|

فرصتی برای مرور روشنفکری به سبک ایرانی

علیرضا کرمانی

کتاب «گونه‌شناسی روشنفکران ایرانی»؛ نوشته دکتر نظام بهرامی‌کمیل است که در اردیبهشت 1393 در تیراژ هزارو100 نسخه توسط انتشارات کویر روانه بازار شده است. این کتاب دارای چهار بخش است. در بخش اول به تاریخچه موضوع اشاره شده و مباحثی مانند «روشنفکر و روشنفکری»، «مدرنیته و مدرنیزاسیون» و «دین و سیاست» مورد بررسی قرار گرفته است. در پایان این بخش خواننده با طیفی از گونه‌شناسی‌های قبلی آشنا می‌شود. در بخش دوم کتاب، نظر فیلسوفان از بیکن و دکارت گرفته تا کوهن، هایدگر و برگر به‌طور کوتاه مرور شده است. نویسنده، این فیلسوفان و اندیشمندان را در دو گروه اصلی قرار می‌دهد؛ گروه اول شامل اندیشمندانی است که معتقدند مدرنیته دارای مولفه‌ها و ویژگی‌های جهانشمولی مانند «عقلانیت»، «سکولاریسم»، «خودبنیادی» و «انسان‌گرایی» است که غیرقابل جرح و تعدیل هستند. نویسنده از الگوی روشی ایمره لاکاتوش معروف به «برنامه پژوهشی»، برای صورتبندی چنین رویکردی به مدرنیته استفاده می‌کند و آن را «رویکرد ذات‌گرایانه به مدرنیته» می‌نامد. گروه دوم شامل اندیشمندانی است که معتقدند مدرنیته هیچ مولفه ناب و جهانشمولی ندارد و هر جامعه‌ای بر اساس شرایط تاریخی خود آن را تجربه می‌کند. نویسنده از الگوی توماس کوهن معروف به «پارادایم»، برای صورتبندی چنین رویکردی به مدرنیته استفاده می‌کند و آن را «رویکرد غیرذات‌گرایانه به مدرنیته» می‌نامد. در پایان این بخش، نویسنده با استناد به این مباحث نظری، الگوی خود را برای تقسیم‌بندی روشنفکران ایرانی ارایه می‌کند. در بخش سوم و با توجه به مباحث مطرح‌شده در بخش پیشین، نویسنده روشنفکران ایرانی را در دو گروه اصلی قرار داده و برای اثبات کارآمدبودن گونه‌شناسی‌اش طیف وسیعی از روشنفکران ایرانی را در این الگو مکان‌یابی می‌کند که به شرح زیر است: 1- روشنفکران با رویکرد ذات‌گرایانه به مدرنیته، که شامل «مخالفان مدرنیته» (فردید، شایگان، داوری اول، نصر) و «موافقان مدرنیته» با دو گروه راست‌ها (آخوندزاده، ملکم‌خان، طالبوف، آدمیت، مردیها، ملکیان) و چپ‌ها (آقاخان کرمانی، رسول‌زاده، رحیمی و طبری) است. 2- روشنفکران با رویکرد غیرذات‌گرایانه به مدرنیته که شامل سه پارادایم می‌شود. «پارادایم اسلامی» دیده می‌شود. پارادایم دوم، «پارادایم بومی‌گرایی» (شادمان، آل‌احمد و طباطبایی) و پارادایم سوم، «پارادایم چپ بومی» (ملکی و شعاعیان) است. البته نویسنده معتقد است برخی از روشنفکران ایرانی در سیر فکری خود ممکن است از یک گونه به گونه دیگری رفته باشند برای مثال رضا داوری (داوری اول) در ابتدا در گونه مخالفان ذات‌گرایی مدرنیته بوده و امروز (داوری دوم) از موافقان ذات‌گرای مدرنیته محسوب می‌شود. همچنین آل‌احمد که در ابتدا در پارادایم چپ بومی قرار داشته در ادامه به پارادایم بومی‌گرایی می‌رود. در بخش چهارم نویسنده به نتیجه‌گیری و طرح ایده‌هایی برای مطالعات آتی در حوزه روشنفکری می‌پردازد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.