|

گفت‌وگوی «شرق» با یوسف مولایی، استاد حقوق‌ بین‌الملل

راه دشوار ایران برای احقاق حق در «خزر»

با توجه به اینکه برخی حق ایران را 20درصد می‌دانند، سهم ایران از سطح و بستر دریای خزر چقدر می‌تواند باشد؟ سهم کشورهای حاشیه خزر باید به اتفاق آرا تعیین شود. چندبار بحث 20‌درصد بوده اما الان توافق بر اساس «اصل انصاف» مطرح شده است. همان‌گونه که دیوان بین‌المللی دادگستری درمورد اختلافات دریای شمال از اصل انصاف استفاده کرده ‌است. در استفاده از اصل انصاف برای حل اختلافات اینچنینی چه مواردی مطرح است؟ اصل انصاف تنها بر پایه مباحث فنی نیست. یعنی استدلال در این مبحث، فقط بر اساس طول و مقعربودن ساحل نیست بلکه حقوق تاریخی، حق نیاز کشورها و جمعیت کشورها نیز باید درنظر گرفته شود. بنابراین بر اساس اصل انصاف، سهم تعدیل‌شده‌ای، خارج خواهد شد. بر این مبنا حق ایران چگونه حساب می‌شود؟ سهم ایران وضعیت پیچیده‌ای پیدا کرده ‌است. چراکه پیش از این، قزاقستان با روسیه، در مورد قسمت‌های شمالی خزر در زمان یلتسین به توافق رسیده‌اند و نزدیک به 50‌درصد از آن‌ را، بین خود تقسیم کرده‌اند. در این تقسیم، سهم قزاقستان ۲۸‌درصد و سهم روسیه ۱۹‌درصد درنظر گرفته شده بود. از طرف دیگر، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان نیز به نوعی این قضیه را پذیرفته‌اند و جز دو یا سه مورد اختلاف جزیی، مشکلی با این تقسیم ندارند. اما ایران به این وضعیت معترض است ولی نمی‌توان امید زیادی داشت که کشورمان سهم بیشتری بگیرد. این امر مستلزم برقراری عرف و رویه‌ای جدید است که با توجه به هم‌پوشانی منافع چهار کشور با یکدیگر، دور از دسترس به نظر می‌رسد. زیرا در صورت تغییر عرف، باید سهم‌بندی و مرزبندی‌ها تغییر پیدا کند ولی چنین تحولی مورد موافقت روس‌ها و بقیه کشورها قرار نخواهد گرفت. حق کشورها برای استفاده از سطح دریا، چگونه محاسبه می‌شود؟ مثلا برخی کشورها با تقسیم‌بندی مشاع موافقند. روس‌ها برای کشتیرانی و به‌طور کلی استفاده از سطح دریا، علاقه دارند که استفاده از خزر به صورت مشاع باشد. چراکه اگر سطح دریا نیز تقسیم شود، هر کشوری اختیار منطقه خود را دارد و گمان آن می‌رود که به غیراز ورود ناوگان خود، ناوگان کشورهای فرامنطقه‌ای نیز پایشان به خزر وارد شود. به همین دلیل، روس‌ها علاقه‌ای به تقسیم سطح ندارند. روس‌ها به‌طورکلی خواهان سهم بیشتری از بستر و استفاده مشاع از سطح هستند. اما از طرف دیگر، برخی کشورها بر سر حق استفاده از منابع زنده دریای خزر نظیر صید ماهی و به‌خصوص خاویار، اختلاف‌نظر دارند. درمورد حق صید خاویار، قزاقستان خواستار حق صید بیشتری است، چراکه معتقدند تخم‌ریزی این ماهی‌ها در دهانه‌های آبریز ورودی قزاقستان به خزر است. به‌طورکلی منابع زنده و انرژی، حمل‌ونقل و امنیت از مشکلات این دریاست. در مباحث محیط‌زیستی خزر، کشورها چگونه با یکدیگر تعامل دارند؟ در میان این کشورها، بحث محیط‌زیست برای روس‌ها بحث تشریفاتی است و اهمیت چندانی ندارد. ایران می‌تواند با فعال‌کردن سازمان‌های مردم‌نهاد و تنویر افکارعمومی جهان، بر رفتار محیط‌زیستی این کشورها بر خزر به‌عنوان یک میراث مشترک بشری تاثیر بگذارد و قدرت چانه‌زنی‌اش را افزایش دهد. اما روس‌ها با توجه به روابط خوبی که با ایران دارند، به‌نظر می‌رسد باید نسبت به ایران کمی منعطف‌تر اقدام کنند و این کار را نمی‌کنند. دلیل این امر چیست؟ روس‌ها بیش از اندازه به فکر منافع خودشان هستند. آنها به حقوق تاریخی مشترکی که با ایران دارند، توجه نمی‌کنند، همچنین بر اصل حسن همجواری عمل نمی‌کنند. سال‌هاست که فعالیت‌های نظامی‌شان را در خزر بیشتر کرده‌اند. افزایش قدرت نظامی ایران در خزر باعث بالارفتن قدرت چانه‌زنی‌اش می‌شود؟ یا به طور مثال پرونده هسته‌ای ایران بر قدرت چانه‌زنی‌اش تاثیر منفی می‌گذارد؟ افزایش قدرت برای چانه‌زنی فقط به فعالیت نظامی بستگی ندارد. قدرت نظامی، اقتصادی و... اجزای تشکیل‌دهنده قدرت هستند. از طرف دیگر، روس‌ها از تنش‌های بین‌المللی ایران بهره‌برداری می‌کنند. به صورت کامل نه، ولی شاهد هستیم که از وقتی مباحث هسته‌ای ایران مطرح شده است، فعالیت‌های نظامی روسیه در خزر نیز افزایش یافته است. ایران با رفع‌ این تنش‌ها می‌تواند عامل بهره‌برداری روس‌ها را از بین ببرد و قدرت چانه‌‌زنی‌اش در این موارد بیشتر شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.