|

ششمین عنوان از مجموعه «پرتاب‌های فکر»

موقعیت اثر هنری در مناسبات تولید

پارسا ریاحی: از میان مجموعه کتاب‌های نظری که در چند سال اخیر منتشر شده‌اند، «پرتاب‌های فکر» مجموعه‌ای است که استراتژی انتشارش نه براساس نیازها و کمبودهای بازار کتاب بلکه براساس قسمی خاص از تفکر شکل گرفته است. دبیر این مجموعه، امیرهوشنگ افتخاری‌راد در یادداشتش با دست‌گذاشتن بر ایده انتشار این مجموعه نوشته: «دست بر قضا، مجموعه پرتاب‌های فکر، نه بر مقتضای بازار کتاب و خلئی در آن، بلکه با داعیه بازکردن فضای تهی (به درون، نه بیرون) در میان قفسه‌های پیوسته انبوه کتاب منتشر می‌شود. به‌تعبیر دیگر، در میان انواع و اقسام ایده‌ها و افکار به اصطلاح کهنه و نو، یک فکر یا ایده می‌خواهد حکم سنگی را داشته باشد که به سمت شیشه پرتاب می‌‌شود، زیرا راه‌یافتن هوا به اتاق، از مسیر ترک و شکستگی در شیشه، می‌تواند فضای آن را آکنده از امر نو کند. این برخلاف ایده‌های گاه آوانگارد - که بدیل دیگر محافظه‌کاری است- یا نوعی آنارشی خام آمیخته به نفی ایدئالیستی است که نه‌تنها پنجره، که درها و دیوارها را نیز تخریب می‌کنند؛ هرچند ممکن است در یک مقطع معین تاریخی تاثیرگذار هم باشند. ایده‌ای که موجد ترک در تفکر و عقل این همانی‌کننده است، لاجرم، نوعی از نفی متعین است که به‌خاطر خاصیت انضمامی‌اش به یک نگرش تاریخی- انتقادی مجهز است و کتاب‌های پرحجم، کوچک، متوسط، یا هر اندازه‌ای از این زاویه باید قرائت شوند، وگرنه چیزی نیستند جز سرگرمی یک‌بار مصرف.» براساس همین ایده، تاکنون چند عنوان در مجموعه «پرتاب‌های فکر» منتشر شده‌اند و به تازگی هم ششمین کتاب این مجموعه چاپ شده است. عناوین پیشین این مجموعه هریک از منظری حایز اهمیت بوده‌اند، از جمله کتاب‌هایی مثل «سیاست و زیبایی‌شناسی در نظریه هربرت مارکوزه» نوشته امیرهوشنگ افتخاری‌راد، «میانجی‌ها»ی ژیل دلوز با ترجمه پویا رفویی، «سیاست و نظریه: مناظره هابرماس و مارکوزه» با ترجمه نادر فتوره‌چی، «امر واقع لاکانی» اسلاوی ژیژک با ترجمه مهدی سلیمی و «پایان مدرنیته» هانری لوفور با ترجمه امیرهوشنگ افتخاری‌راد و صبا سعادت‌نیاکی. اما کتاب ششم این مجموعه که به تازگی به چاپ رسیده، مقاله‌ای مهم از والتر بنیامین با نام «مولف به مثابه تولیدکننده» را دربرگرفته و به جز این مقاله، دو مقاله انتقادی از بوریس بودن و هیتو استیرل هم در این کتاب ترجمه شده‌اند. این کتاب با ترجمه ایمان گنجی و کیوان مهتدی به فارسی منتشر شده و همان‌طور که مترجمان توضیح داده‌اند، مقاله «مولف به‌مثابه تولیدکننده» بنیامین به تابستان 1943 و دوره طولانی اقامت بنیامین نزد برشت برمی‌گردد: «این مقاله پس از یکی دیگر از معروف‌ترین مقالات او، با نام «تاریخ خرد عکاسی» (1931) نوشته شد؛ مقاله‌ای که بنیامین با آن تحلیل تکنولوژی و فرم‌های فرهنگی را آغاز کرد و اکنون بیش از هرچیز دیگر، دست‌کم در نظریه هنر و نظریه ادبی، بابت آن پرآوازه شده است.» مترجمان در ادامه یادداشتشان برای درک پیوستار تاریخی مقاله «مولف به مثابه تولیدکننده»، کمی درباره «تاریخ خرد عکاسی» هم توضیح داده‌اند. اما دو مقاله‌ای که به‌عنوان موخره به کتاب پیوست شده‌اند، یکی مقاله‌ای از بوریس بودن، روشنفکر اهل کرواسی است که در آن ایده قرائتی دوباره از مقاله بنیامین را مطرح کرده و دیگری مقاله‌ای است از هیتو استیرل، هنرمند و نظریه‌پرداز هنر معاصر، با نام «مفصل‌بندی اعتراض» که نویسنده در آن ایده بنیامین را درباره مونتاژ سینما به کار بسته است. اما بنیامین در مقاله «مولف به مثابه تولیدکننده»، به جای طرح این پرسش که «نسبت یک اثر هنری با روابط تولید زمانه‌اش چیست؟»، این پرسش را پیش می‌کشد که «موضع‌گیری‌اش در میان آنها چیست؟» و اضافه می‌کند که «این پرسش بی‌درنگ، به سراغ کارکردی می‌رود که اثر در چارچوب روابط ادبی تولید یک عصر تاریخی واجد آن است. به عبارت دیگر، این پرسش مستقیما تکنیک ادبی آثار را نشانه می‌رود.» بنیامین به یاری مفهوم تکنیک، آن مفهومی را طرح می‌کند که محصولات ادبی را در دسترس نوعی تحلیل بی‌واسطه اجتماعی و ماتریالیستی قرار می‌دهد. او در این مقاله آنچه که به شیوه تولید در جریان چپ مربوط است را در مورد ادبیات هم مطرح می‌کند و به نوعی از شیوه تولید ادبی صحبت می‌کند. همچنین او به رابطه گرایش سیاسی و گرایش ادبی هم می‌پردازد و تاکید دارد که «گرایش یک اثر ادبی، فقط زمانی به لحاظ سیاسی صحیح است که همزمان به لحاظ ادبی نیز صحیح باشد. یعنی، گرایش به لحاظ سیاسی صحیح نوعی گرایش ادبی را نیز در خود جای می‌دهد. و همین جا اضافه می‌کنم: این گرایش ادبی، که به طور ضمنی یا به صراحت در هر نوع گرایش سیاسی صحیح نهفته است، خود به تنهایی کیفیت اثر را برمی‌سازد. از این‌رو گرایش سیاسی صحیح یک اثر کیفیت ادبی‌ای را دربردارد، چرا که، گرایش ادبی‌اش را دربردارد.» بوریس بودن در مقاله‌اش درباره «مولف به مثابه تولیدکننده»، در توضیح ایده بنیامین، بر این مساله تاکید می‌کند که اهمیت اصلی نه در گرایش یک اثر هنری نسبت به مناسبات تولید زمانه‌اش، بلکه در موقعیتش در بین این مناسبات است: «مراد بنیامین کارکردی است که اثر درون مناسبات ادبی تولید زمانه‌اش ایفا می‌کند. آن چه موضوع اصلی است، در حقیقت تکنیک ادبی آثار است.» بوریس بودن برای قرائت امروزی و دوباره ایده بنیامین در این مقاله، بر این پرسش دست می‌گذارد که: «موقعیت یک اثر هنری در مناسبات تولید زمانه ما چیست؟ این یعنی در عصر بازار جهانی (با یک بازار هنر جهانی)، عصر تجاری‌سازی تولید هنری، عصر هرچه عمیق‌تر و گسترده‌تر شدن تزلزل اثر هنری و شرایط و مناسبات تولیدش و...» او در ادامه مقاله‌اش به فقدان چیزی شبیه روش انتقادی ماتریالیسم دیالکتیکی در جهان امروز اشاره می‌کند و قرائت امروزین از پرسش بنیامین را چیزی جدا از به‌روزکردن سهل و ساده می‌داند و «بنابراین، هیچ پاسخ جدیدی برای پرسش کهنه بنیامین وجود ندارد. در عوض آنچه ما نیاز داریم پرسش‌های جدیدی هستند که از دل پاسخ کهنه او درآمده‌‌اند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.