بررسی جنبههای یک حوزه جدید در حیطه سلامت
پیامدهای ناخواسته عدمسلامتشناختی
عبدالرضا ناصرمقدسی . متخصص مغز و اعصاب
در دهه گذشته، اطلاعات بسیاری در مورد نحوه عملکرد مغز بهدست آمده است. اکنون میدانیم که نگاه به مغز بهعنوان یک اندام صرفا بیولوژیک، کاملا اشتباه است و تعریف و درک عملکرد مغز در پسزمینه آنچه که بهوجود آورده است، امکانپذیر است. بیشک مهمترین دستاورد مغز، فرهنگ است. اکنون بحث رابطه مغز و فرهنگ، یکی از داغترین مباحث در زمینه علومشناختی است. ما میدانیم که فرهنگ میتواند نحوه استدلال انسانها را بسته به شرایط خود تغییر دهد، بهقولی شرایط و شیوه استدلال و چگونگی عملکرد شناختی مردمان یک جامعه، بازتابی از فرهنگ آن جامعه نیز هست. یک فرهنگ سالم میتواند قدرت شناخت سالمی را در افراد آن جامعه بهوجود آورد. سلامتشناختی نیز که در سایه همین بحث مطرح میشود، بیانگر رابطه بین سلامت مغز و سلامت فرهنگ است. در واقع سلامتشناختی، مفهوم کاملا جدیدی است که در سایه تغییر شگرف جهان در حال شکلگیری است. سلامتشناختی وقتی مطرح میشود که مغز قابلیتهای خود را در تاثیرپذیری از فرهنگ سیال و پیچیده جهان کنونی نشان دهد و این قابلیت بیشتر نشاندهنده تاثیرپذیری مغز است تا تاثیرگذاری آن. بهتر است این موضوع را بیشتر واکاوی کنیم. در
جهان کنونی، بیش از پیش به نظر میرسد روند تکاملی تغییر یافته است. «ریچارد داوکینز» در کتاب «ساعتساز نابینا» دورنمای جالبی را از روند تکامل مطرح میکند. زمانی ژنها فرمانروایان بلامنازع جهان تکامل بودند. مغز و سیستم اعصاب کمقابلیتتر از آن بود که بتواند در روند تکامل تاثیرگذار باشد، ولی از حدود یکمیلیون سال پیش و با بهوجود آمدن انسان «هومو ساپینس» این مقوله تغییر یافت. از این زمان مغز انسان با پرشی شگرف نسبت به سیستم اعصاب شکلگرفته در طی چهارمیلیاردسال گذشته به سلطان بلامنازع جهان بدل شد و تا هزارههای متمادی، این مغز بود که به عوامل فرهنگی شکل میبخشید. جستوجو برای پیگیری و مشخصکردن روند و چگونگی تاثیرگذاری مغز بر فرآوردههای متعدد انسانی (اعم از هنر و فرهنگ)، بهشدت ادامه دارد. از این منظر، چنین سوالهایی بسیار مورد توجه هستند: تا چه میزان ساختار فرهنگ یا ساختار یک اثر هنری، بازتاب و برگرفته از ساختار مغز است؟ ما هنوز در آستانه درک چگونگی تاثیر مغز در پیدایش فرهنگ و هنر هستیم و قدمهای اولیه را برای درک بهتر این موضوع برمیداریم. به فرض میتوانیم بگوییم که ترکیب «جیغ بنفش» «هوشنگ ایرانی» با
مفهوم حسآمیزی و چگونگی بهوجودآمدن آن در ارتباط مستقیم است یا احتمالا میتوان ردپای نورونهای آینهای را در اشعار «احمدرضا احمدی» یافت. این بحث بسیار جالب و قابلتوجه است، ولی شگفتتر از آن، این جهان شگفتانگیز جدید است که همهچیز را دگرگون کرده و به نظر میرسد مغز را از حالت تاثیرگذاری خود خارج و به عاملی تاثیرپذیر مبدل کرده است. «داوکینز» در ادامه چشمانداز تکاملی خود، میگوید زمانی فرامیرسد که کامپیوتر زمام همهچیز را در دست میگیرد و مغز پیشتازبودن خود را از دست میدهد. البته زمانی نقش کامپیوترها بسیار برجسته مینمود، ولی اکنون به نظر میرسد این فرهنگ است که به عنوان پدیدهای مستقل و خودکار به جای کامپیوترها نشسته و زمام امور همهچیز را در دست گرفته است. حال اگر چشمانداز تکاملی «داوکینز» را بپذیریم باید بگوییم ما به مرحلهای رسیدهایم که فرهنگ، پیشتاز تکامل شده است و به ما و مغز ما شکل میدهد. به قول یکی از بهترین استادهایم (آقای دکتر «محمدرضا قینی») مغز ما اسیر سیستم شده و جالب اینجاست که از این اسارت خود خشنود است. البته شرط چنین تکاملی آن است که فرهنگ، ویژگیهای خاصی را پیدا کند تا بتواند مغز
ما را با تمام پیچیدگیهایش در خود هضم کرده و آن را جزیی از کهکشان پیچیده خود کند. بهنظر میرسد در جهان کنونی، ما در آستانه شکلگیری چنین فرهنگی هستیم. همانطور که «داریوش شایگان» در کتاب «آمیزش افقها» میگوید، جهان آینده بهشدت در جهت مجازیسازی پیش میرود. این مجازیسازی از سویی بهعلت به سطحآمدن و همزمانشدن تمام آموزهها و تجارب بشری و آنچه که ساحت روح نامیده میشود، رخ داده و از سوی دیگر، حاصل دنیای عجیبی است که اینترنت و فضای مجازی بهوجود آورده است. اکنون ما میدانیم پیچیدگی خود میتواند مولد فضاها و اندیشهها و قوانین جدید باشد. درست است که عناصر این دنیای جدید همان تجارب بشر است که طی قرنهای متمادی روی هم انباشته شده، اما همین انباشتگی منجر به ایجاد روابط جدیدی شده است که تا پیش از این، قابلپیشبینی نبود. بحث پیچیدگی، بحثی کاملا اساسی در دنیای جدید است، بهطوری که تعدادی از پیشروترین دانشمندان جهان، در موسسه «سانته فه» در کنار هم جمع آمدهاند و موضوع پیچیدگی را از دیدگاههای مختلف بررسی میکنند. آنچه این دانشمندان به جهان علم عرضه داشتهاند، بسیار شگفتانگیز است. به نظر میرسد که پیچیدگی،
خود قوانین خاصی را ایجاد میکند. بهسخن دیگر، پیچیدگی از الگوهای مشخصی پیروی میکند، بنابراین جهانی که مملو از تجربههای بشری شده بود، نمیتوانست به حیات خود در شکل پیشین ادامه دهد و لاجرم باید دچار دگردیسی و پوستاندازی میشد و حاصل کار، همین جهان بسیار شگفتانگیزی است که ما در حال تجربه و دیدن آن هستیم. از لحاظ بیولوژیک، بسیار جالب است که مغز جزیی از این جهان پیچیده شده است. مغز عضوی در کنار سایر اعضاست، نه رییس و فرمانده آنها. به سخن دیگر، این جهان جدید هیچ رییس و کارگزاری ندارد و خود در کلیت خود، خود را تعریف و توصیف میکند. مغز و به تبع آن، قدرت شناختی انسان، تابعی است از این جهان پیچیده و هر چقدر که بر پیچیدگی این جهان اضافه شود، شکل پردازشهای ذهنی و روند استدلالی ما نیز تغییر خواهد کرد. اگرچه به نظر میرسد در چنین جهانی ما حق انتخابی نداریم و باید خود را با تمام تغییرات همگام کنیم، ولی به گمان من، همانند کتاب دنیای قشنگ نو «آلدوس هاکسلی» انسان میتواند و باید استقلال خود را در این شبکه در هم تافته حفظ کند و برای رسیدن به این هدف، سلامتشناختی بسیار مهم خواهد بود. سلامتشناختی به حفظ استقلال
احساسی و شناختی انسان کمک شایانی میکند و میتواند به انسان این قدرت را بدهد که بهجای سرسپردگی صرف به این جهان پیچیده، با آن به تعامل بپردازد. این سلامتی البته باید مقدماتی داشته باشد. طبق هرم مشهور «مازلو»، انسان برای اینکه بتواند به رشد متعالی ذهنی و روانی برسد، باید نیازهای فیزیولوژیکش برآورده شده باشد. اگر بخواهیم در مورد جامعه خودمان طبق هرم «مازلو» سخن بگوییم باید گفت ما تا رسیدن به یک سلامتشناختی فاصله بسیاری داریم. هنوز سیستم پیشگیری، هیچ جایگاهی در حوزه سلامت ندارد. بیمههای ما در حوزه سلامت، عملا منفعل هستند. بهعنوان یک متخصص مغز و اعصاب، من بیاندازه نگران وضعیت نابسامان روانی مردم جامعه خودم هستم، اما بیشتر از همه اینها، بهنظر میرسد عدمسلامتشناختی در آینده برای ما فاجعهآمیز خواهد بود و ما را از گردونه پرسرعت جهان حذف خواهد کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.