اهمیت ایمنی در صنعت هوانوردی در گفتوگو با «میثم صمدی»:
مراقبت پرواز همه را زیر نظر دارد
گروه علم: با بروز هر سانحه هوایی، توجه مردم خیلی زود به موضوع امنیت سفرهای هوایی و هواپیماها جلب میشود. بهراستی چرا با این همه پیشرفتهای علم و فناوری، باز هم در قرن بیستویکم، بدون هیچ دلیل مشخص، هواپیمایی از صفحه رادار محو و ارتباطش با مراکز کنترل قطع میشود؟ چرا پس از گذشت این همه مدت، هنوز هم باقیماندههای هواپیما پیدا نشده است؟ مهمتر از همه اینکه آیا احتمال دارد در آینده باز هم چنین فاجعههایی روی دهد؟ برای آشنایی با تجهیزات و فرآیندهایی ایمنی هوایی با آقای «میثم صمدی» کمکخلبان شرکت هوایی ایرانایر گفتوگو کردیم. وی سابقه ششسال خدمت دارد و مدتها کمکخلبان هواپیماهای فوکر100 بود و هماکنون نیز کمکخلبان ایرباس600 است.
یکی از مهمترین روشهای کسب اطلاع از وضعیت هواپیما، ارتباط مداوم هواپیما با برج مراقبت و مرکز کنترل پرواز است. اصولا مراکز کنترل چگونه با هواپیماها و خلبان ارتباط دارند؟
این ارتباطها به دو صورت ارتباط کلامی و ارتباط غیرکلامی صورت میگیرد. در روش ارتباط کلامی، خلبان وضعیت هواپیما و پرواز را به مراکز کنترل اطلاع میدهد و در صورت نیاز از آنها راهنمایی میگیرد. در ارتباط غیرکلامی نیز هر هواپیمایی ابزاری به نام ترانسپوندر دارد که بسیاری از ویژگیهای پرواز مانند سرعت و ارتفاع هواپیما را پیوسته به مراکز کنترل اطلاع میدهد و در نتیجه بهجز خلبان، مراکز کنترل پرواز هم در جریان وضعیت هواپیما و پرواز هستند.
برج مراقبت در اساس چه وظایفی برعهده دارد و چه کارهایی میکند؟
هواپیماها در هر پروازی با برج مراقبت در ارتباطند و برج مراقبت هم با کسب اطلاعات از خلبان، وضعیت ترافیک هوایی را مدیریت میکند. برج مراقبت برای کنترل فضای پروازی کشور، اطلاعات و فرمانهای خاصی را به هر هواپیما میدهد، برای مثال به یک هواپیما میگوید در این ارتفاع پرواز کنید یا به هواپیمای دیگر میگوید با این سرعت و در این جهت خاص پرواز کنید. برج مراقبت با این تبادل دایمی اطلاعات، حرکت همه هواپیماها را نیز زیرنظر دارد و از برخورد آنها با یکدیگر در آسمان پیشگیری میکند. در ابتدای پرواز، خلبان اجازه روشنکردن موتورها را اخذ میکند که اخذ این مجوز، به معنای این است همه مجوزهای لازم برای پرواز هواپیما تهیه شده و از آن لحظه به بعد، تحتنظارت دوایر مراقبت پرواز است. پس از روشنشدن موتورهای هواپیما، سیستمهای خودکار، اطلاعات فنی مربوط به قسمتهای مختلف هواپیما را ذخیره میکنند. البته در برخی از کشورها تا زمانی که هواپیما در سطح زمین است، نظارتی روی آن نیست، ولی در کشورهای پیشرفته حتی در این مرحله نیز بر کارهای هواپیما نظارت میشود. مراقبت پرواز با استفاده از اطلاعاتی که از ترانسپوندر هواپیما دریافت میکند در
جریان وضعیت هواپیما و پرواز قرار میگیرد. امروزه ترانسپوندرها اطلاعات جامعی را به دوایر مراقبت پرواز میدهند. هد ترانسپوندر یک کد چهاررقمی دارد که ویژه همان پرواز است و در تمام پروازها نشاندهنده آن پرواز است و در داخل و خارج کشور هر پروازی را با این شماره میشناسند. پیش از این، فناوری به کاررفته در ترانسپوندرها چندان پیشرفته نبود و در نتیجه اطلاعات کمی به کنترلر (کنترلکننده) منتقل میشد. کنترلکننده فقط نقطهای را میدید که نشاندهنده هواپیما بود و علاوه بر این، ارتفاع و سرعت نیز مشخص میشد اما ترانسپوندرهای جدید، اطلاعات کاملتری مانند ارتفاع، سرعت، زاویه حرکت، سرعت کاهش یا افزایش ارتفاع را به کنترلکننده اطلاع میدهد. کنترلکننده نیز با جمعآوری چنین اطلاعاتی از هواپیماها، مسیر و سرعت حرکت آنها را مدیریت میکند. اگر ترانسپوندر هواپیما به هر دلیلی خاموش شود، دوایر مراقبت پرواز دیگر اطلاعی از هواپیما ندارند و خود خلبان با ارتباطهای کلامی با برج مراقبت در تماس است و اطلاعاتی مانند ارتفاع و سرعت را به آنها گزارش میدهد.
مسیر حرکت هواپیماها از پیش تعیین شده است یا برج مراقبت و خود خلبان میتواند تغییراتی در این مسیر پدید آورد؟
مسیر کلی حرکت هواپیماها، از قبل مشخص است. البته ممکن است این مسیر مستقیم باشد یا ممکن است مسیر مستقیم و خط راستی نباشد، ولی در هر صورت از قبل مشخص شده است. حداقل و حداکثر ارتفاع نیز از قبل مشخص شده است. ولی با این همه دست کنترلکننده تا حدود زیادی باز است و میتواند برای یک مقصد خاص، از میان چند گزینه، مسیر خاصی را انتخاب و هواپیما را در همان مسیر هدایت کند. در عین حال یکی از مهمترین موضوعاتی که خلبان هواپیما و برج مراقبت درباره آن با یکدیگر هماهنگی میکنند، موضوع سرعت حرکت و دیر یا زود رسیدن به مقصد است. البته شرط اصلی انتخاب مسیر این است که کنترلکننده، هواپیما را در صفحه رادار خود ببیند و ترافیک مسیرهای انتخابی نیز امکان این کار را به برج مراقبت بدهد. یکی از عوامل که در این زمینه دست خلبان و مرکز کنترل را بازمیگذارد، انتخاب ارتفاعهای مختلف برای هواپیماهاست، به این معنا که در یک زمان مشخص چند هواپیما میتوانند در یک مسیر خاص و با یک مبدأ و مقصد معین پرواز کنند، زیرا یک هواپیما در ارتفاع 30هزارپایی، دیگری در 32هزاروسومی در 35هزار پایی پرواز میکند و در نتیجه مشکلی برایشان پیش نمیآید.
در مورد ترانسپوندرها گفتید که مشخصات هواپیما را به برج مراقبت انتقال میدهد. ترانسپوندر معمولا چه مشخصاتی را گزارش میکند؟
ترانسپوندر مشخصات فنی را ارایه نمیدهد بلکه مشخصاتی مانند موقعیت، سرعت و ارتفاع و مسیر حرکت و موقعیت زمینی را اعلام میکند. البته برج مراقبت میتواند با اطلاعاتی که از هواپیما بهدست میآورد، حتی اگر هواپیما یک مایل از مسیر درست خود منحرف شود، متوجه وضعیت شده و آن را به خلبان گزارش دهد تا خلبان یک بار دیگر به مسیر درست برگردد.
بهجز اطلاعاتی که از برج مراقبت میرسد، آیا خود خلبان هم میتواند از وجود هواپیمایی دیگر در مسیر حرکت خود باخبر شود؟
بله. در هواپیماها سیستمی به نام TCAS وجود دارد که به معنای سیستم ممانعت از برخورد است. این دستگاه تمام هواپیماهایی را که در جهت حرکت هواپیما یا خلاف جهت حرکت آن و همچنین دوهزارپا بالاتر و دوهزارپا پایینتر از هواپیما در حرکت هستند را به خلبان گزارش میدهد. این ابزار به خلبانها کمک میکند که بتوانند از ترافیک هوایی اطراف خود باخبر شوند و در صورت لزوم، برای اجتناب از برخورد کارهای لازم را انجام دهند مثلا ارتفاع پرواز را تغییر دهند. TCAS سیستمی هوشمند است و در صورت نزدیکشدن هواپیما، خلبانها را آگاه میکند. وقتی که سرعت نزدیکشدن هواپیماها یا سرعت اوجگیری و کاهش ارتفاع هواپیما، زیاد و در حد خطرناکی باشد، TCAS یک هواپیما به او دستور میدهد که اوج بگیرد و TCAS هواپیمای دیگر به او میگوید از ارتفاع خود کم کند. پس میبینیم این دستگاه بسیار کارآمد است و اگر شما با خلبانها صحبت کنید، میبینید همه آنها خاطراتی از کارآیی این دستگاه دارند. با توجه به کارآیی این دستگاه است که همیشه خلبانها باید به گفتههای TCAS گوش بدهند و فرامین آن را اجرا کنند. حدود 15سال است که TCAS عرضه شده و خوشبختانه از آن زمان به بعد، از
تعداد سانحههای هوایی بسیار کم شده است.
برای آگاهشدن از مشکلاتی که احیانا باعث اختلال در کار پرواز شدهاند، چه تمهیداتی اندیشیدهاند.
هر هواپیما یک جعبه سیاه دارد که مشخصات فنی پرواز مانند دما و فشار و ارتفاع در آن ذخیره میشود، اما علاوه بر آن هر هواپیما، دستگاهی به نام ELT دارد که جایگاه هواپیما را نشان میدهد، یعنی وقتی ضربه شدیدی به هواپیما وارد شود، این دستگاه فعال شده و سیگنالهایی را میفرستد. در این حالت، مسوولان اتفاقهای غیرمترقبه، اطلاعات سیگنالهای دریافتی را بررسی میکنند و متوجه میشوند این سیگنالها از کجا ارسال میشود. البته همانطور که گفتم این دستگاه در صورت واردشدن ضربه شدید فعال میشود و تا 30 ساعت میتواند سیگنال بفرستد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.