخابات چندحزبی در آفریقا بعد از پایان جنگ سرد بود که تازه شروع به تحول در مسیر دموکراسی کرد. او نام آن را «دموکراسی به شیوه انتخابات» دانسته و بهعنوان نوعی
انتقال وضعیت، آن را از سایر تحولات، انقلابها یا گذار روشنفکری جدا میداند. تحلیل تجربی او بر اساس اطلاعات جمعآوریشده از میان 232دوره برگزاری انتخابات چندحزبی بین دوره زمانی 2003-1989 (با افزودن نتایج حاصله از 50 مورد انتخابات دیگر تا 2006) در منطقه آفریقای جنوب صحراست. تحقیق وی توانست «ذهنیت بدبینی» را که در حال گسترش بود، تا حد زیادی اصلاح و پیام مثبتش را مورد پذیرش محافل علمی و دانشگاهی قرار دهد. اما سه انتقاد وارده بر اندیشه «لیندبرگ»: 1- هرچند بیشتر اسناد موجود فرضیه او را تایید میکند اما در برخی نمونههای مشاهدهشده استثنا نیز وجود دارد. زیمبابوه، کشوری که کیفیت انتخابات آن هر زمان تغییر یافت را نباید از نظر دور داشت. وقتی از دموکراسی در آفریقای زیرصحرا حرف میزنیم آنهم باتوجه به شرایط این سرزمین، واقعا نمیتوان درک کرد که تحت چه شرایطی دموکراسی انتخاباتی شکل و ماهیت مثبت یا منفی را به خود میگیرد. 2- بررسی انجامشده از سازوکارهای علمی تازه در مراحل ابتدایی کار بوده و به همین دلیل موجب گسست و بیثمری نظری شده است. اگر قدرت دموکراسیسازی انتخابات بخواهد از طریق فضای سیاسی حاصل شود، چگونه قدرت
مزبور برای کشورهای آزاد و دربند یکسان باشد؟ همچنین، نمیتوان از این مساله صرفنظر کرد که رابطه بین انتخابات مکرر و کیفیت دموکراسی معنیدار نباشد. بنابراین، لازم است متغیر سومی در این میان نقش داشته باشد. 3- تحلیل مقایسهای لیندبرگ از مجموعه اطلاعات جمعآوریشده نمیتواند حرف زیادی در مورد کشورهایی که شرایط خاص دارند بزند و این سوال را در اذهان میآورد که چهبسا در سطح ملی نیز دارای اعتبار لازم نباشد. محقق فوق در سال 2009 ضمن بررسی مجدد انتخابات در آفریقای زیرصحرا و در جهت پیشرفت نظری تحقیق از کارشناسان منطقه میخواهد تا تحلیلهای خود را فرامنطقهای کرده که شاید بتوان به دیدگاهی جهانی دست یافت. اما، اغلب دستاندرکاران نتوانستند به تطابق شرایط سایر نقاط جهان با فرضیه مربوط به آفریقای موردنظر لیندبرگ برسند. در مورد آمریکایلاتین، «بیاعتباری انتخابات» در دوره زمانی جنگ سرد و بعد از آن موضوع مهمی بود. اینکه بسیاری از رژیمهای قدرتطلب برای دههها انتخاباتی را بدون اصول دموکراسی برگزار کرده و هیچ تلاشی را برای جایگزینکردن فرآیند مردمسالاری از خود نشان ندادند. در مورد اروپای شرقی و آسیای مرکزی، موج ناشی از
برگزاری انتخابات چهبسا حداقل در دوران فعلی در منطقه پساکمونیست پایان پذیرد. اما درخصوص خاورمیانه و شمال آفریقا، «بعید به نظر میرسد که انتخابات در حکومتهای قدرتطلب هژمونیک راهکاری برای دموکراسیسازی در جامعه باشد.» درمقابل، انتخاباتی که منطق درستی را طی نکند بیشتر موجب سرخوردگی مردم، ضعف احزاب سیاسی و نیز تحلیلرفتن احزاب و رقبای مخالف میشود. انتخابات در آفریقای زیرصحرا در آفریقا، فضای سیاسی به صورتی است که کمتر میتوان انتخاباتی را دید که تقویت قانونی احزاب مخالف خاصه از سال1989 در آنها در نظرگرفته شده باشد. چندی پیش، تحقیقی روی بررسی تاثیر انتخابات بر دموکراسی در آفریقا صورت گرفت. فرضیه تحقیق بر این مبنا بود که فرآیند دموکراسی از طریق میراث تاریخی برگزاری انتخابات عملی میشود. اما نتایج حاصله، ادعای اخیر را قبول ندارد. بااین وجود، با مطالعه 269مورد انتخابات چندحزبی، افزایش آزادیهای مدنی از طریق امتیازدادن روی طیف مقیاس (صفر تا 10) مورد سنجش قرار گرفت. حتی زمانی که انتخابات چند حزبی به معنی حکومت مردم بر مردم پنداشته میشد هنوز لازم بود 43 دوره انتخابات دیگر برگزار شود تا مقیاس
آزادی شهروندی تا یک امتیاز افزایش یابد. هدف دیگر تحقیق بررسی زمان و مکانسنجی اهمیت انتخابات بود. در این مرحله، سه نوع حکومت قدرتمدار (بسته، هژمونیک و رقابتی) و دو شکل حکومت مردمی (انتخاباتی و آزاد) از هم تمییز داده شدند. نتایج بررسی نشان داد که انتخابات در رژیمهای قدرتطلب هژمونیک و دموکراسیهای انتخاباتی تاثیر ناچیزی بر آزادی بیشتر دارد. در این بررسی هیچگونه رابطه معنیداری بین شکل انتخابات قدرتمدار و انتقال به دموکراسی در آفریقا مشاهده نشد. «لیندبرگ»، از چهار متغیر وابسته در تحقیق خود نام میبرد: 1-حقوق سیاسی 2-آزادیهای مدنی 3-انتخابات آزاد و بیطرف 4- شاخصهای دهگانه دموکراسی. وی تغییرات در روش حکومتداری را به طور مستقیم بررسی نکرده بلکه تحول دموکراسی را بهعنوان متغیر وابسته در بررسی جداگانه رفتار جناح مخالف و آزادیسازی فضای سیاسی در آفریقا در نظر گرفته و حکومتهای آفریقایی را به انواع دموکراسیهای آزاد، دموکراسیهای انتخاباتی یا قدرتطلب طبقهبندی کرده است. با توجه به طبقهبندی روش حکومتی لیندبرگ برای آزمون نظریه دموکراسیسازی انتخابات، از 32 انتخابات برگزارشده در نظامهای سیاسی قدرتمدار، تعداد
11دوره انتخابات تا پایان سال2003 به شیوه دموکراسی انجام شده بود که هشتمورد از آنها در دور دوم انتخابات اتفاق افتاد. در واقع، هفتمورد از هشت دوره انتخابات درست در زمان برگزاری به دموکراسی مورد نظر رسیده بودند درحالی که یک مورد باقیمانده یکسال بعد دموکراسی نامیده شد. در جریان برگزاری دور بعدی انتخابات، دو قدرت سیاسی پس از آنکه شرایط دموکراسی را پیدا کردند به پایان خط رسیدند. در این میان، فقط مسیری را که کشورهای غنا، ماداگاسکار و سنگال پیش گرفتند، توانست نظریه تاثیر تراکمی انتخابات لیندبرگ را تایید کند. لیندبرگ، فرآیند انتخابات منجر به دموکراسی را چنین توضیح میدهد: کشورهای مورد بررسی به تدریج از قدرتمداری به انتخابات گزینشی و در برخی موارد به دموکراسی لیبرال میرسند. دادههای تحقیقی نویسنده مقاله حاضر از 324 دوره انتخابات چندحزبی (181پارلمانی و 143 ریاستجمهوری) در 43 کشور آفریقای زیرصحرا تا پایان سال 2011 بهدست آمد. نتیجهگیری بررسی اخیر، تغییرات روشهای حکومتی و ثبات سیاسی در 48 کشور آفریقای جنوب صحرا را مدنظر قرار داد. کشورهای سنگال، تانزانیا و جزایر کومور موقعی که برای اولینبار
انتخابات چندحزبی را تجربه کردند هنوز از دموکراسی دور بودند ولی در حال حاضر به درجاتی از دموکراسی رسیدهاند. جزایر کومور در مراحل اولیه برگزاری انتخابات به دموکراسی دست یافتند. غنا و سنگال دو مورد موفقی از نظر برقراری دموکراسی از طریق انتخاباتند. سنگال، انتخابات چندحزبی خود را از سال 1978 قبل از «موج سوم» دموکراسی جهانی که به آفریقا رسید، تجربه کرد. دموکراسی انتخاباتی در این کشور پس از سقوط حاکمیت حزب سوسیالیست در سال 2000 شکوفا شد. غنا نخستین انتخابات چندحزبی خود را در دوران موج سوم (1992) تجربه کرده و در زمان برگزاری دومین دوره انتخابات، به دموکراسی انتخاباتی دست یافت. در غنا و سنگال، تغییرات حکومتی به کمک پیروزی مخالفان در انتخابات اتفاق افتاد. در تانزانیا، دموکراسی انتخاباتی را از سال2010 تجربه کرد. نظر عموم بر ضعف احزاب مخالف قرار داشته و اگر دموکراسی در این کشور رخ داده بیش از آنکه ناشی از تاثیر احزاب مخالف باشد به واسطه سیاستهای حزب حاکم بود. دو کشور ماداگاسکار و گینهبیسائو هم که رگههایی از دموکراسی را دیده بودند ولی بعدها به قدرتطلبی رسیدند. سه کشور دیگر بهعنوان رژیمهای انتخاباتی قدرتطلب
که تا حد کمی دموکراسیوار بودند و بعدها دوباره سیر قهقرایی یافته در سراشیبی ارزشی قرار گرفتند. فاصله این تغییر درونی قدرت حاکمه از یکسال در گامبیا، سهسال در جیبوتی و ششسال در کنیا متفاوت است. نظری اجمالی به نتایج تحقیق نشان میدهد که خصوصیت مشترک ساختار قدرت در همه موارد مورد بررسی، «ثبات و امنیت سیاسی» چه در قدرتهای مردمسالار یا قدرتمدار یکسان است. در این میان، 10کشور واقع در آفریقای زیر صحرا که کار خود را با گونهای از دموکراسی آغاز کردند همچنان در نظام مردمسالاری تلاش میکردند. دو کشور مالاوی و زامبیا، که زمانی گونهای از فساد تدریجی را تجربه داشتند، کار سیاست را نه با دموکراسی لیبرال بلکه با نوعی از انتخابات دنبال کردند که شباهت زیادی به قدرتمداری داشت. جای نگرانی بیشتر، سه کشوری است که دچار کودتای نظامی شدند. در حالی که «سائوتومه وپرنسیپ» مسیر طبیعی خود را دنبال میکند، کودتای 1994 در گامبیا توانست این کشور را جزو تنها سه کشوری در آفریقا قرار دهد که بلافاصله پس از کسب استقلال سیاسی ضمن ایستادگی در برابر مشکلات دموکراسی خوبی را تجربه کند. در عین حال، زمانی که کودتای 2012 مالی به سرانجام رسید، این
توفیق را یافت که بتواند حداقل یک دموکراسی خوبی را در آفریقای زیر صحرا به نمایش گذارد. در مخالفت با نظریه لیندبرگ درباره اثربخشی ساختار دموکراسی بر انتخابات، مفهوم دموکراسیسازی در ساختار حکومتهای قدرتمدار وجه مشترک غالب کشورهای منطقه مورد بررسی بود؛ کشورهایی که با خودکامگی ورود پیداکرده و به راه خود ادامه دادند. حتی بدتر اینکه از زمانی که این کشورها اولین انتخابات چندحزبی خود را پشتسرگذاشتند تا دورههای بعدی انتخابات، شرایط سیاسی نامعقولتری را به دنبال داشت. البته نباید فراموش کرد به طور کلی در آفریقای زیرصحرا، نظام انتخاباتی آزاد در انواع مختلف قدرتها به ندرت رخ داده است. بالاخره اینکه چهار رژیم قدرتمدار دچار جنگ داخلی یا کودتای نظامی شدند. تنها مورد دموکراسی مطلوب را در دو کشور غنا و سنگال میتوان مشاهده کرد؛ دو نظام سیاسی که به دموکراسی لیبرال رسیدهاند. از میان 9 کشوری که نظام خود را با دموکراسی انتخاباتی آغاز کردند، پنجرژیم در ادامه حیات خود به قدرتطلبی و دو کشور دیگر دچار کودتای نظامی شدند. بنابراین یکی از نتایج مهم این تحقیق عدم رابطه مستقل و صرف برگزاری آزاد انتخابات سراسری در کشورهای
آفریقای جنوب صحرا با چگونگی انتقال قدرت سیاسی است. از 17نظام دموکراتیک در سال 2011، 13 مورد در نخستین انتخابات چندحزبی خود دموکراسی را تجربه کرده بودند. مفهوم دموکراسی در این کشورها از قاعده برگزاری مطلوب انتخابات ناشی میشود و فقط سه کشور انتقال دیرپا به دموکراسی را بعد از گذراندن چندین دوره انتخابات غیردموکراتیک تجربه کردند. اما آفریقای جنوب صحرایی که حداقل دو دهه از تلاش حکومتهایش برای رهگیری دموکراسی میگذرد هماکنون نیز رگههای خودکامگی درآن دیده میشود. * MathijsBogaard، استاد علوم سیاسی دانشگاه برمن آلمان (گزارش کامل این تحقیق در کتاب: احزاب سیاسی، نظامهای حزبی و دموکراسی در آفریقا توسط انتشارات مکمیلان در2014 آمده است). منبع: (Journal of Democracy (October 2013
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.